I OSK 1491/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędzia del. WSA Ewa Kwiecińska Protokolant starszy sekretarz sądowy Magdalena Błaszczyk po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2015r na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Skarbu Państwa od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 marca 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 2340/12 w sprawie ze skargi S. Ż. i J. Ż. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz S. Ż. kwotę [...] złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 5 marca 2013 r. (sygn. akt I SA/Wa 2340/12) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skarg S. Ż. i J. Ż., uchylił decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2012 r. nr [...] i utrzymaną przez nią w mocy decyzję Wojewody K. z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: Decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. - wydaną na skutek wniosków S. Ż. i J. Ż. i na podstawie ustawy z dnia 8 lipca 2005r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) - Wojewoda K. odmówił wnioskodawcom potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. Ż. nieruchomości położonej w miejscowości K., w dawnym województwie w. Rozpatrując sprawę w instancji odwoławczej, Minister Skarbu Państwa, decyzją z dnia [...] października 2012 r. nr [...], utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji Minister stwierdził, że wprawdzie było rzeczą bezsporną, iż W. Ż. przysługiwało prawo własności do opisanej wyżej nieruchomości, ale wnioskodawcy nie wykazali, że w/w prawo przysługiwało ich poprzednikowi prawnemu w dacie opuszczenia przez niego byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W tym miejscu Minister wskazał wprawdzie na "Zaświadczenie o nieruchomościach [...]", przesłane z Litewskiego Centralnego Archiwum Państwowego, w którym podano, iż w spisie działek ziemskich gromady K., gminy T., powiatu W. z dnia [...] lipca 1938 r., wymieniony został Ż. W. - jako posiadający w miejscowości K. [...] ha ziemi, ale stwierdził, iż dokument ten nie dowodził jeszcze, że W. Ż. legitymował się tytułem własności do w/w nieruchomości w momencie opuszczenia byłych terenów państwa polskiego, a fakt ten nie wynikał również z treści pism z Archiwum Państwowego w B. i z Archiwum Akt Nowych w W. będących, odpowiedzią na prośbę o kwerendę w zakresie dokumentów wydanych przez PUR. Fakt ten nie wynikał również z przesłuchania stron i świadków ani kwerendy w zagranicznych instytucjach archiwalnych. Na wyżej przedstawioną decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2012 r. S. Ż. oraz J. Ż. wnieśli skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w których twierdzili, że zgromadzone w sprawie dowody jednoznacznie wskazywały na pozostawienie przez W. Ż. nieruchomości poza terenami obecnej RP. W związku z tym skarżący zarzucili organowi naruszenie art. 7, 8, 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Odpowiadając na skargi, Minister Skarbu Państwa wnosił o ich oddalenie i podtrzymał w całości stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 5 marca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie połączył obie skargi do wspólnego rozpoznania i orzekania. Uchylając – na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) zwanej dalej: "p.p.s.a." – zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną przez nią w mocy decyzję Wojewody K. z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skargi okazały się zasadne. Sąd wskazał, że podstawą materialnoprawną zaskarżonych decyzji było niespełnienie przesłanki, określonej w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W świetle tego przepisu istotne znacznie miało bowiem wykazanie, że w dniu opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej dana osoba była właścicielem nieruchomości, a więc pozostawiła je. Stosownie do treści art. 6 omawianej ustawy, do wniosku należało dołączyć stosowne dokumenty w tym m.in. dowody, które świadczyły o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami RP z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz dowodzące rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Odnosząc powyższe do przedmiotowej sprawy, Sąd