II SA/Bd 285/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodnicząca: Sędzia WSA Grażyna Malinowska-Wasik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w Wydziale II w dniu 30 maja 2011 r. sprawy ze skargi W. Sz. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]lutego 2011 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., działając na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r., Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej powoływanej jako ustawa o świadczeniu pieniężnym) odmówił przyznania W. Sz. uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego we wskazanej ustawie, z uwagi na niekompletność przedłożonych przez stronę dokumentów, mających potwierdzać rodzaj i okres wskazywanych przez nią represji. Nie zgadzając się ze w/w decyzją, W. Sz. zwróciła się do organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym wskazała że w czerwcu 1941 r. Trzecia Rzesza zajęła tereny, na których znajdowało się gospodarstwo rolne jej rodziców, tj. miejscowość jej urodzenia - Ostapkowce (ówczesna Polska, dzisiejsza Ukraina) oraz, że od tego czasu jej rodzice zmuszeni zostali do pracy na rzecz okupanta w zagarniętych przez nich gospodarstwach Polaków, w tym i gospodarstwa jej rodziców. Odwołująca wskazała, że urodziła się w czasie okupacji (27 lipca 1943 r.) i, że w związku z tym matka zabierała ją z sobą do pracy, którą zmuszona była wykonywać w gospodarstwie pod zarządem niemieckim. Zaznaczyła także, że mimo prześladowań i pracy na rzecz okupanta mieszkała z rodziną w Ostapkowcach do początku maja 1944 r., kiedy to Niemcy spalili ich gospodarstwo, i następnie deportowali ich do miejscowości Szczepanowo, powiat Brzesko, województwo Kraków. Podkreślając ciężkie warunki życia i pracy przymusowej w miejscu urodzenia (Ostapkowce) i miejscu deportacji (Szepanowo), W. Sz. zakwestionowała nie uwzględnienie przez organ okresu wykonywania przez jej rodziców pracy przymusowej na rzecz okupanta. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, w trakcie którego przesłuchano wnioskodawczynię Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. decyzją z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 2 pkt 2 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, uchylił decyzję własną z dnia [...] listopada 2010 r. i przyznał stronie uprawnienie do świadczenia pieniężnego, określonego we wskazanej ustawie, za okres od czerwca 1944 r. do stycznia 1945 r., tj. łącznie za 8 miesięcy. W motywach rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że pojęcie represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, wskazując że stosownie do tej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Podkreślając, że w wyniku wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z 2009 r., Nr 220, poz. 1734), przytoczony art. 2 pkt 2 w/w ustawy został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, organ zaznaczył, iż do przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego w efekcie wskazanego wyroku uprawnia praca przymusowa, która przybrała szczególnie dotkliwą formę, tzn. praca która była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska, niezależnie od kryterium geograficznego zawartego w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Z uwagi na okoliczność, jak wskazał organ, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż odwołująca się dopiero w maju 1944 r. została wraz z matką i siostrą deportowana do miejscowości Szczepanowo, gdzie przebywała od 16 maja 1944 r. do 20 stycznia 1945 r. (data wyzwolenia miejscowości Brzesko), należało stronie przyznać wnioskowane świadczenie jedynie za ten okres. Jednocześnie organ wyjaśnił, że z uwagi na okoliczność, iż zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie przyznawane jest za każdy pełny miesiąc represji, do wymiaru świadczenia nie zaliczono stronie dni pobytu w maju 1944 r. w miejscu deportacji, jednakże doliczono te dni do miesiąca stycznia. Na powyższą decyzję W. Sz. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, w której podtrzymując w całości argumentację wyrażoną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, zarzuciła organowi nie zaliczenie do wymiaru świadczenia, okresu wykonywania przez jej rodziców pracy przymusowej na rzecz okupanta niemieckiego jeszcze przed deportacją do miejscowości Szczepanów. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści przepisów art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż w ramach dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać legalność rozstrzygnięcia zapadłego w danym postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i przepisami prawa procesowego, według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Nie może natomiast rozpoznają sprawę kierować się kryteriami słuszności czy sprawiedliwości społecznej. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w omawianym zakresie, Sąd stwierdził, że jest ona niezgodna z prawem. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Nr 220, poz. 1734 z 23 grudnia 2009 r. i tego też dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał. Zbadanie legalności zaskarżonej decyzji, wiąże się z zatem, z koniecznością rekonstrukcji treści zakwestionowanego przepisu, z punktu widzenia skutków tegoż wyroku i powstałej w związku z tym nowej sytuacji normatywnej, wynikającej ze stwierdzenia niekonstytucyjności art. 2 pkt 2 w zakresie określonym przez Trybunał. Innymi słowy w przedmiotowej sprawie zachodzi konieczność określenia zakresu zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz przesłanek warunkujących wnioskowane świadczenie z uwzględnieniem orzeczenia Trybunału zarówno w jego osnowie jak i uzasadnieniu. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie (ust. 1), wyłącznie tym które nie mają ustalonego prawa do dodatku kombatanckiego, określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, ani za tajne nauczanie, przysługującego na podstawie odrębnych przepisów (ust. 2). Represją zaś w rozumieniu ustawy, w brzmieniu obowiązującym sprzed wydania w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jest podleganie jednemu z dwóch rodzajów represji, zdefiniowanych w art. 2 w/w ustawy, tj. osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1), lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach(art. 2 pkt 2). Trybunał Konstytucyjny w w/w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu wyroku wskazuje się, że wyrok ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma zaś zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Osoby bowiem dotknięte taką formą represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Na tle przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w ocenie Sądu, zmianie uległa treść normatywna przesłanki represji w postaci deportacji warunkującej prawo do uzyskania wnioskowanego świadczenia. Osoba ubiegająca się o świadczenie pieniężne bowiem w dalszym ciągu winna była podlegać jednemu z dwóch rodzajów represji zdefiniowanych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a więc osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, z tym że już nie wyłącznie z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych, lecz również wywiezieniu w granicach przedwojennego państwa polskiego. Spełnienia zatem kryterium deportacji, w obecnym stanie prawnym, nie należy uzależniać od aspektu geograficznego lecz, jak wskazuje się w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, od szczególnie trudnych warunków świadczenia pracy ("szczególna dolegliwość represji") spowodowanych zerwaniem więzi z dotychczasowym otoczeniem. Dokonując zatem kontroli zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej zgodności z tak zrekonstruowaną (w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego) normą prawną, należy wskazać, iż okoliczności przedmiotowej sprawy subsumowane pod zrekonstruowany wzorzec kontroli, uzasadniają stwierdzenie, iż zawarte w zaskarżonej decyzji rozstrzygnięcie w zakresie odmowy przyznania stronie wnioskowanego świadczenia za okres od dnia jej urodzenia (27 lipca 1943 r.) do maja 1944 r., było prawidłowe gdyż w tym okresie skarżąca przebywała w miejscowości zamieszkania swoich rodziców tj. Ostapkowcach. We wskazanym wyżej okresie nie wystąpiła przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji, którą organy administracyjne zbadały oceniając czy wykonywana przez skarżącą praca przymusowa w czasie okupacji była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsc pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wymaga podkreślenia, że organy obu instancji, prawidłowo oceniły charakter deportacji skarżącej, nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz - uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Słusznie, zdaniem Sądu, uznając że wykonywanie pracy przymusowej w tej samej miejscowości w której rodzice skarżącej mieszkali w dniu 1 września 1939 r., nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Deportacja bowiem, jako przesłanka przyznania wnioskowanego świadczenia, musi wiązać się zarówno z przymusową zmianą