IV SA/Wa 2353/12
WyrokWSA w Warszawie2013-03-07
Skład orzekający: Jakub Linkowski, Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Łukasz Krzycki
Analiza orzeczenia
Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.
Zagadnienie prawne
Czy związek małżeński zawarty przez cudzoziemca z obywatelką polską, który nie jest związkiem faktycznym, może stanowić podstawę do odmowy udzielenia zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony na terytorium RP z uwagi na podejrzenie obejścia przepisów?Ratio decidendi
Sąd uznał, że związek małżeński zawarty przez cudzoziemca z obywatelką polską, który nie jest związkiem faktycznym, nie wypełnia obowiązków wynikających z małżeństwa i nie jest zgodny co do istotnych okoliczności, może stanowić podstawę do odmowy udzielenia zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony. Brak wspólnego pożycia i wzajemnej pomocy, a także liczne rozbieżności w zeznaniach małżonków, wskazują na zawarcie małżeństwa w celu obejścia przepisów.Stan faktyczny
Sprawa dotyczyła skargi A. C. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców odmawiającą mu udzielenia zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony na terytorium RP. Organ uznał, że jego małżeństwo z obywatelką polską I. K. zostało zawarte w celu obejścia przepisów, powołując się na liczne rozbieżności w zeznaniach małżonków dotyczące wspólnego zamieszkiwania, prowadzenia gospodarstwa domowego i innych istotnych okoliczności życiowych. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania i prawa materialnego, kwestionując ustalenia faktyczne organów.Rozstrzygnięcie
Oddalono skargę.Pełny tekst orzeczenia
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Linkowski, Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Protokolant spec. Dominik Niewirowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2013 r. sprawy ze skargi A. C. i I. K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udzielenia zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony na terytorium RP oddala skargę
Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2011 r. o odmowie udzielenia A. C. zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z uwagi na uznanie, że małżeństwo zawarte przez niego z obywatelką polską I. K. zostało zawarte w celu obejścia przepisów.
Podstawą prawną decyzji był m. in. art. 57 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 53 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2011 r. nr 264, poz. 1573 ze zm.), zwanej dalej "ustawą".
W uzasadnieniu decyzji wskazano, że:
1. A. C. przebywał ostatnio na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony z terminem ważności do dnia 20 maja 2011 r. udzielonego decyzją Wojewody [...] z dnia [...] maja 2009 r. w związku z pozostawaniem od dnia [...] marca 2008 r. w związku małżeńskim z obywatelka polską I. K.; w poprzednim wniosku cudzoziemiec podał, że zamieszkuje z żoną przy ul. [...] w W.; we wniosku złożónym w dniu 4 lutego 2011 r. cudzoziemiec podał natomiast, iż z żona zamieszkuje w W. przy ul. [...];
2. wywiad środowiskowy z dnia 16 lutego 2011 r. nie potwierdził zamieszkiwania wnioskodawcy i jego żony pod adresem ul. [...]; pragnąca pozostać anonimowa mieszkanka lokalu nr [...] zeznała, iż nie zna osób mieszkających pod nr [...], nie widuje nikogo wchodzącego bądź wychodzącego z tego lokalu; oświadczyła, iż wcześniej lokal ten był wynajmowany przez jakieś małżeństwo, ale już ich nie widuje; nie rozpoznała okazanego na zdjęciu cudzoziemca; małżonków nie zastano w domu;