uznał, że organy obu instancji dokonały błędnej oceny zgromadzonego w niej materiału dowodowego. Na gruncie, obowiązującej w postępowaniu administracyjnym, zasady swobodnej oceny dowodów brak było – zdaniem Sądu - jakiegoś uniwersalnego wzorca dla udowodnienia, że dana osoba była właścicielem nieruchomości dokładnie w dniu opuszczenia terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej, a w żadnym razie art. 6 ust. 4 powołanej ustawy nie wyłączał tej zasady, wynikającej z art. 80 k.p.a. Dokonując zaś oceny zgromadzonych dowodów, organy w każdej sprawie są zmuszone brać pod uwagę indywidualne okoliczności sprawy. W ocenie Sądu, w analizowanym stanie faktycznym kluczowe znaczenie miała treść wyciągu z wykazu hipotecznego z dnia [...] czerwca 1923 r. nr [...] i orzeczenia Okręgowego Urzędu Ziemskiego z dnia [...] marca 1928 r. z których wynikało, że gospodarstwo W. Ż. było zadłużone na [...] lat i w związku z tym majątku nie można było: dzielić, sprzedawać, zastawiać ani wydzierżawiać. Dodatkowo Sąd wskazał na "Zaświadczenie o nieruchomościach [...]", przesłane z Litewskiego Centralnego Archiwum Państwowego, w którym W. Ż. został wymieniony w spisie działek ziemskich gromady K. gminy T. powiatu W. z dnia [...] lipca 1938 r. jako posiadający w miejscowości K. [...] ha ziemi. Powyższe dokumenty urzędowe – zdaniem Sądu - poświadczały to, że ojciec skarżących był właścicielem nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy czym z treści zaświadczenia wynikał też zakaz zbywania nieruchomości bez zgody urzędu ziemskiego. W związku z powyższym, jak wywodził Sąd, trudno, kierując się racjonalnością, zasadami logiki, doświadczenia życiowego i minimalnej nawet wiedzy historycznej o okresie, w którym ojciec skarżących opuścił terytorium byłej Rzeczpospolitej Polskiej, byłoby wymagać, aby w przedstawionych okolicznościach sprawy konieczne było dodatkowe legitymowanie się dowodem, wskazującym dokładnie na dalsze dysponowanie tytułem własności w 1945 r. Ze stanu faktycznego sprawy nie wynikały bowiem jakiekolwiek racjonalne przesłanki, dające podstawę do uznania, że po 1938 r. doszło do zbycia w/w nieruchomości. Skoro zbycie czy nawet obciążenie nieruchomości wymagało zgody urzędu ziemskiego, a brak było w archiwach, jakiekolwiek dokumentu potwierdzającego, że taka zgoda została wydana, to nie można było – jak wywodził Sąd - kwestionować przysługiwania W. Ż. prawa własności do wskazanego mienia w dacie opuszczenia przez niego byłego terytorium państwa polskiego. Z tych przyczyn Sąd uznał, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem art. 76 § 1 oraz art. 80 k.p.a., co miało istotny wpływ a wynik sprawy i w konsekwencji doprowadziło do naruszenia art. 2 ustawy "zabużańskiej" poprzez jego błędne zastosowanie. W rezultacie Sąd polecił by przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ ocenił ponownie wniosek uwzględniając, że w sprawie zostały spełnione materialnoprawne przesłanki potwierdzenia prawa do rekompensaty, określone w art. 2 powołanej ustawy. W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, Minister Skarbu Państwa, zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie : 1. prawa materialnego poprzez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418, z późn. zm.) przejawiające się w bezzasadnym zarzuceniu organom administracji publicznej popełnienia błędu polegającego na uznaniu, iż W. Ż. (właściciel mienia) nie był właścicielem nieruchomości pozostawionej w chwili opuszczenia byłych terenów państwa polskiego; 2. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez bezzasadne zarzucenie naruszenia przez organ przepisów art. 76 §1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 6 ust 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz uznanie, iż organ niedostatecznie ustalił stan faktyczny sprawy i nie wziął pod uwagę wszystkich dowodów znajdujących się w aktach sprawy. Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący Minister Skarbu Państwa wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor podkreślał, że podstawowe znaczenie w rozpatrywanym przypadku miała kwestia wykazania, że w chwili opuszczenia nieruchomości przez jej dotychczasowego właściciela przysługiwał mu do niej tytuł własności. Ponadto podkreślano, że w sprawach "zabużańskich" ciężar dowodu spoczywa na stronie, co zostało potwierdzone w licznych orzeczeniach sądowych. Mimo tego, organ wojewódzki prowadził również postępowanie wyjaśniające z urzędu i zwracał się do właściwych instytucji archiwalnych krajowych i zagranicznych o odszukanie i przesłanie uwierzytelnionych kserokopii dokumentów, które potwierdziłyby, iż w dniu opuszczenia byłych terenów państwa polskiego W. Ż. był właścicielem nieruchomości położnej w miejscowości K. W ten sposób udało się jednak pozyskać jedynie "Zaświadczenie o nieruchomościach Ż." przesłane z Litewskiego Centralnego Archiwum Państwowego, ale wynikało z niego tylko, że W. Ż. był właścicielem w/w mienia w dniu [...] lipca 1938 r. Zatem dowód ten świadczył o tytule prawnym, ale przed wybuchem wojny a nie w chwili opuszczenia byłych terenów państwa polskiego. Ponadto, powołując się na zeznania świadków oraz stron, organ twierdził, że W. Ż. mógł wydzierżawić część albo całość nieruchomości położonej w K. a zatem, jeśli uzyskał zgodę na wydzierżawienie nieruchomości to równie dobrze mógł uzyskać zgodę na sprzedaż nieruchomości. Skarżący kasacyjnie organ wskazywał w tym miejscu na treść zeznań K. K., z których wynikało, że jej stryj W. Ż. był właścicielem działki rolnej o pow. [...] ha, zabudowanej dwoma domami mieszkalnymi, nieruchomość ta miała charakter letniskowy, a ziemia rolna była uprawiana przez dzierżawców. Podnoszono także, iż wobec oczywistych sprzeczności w zeznaniach świadków zarówno organ I instancji, jak i organ odwoławczy nie mógł uznać za udowodnione, że W. Ż. był właścicielem nieruchomości w chwili opuszczenia byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie jednak podkreślano, iż Sąd, rozpatrując skargę, nie wziął pod uwagę tych zeznań i oparł się jedynie na dowodach w postaci dokumentów. W związku z tym nie można było w tym przypadku mówić o wszechstronnym rozpatrzeniu materiału dowodowego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, S. Ż. wnosił o jej oddalenie wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, podkreślając, że zarówno zarzut naruszenia prawa materialnego jak i przepisów postępowania były bezzasadne a zeznania świadków nie miały w tym przypadku żadnego znaczenia. Dodatkowo uczestnik postępowania dołączył do akt sprawy przy piśmie z dnia [...] stycznia 2015 r. decyzję Wojewody D. z dnia [...] grudnia nr [...], na podstawie której organ wojewódzki potwierdził następcom prawnym W. Ż. prawo do rekompensaty za mienie pozostawione w W. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a., Sąd rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc w przedmiotowej sprawie, postępowanie kasacyjne sprowadzało się wyłącznie do zbadania zasadności zarzutów kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej. Analizowana sprawa dotyczyła decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2012 r., którą to decyzją organ centralny utrzymał w mocy decyzję Wojewody K. z dnia [...] sierpnia 2012 r. odmawiającą S. Ż. i J. Ż. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez ich ojca – W. Ż. nieruchomości położonej w miejscowości K., w dawnym województwie w. a więc poza obecnymi granicami państwa polskiego. Zdaniem bowiem organów obu instancji, wprawdzie istniały dowody, z których wynikało prawo własności W. Ż. w stosunku do w/w mienia w 1938 r. , ale brak było dowodów, które potwierdzałyby istnienie tego prawa w dacie opuszczania przez niego majątku. Z tym stanowiskiem nie zgodził się Sąd Wojewódzki, wskazując na takie dowody jak wyciąg z wykazu hipotecznego z dnia [...] czerwca 1923 r. nr [...] i orzeczenie Okręgowego Urzędu Ziemskiego z dnia [...] marca 1928 r. z których wynikało, że gospodarstwo W. Ż. było zadłużone na [...] lat i w związku z tym majątku nie można było: dzielić, sprzedawać, zastawiać ani wydzierżawiać i w związku z tym, dowód świadczący o tytule prawnym poprzednika skarżących do mienia położonego na W. na dzień [...] lipca 1938 r., był w tym przypadku wystarczający. Z tym stanowiskiem zgadza się również skład orzekający w niniejszej sprawie. Jako zarzut materialnoprawny sformułowano w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przez Sąd Wojewódzki