miejsca pobytu (wysiedleniem), jaki i z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska czego efektem byłoby zerwanie z nim więzi. Skoro więc w przedmiotowej sprawie żadna z tych przesłanek nie zaistniała, nie sposób uznać, że wykonywana przez rodziców skarżącej praca przymusowa, choć w trudnych warunkach, nierzadko nawet nieludzkich, wiązała się z deportacją. Świadczenie pracy w tej samej miejscowości, tak jak to miało miejsce w niniejszej sprawie, choć mające charakter przymusowy, wskazuje iż skarżąca i jej rodzina znajdowały się w lepszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tą samą pracę co ona, niemniej jednak poza granicami państwa polskiego lub też w jego granicach, lecz w takim miejscu, że były one zmuszone zorganizować sobie życie w zupełnie nowym, z reguły nieprzyjaznym środowisku. Te ostatnie bowiem, jak słusznie zauważył Trybunał Konstytucyjny we wskazanym wyroku, poddane były, obok niedogodności związanej z obowiązkiem wykonywania pracy przymusowej, dodatkowemu stresowi związanemu z nagłą wywózką, niedostatkiem więzi społecznych z nowym otoczeniem, brakiem solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej, trudniejszymi warunkami egzystencji oraz warunkami przyrodniczymi i klimatycznymi. Na marginesie należy podkreślić, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, bowiem mówi się w nim o niekonstytucyjności przepisu jedynie w "zakresie" w jakim pomija w pojęciu deportacji osoby wywiezione do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Dlatego też wyrok ten nie oznacza automatycznego przyznawania świadczeń wszystkim osobom wykonywującym pracę przymusową, w związku z czym nadal należy badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonywujących pracę na terytorium państwa polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej dolegliwości represji. Należy wyraźnie zaznaczyć, że przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym, nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy, i przewidują dla nich w związku z tym symboliczne zadośćuczynienie z tytułu wykonywania pracy w szczególnie trudnych warunkach spowodowanych całkowitym oderwaniem od dotychczasowego otocznia. Pomimo prawidłowości rozstrzygnięcia organu w omówionym wyżej zakresie, należało uchylić zaskarżoną decyzję z uwagi na błędne określenie w zaskarżonej decyzji, daty końcowej przyznanego stronie świadczenia za wykonywaną pracę przymusową w miejscowości Szczepanowo. Uznając słuszność rozstrzygnięcia organu, że praca wykonywana w tej miejscowość przybrała szczególnie dotkliwą formę z uwagi na wysiedlenie rodziny skarżącej w celu jej świadczenia i związane z tym wyrwanie jej z dotychczasowego środowiska, Sąd kwestionuje zajęte przez organ stanowisko, że datą zakończenia deportacji jest dzień wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej. Jak słusznie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 11 maja 2010 r., sygn. akt II OSK 918/09, za datę zakończenia wykonywania pracy przymusowej, o której mowa w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, należy uznać dzień zakończenia II wojny światowej, czyli dzień 8 maja 1945 r., albowiem na tle realiów II wojny światowej, nie można w sposób kategoryczny stwierdzić, że już samo tylko wyzwolenie miejscowości, w której lub w pobliżu której pracowały osoby deportowane czyniło możliwym opuszczenie tego miejsca lub bezpieczną drogę powrotną do Polski, mimo bowiem wyzwolenia poszczególnych miejscowości, w dalszym ciągu na terenach III Rzeszy oraz krajów okupowanych prowadzone były działania wojenne, a linie frontu wielokrotnie ulegały przesunięciu. Jak wynika ze złożonych przez skarżącą w toku ponownego rozpatrzenia sprawy zeznań, do maja 1945 r. przebywała wraz z rodziną w Szczepanowie – miejscu deportacji. Podzielając w pełni zaprezentowane stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz podkreślając, że obecnie utrwaliło się ono w orzecznictwie sądów administracyjnych, tutejszy Sąd, z uwagi na błędne określenie przez organ II instancji daty końcowej przyznanego stronie świadczenia za wykonywaną pracę przymusową w miejscowości Szczepanowi, tj. odniesienie tej daty do dnia wyzwolenia wskazanej miejscowości spod okupacji niemieckiej, orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji. Ponownie rozpoznając sprawę, organ określi tę datę, zgodnie z zaprezentowaną, na tle art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, interpretacją momentu zakończenia deportacji. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.