3. podczas wywiadu środowiskowego w dniu 30 marca 2011 r. przy ul. [...] w W. zastano tylko wnioskodawcę, który oświadczył, iż żona około godziny szóstej rano wyszła z psem na spacer; w lokalu znajdowały się rzeczy osobiste wnioskodawcy oraz nieliczne rzeczy osobiste jego małżonki, tj. w sypialni znajdowało się futro damskie, 2 koszule, 2 spódnice, 2 sukienki do spania, w przedpokoju buty damskie sportowe, a w łazience zostały okazane kosmetyki damskie, jak i męskie oraz pojedyncze sztuki bielizny damskiej; cudzoziemiec wyjaśnił, że część rzeczy żony i akcesoria psa znajdują się w jej mieszkaniu na O., gdzie jest zameldowana oraz że posiada wspólne zdjęcia z żoną, jednakże poproszony o ich okazanie nie umiał wskazać, gdzie się znajdują;
4. w dniu 30 marca 2011 r. przeprowadzono też wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania cudzoziemca wskazanym w treści poprzedniego wniosku o udzielenie zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony, tj. przy ul. [...]. Rozpytane osoby zgodnie wskazały, iż w lokalu nr [...] mieszkał wnioskodawca; lokator z mieszkania nr [...] wskazał, iż w lokalu tym mieszkał [...]; cudzoziemiec został rozpoznany przez sąsiada na okazanym mu zdjęciu; ponadto lokator mieszkania nr [...] rozpoznał na okazanym mu zdjęciu żonę cudzoziemca I. K. zaznaczając, iż jest ona [...]; mieszkała po śmierci matki w lokalu pod nr [...], często odwiedzała wnioskodawcę w lokalu nr [...]; jak wynika z informacji udzielonych przez lokatorkę mieszkania nr [...], okazany jej na zdjęciu mężczyzna zamieszkiwał w lokalu nr [...], rozmówczyni widziała go ostatnio kilka miesięcy temu; po okazaniu jej zdjęcia żony cudzoziemca, oświadczyła, iż jest to "I.", mieszkała w lokalu nr [...], lecz później przeprowadziła się do własnego mieszkania gdzieś w W.;
5. w dniu 31 marca 2011 r. do organu I instancji wpłynęło oświadczenie wnioskodawcy informujące, iż w mieszkaniu przy ul. [...] było więcej konfekcji należącej do I. K.; rzeczy te znajdowały się w tym samym miejscu, gdzie rzeczy wymienione w protokole, a pomimo to nie zostały w nim ujęte; organ zauważył, iż cudzoziemiec w trakcie sporządzania protokołu uzupełnił protokół z miejsca oględzin; przed jego podpisaniem miał prawo wnieść swoje uwagi, jednakże z uprawnienia tego skorzystał dopiero w dniu sporządzenia pisma z dnia 31 marca 2011 r.;
6. w dniu 5 kwietnia 2011 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy pod adresem ul. [...] w W., tj. po adresem stałego zameldowania żony cudzoziemca I. K.; jak wynika ze sporządzonej notatki w lokalu nie zastano domowników (zza drzwi słychać było kilkakrotne uciszanie psa oraz rozmowę jednej osoby, jednakże nikt nie otworzył drzwi); rozpytane osoby zgodnie wskazały, iż w tym lokalu zamieszkuje wyłącznie kobieta; mieszkańcy lokalu nr [...] poinformowali, iż okazana im na zdjęciu żona cudzoziemca zamieszkuje w powyższym lokalu, natomiast okazanego na zdjęciu wnioskodawcy nie rozpoznali; mieszkaniec lokalu nr [...] oświadczył, iż w lokalu tym mieszka starsza kobieta z krótkimi włosami bez okularów;
7. małżonkowie zostali przesłuchani przez organ I instancji do protokołu w dniu 19 kwietnia 2011 r. na okoliczność wspólnego zamieszkiwania przy ul. [...] w W.:
a. małżonkowie zgodnie oświadczyli, iż w powyższym lokalu zamieszkują od stycznia 2011 r.; żona cudzoziemca zeznała, iż mieszkają tam: "Od stycznia chyba, jakoś tak. Wcześniej mieszkałam na [...]"; żona cudzoziemca na pytanie, czy pod powyższym adresem mieszkała z mężem odpowiedziała: "Nie, on mieszkał wtedy na [...]. Załatwiał mieszkanie na [...]"; te same pytania zadano wnioskodawcy; cudzoziemiec zeznał, iż przy ul. [...] zamieszkał z żoną po Sylwestrze, w styczniu 2011 r.;