art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przejawiające się w bezzasadnym zarzuceniu organom administracji publicznej popełnienia błędu polegającego na uznaniu, iż W. Ż. (właściciel mienia) nie był właścicielem nieruchomości pozostawionej w chwili opuszczenia byłych terenów państwa polskiego. W związku z powyższym wyjaśnić należy, że z przepisu art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), a więc wg brzmienia obowiązującego w dacie orzekania przez organy, prawo do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej mógł zrealizować, będący obywatelem polskim, spadkobierca właściciela tychże nieruchomości wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je w związku z jedną z przyczyn wymienionych w art. 1 ustawy. Po wydaniu zaskarżonych decyzji, Trybunał Konstytucyjny, wyrokiem z dnia 23 października 2012 r. (sygn. akt SK 11/12) orzekł, że art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i – na zasadzie art. 190 ust. 3 Konstytucji – stwierdził, że w/w przepis, we wspomnianym zakresie, utracił moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku ( termin ten upłynął w dniu 30 kwietnia 2014 r.). Następstwem powyższego wyroku w dniu 27 lutego 2013 r. weszła w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. 2014 r. poz. 195), która znowelizowała art. 2 pkt 1 cytowanej wyżej ustawy w ten sposób, iż obecnie do wymogów podmiotowych, które musi spełniać były właściciel mienia pozostawionego należy by: był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów przedwojennych, wymienionych enumeratywnie w tym artykule. Podkreślić zatem w tym miejscu trzeba, że ani poprzednio ani tym bardziej po nowelizacji ustawy "zabużańskiej" z 2005 r. jej przepisy nie wymagały i nie wymagają, aby wnioskodawca miał obowiązek wykazania by byłemu właścicielowi pozostawionego mienia przysługiwał tytuł własności do niego przysługiwał na dzień 1 września 1939 r. Data ta odnosiła się – w momencie orzekania przez organy - jedynie do legitymowania się przez byłego właściciela mienia obywatelstwem polskim i miejscem zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej a obecnie - wymagana jest tylko w tym pierwszym przypadku. W związku z powyższym zgodzić się trzeba, z Sądem Wojewódzkim, że wykazanie przez skarżących tytułu prawnego ich do nieruchomości położonej na W. na lipiec 1938 r. w sytuacji, gdy brak było jakiegokolwiek dowodu, z którego wynikałoby, iż w okresie późniejszym ( poprzedzającym wybuch II Wojny Światowej) utracił on to prawo, było dostatecznym dowodem spełnienia w tym przypadku przesłanek z art. 2 ustawy "zabużańskiej". Tym bardziej, że – jak zasadnie to Sąd Wojewódzki – wskazał, z innych dowodów urzędowych wynikał zakaz zbywania tego majątku. Odnosząc się natomiast do argumentacji zawartej w skardze kasacyjnej, iż skarżący nie wykazali by w momencie repatriacji byłemu właścicielowi mienia pozostawionego przysługiwał w stosunku do niego tytuł własności wskazać należy, iż w dniu 16 grudnia 2013 r. Naczelny Sąd Administracyjny podjął w składzie 7 sędziów uchwałę (sygn. akt I OPS 11 /13), w której wyraził pogląd, że włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy. Z tych powodów należało podzielić stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że organy obu instancji dokonały błędnej wykładni art. 2 ustawy zabużańskiej i jednocześnie błędnie oceniły materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, a to dowodziło naruszenia 76 § 1 i art. 80 k.p.a. Prawidłowo także Sąd przyjął, że w analizowanym przypadku dla rozstrzygnięcia sprawy były całkowicie wystarczające dowody z dokumentów urzędowych, stąd zarzut kasacyjny, iż Sąd Wojewódzki w swej ocenie pominął takie dowody jak zeznania świadków i wyjaśnienia stron był chybiony. Zwrócić przy tym należy uwagę, że z jednej strony organ formułuje tego rodzaju zarzut a z drugiej strony, sam w uzasadnieniu skargi kasacyjnej przyznaje, że zeznania te zawierały oczywiste sprzeczności i w związku z tym nie mogły stanowić dowodu w sprawie. Biorąc więc pod uwagę, że skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach, na mocy art. 184 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego oparto na przepisie art. 204 pkt 2 p.p.s.a.