b. cudzoziemiec zapytany, czy kiedykolwiek mieszkał z żoną w mieszkaniu przy ul. [...], odpowiedział: "Nie, w żadnym wypadku. Jak jestem w Polsce to żona mieszka ze mną. Ale co ona robi, jak ja jestem w R., to nie wiem. Ona ma 3 mieszkania do wyboru: przy ul. [...] (20 min. od [...]), ul. [...], w B. na S. (to jest moje mieszkanie)";
c. małżonkowie nie byli zgodni co do:
▪ sposobu uzyskania informacji o możliwości wynajęcia mieszkania przy ul. [...]; I. K. zapytana, kto znalazł mieszkanie przy ul. [...], zeznała, iż mąż poprzez Internet, zaś cudzoziemiec na to samo pytanie odpowiedział, iż dowiedział się o nim od kolegi;
▪ wyglądu lokalu przy ul. [...] i znajdujących się w nim przedmiotów: chlebaka (wnioskodawca: "Nie mamy chlebaka. Chleb leży na stole w opakowaniu. Wytrzymuje dzień-dwa.", żona cudzoziemca: "Stoi na szafce koło zlewozmywaka, tzn. na blacie."), kwiatów (wnioskodawca: "Doniczkowych kwiatów nie mamy. Żona dostaje od mnie kwiaty, to stoją na stole w wazonie.", a I. K.: "Mamy kwiaty w mieszkaniu, ale nie wiem jak się to nazywa. Ja je podlewam zazwyczaj, mąż sporadycznie. Podlewam je raz na dwa dni. Kwiatek stoi na parapecie okna w dużym pokoju."), liczników energii elektrycznej (cudzoziemiec: licznik energii jest na zewnątrz, nie ma liczników na wodę, a jego żona: licznik energii jest w mieszkaniu, są liczniki na wodę);
▪ miejsca hospitalizacji żony cudzoziemca (cudzoziemiec: żona leżała w szpitalu przy ul. [...] przy [...], a na pytanie, czy żona leżała w szpitalu na P. odpowiedział, że nie przypomina sobie; I. K. stwierdziła zaś, że ostatnio była w szpitalu [...], naprzeciwko [...], a mąż ją odwiedził) i miejsc przechowywania lekarstw (wnioskodawca: leżą na regale, w szufladzie, są porozrzucane po całym mieszkaniu - w kuchni, na oknie, w pokoju żony; żona wnioskodawcy: są w łazience, a wapno koło telewizora);
8. w dniu 21 kwietnia 2011 r. do organu I instancji wpłynęło oświadczenie I. K. zawierające omówienie zeznań złożonych przez nią w trakcie przesłuchania w dniu 19 kwietnia 2011 r.; małżonka cudzoziemca wyjaśniła, iż z powodu bólu ucha nie mogła się skupić i dlatego w przedmiotowym piśmie chce uzupełnić swoje zeznania; oświadczyła, iż liczniki w rzeczywistości są nad drzwiami w mieszkaniu, a żywe kwiaty podlewa w mieszkaniu przy ul. [...]; chlebaka nie posiadają, jednakże wstydziła się do tego przyznać;
9. w dniu 26 maja 2011 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy z córką właścicielki mieszkania przy ul. [...] – M. T., która rozpoznała na zdjęciu wnioskodawcę stwierdzając, iż poznała go w 2006 r., wynajmował mieszkanie jej mamy przy ul. [...]; wyprowadził się z niego 2 września 2010 r.; nic jej nie było wiadomo, aby ktoś z nim tam mieszkał, a M. T. nie zauważyła, żeby jakaś kobieta z nim mieszkała; nikt z bloku nie wspominał, żeby w tym mieszkaniu z nim ktoś mieszkał; nie rozpoznała zdjęciu żony cudzoziemca;
10. w dniu 30 maja 2011 r. cudzoziemiec wyjaśnił, iż M. T. zeznała nieprawdę, gdyż nie rozmawiał z nią o swoim życiu prywatnym; ona wpadała po odbiór pieniędzy do mieszkania na [...] bardzo rzadko i nie mogła wiedzieć, kto tam mieszka; wskazał, iż w ostatnim czasie na ul. [...] zmienili się sąsiedzi z lokalu nr [...], sąsiadów z mieszkania nr [...] nie znał, a sąsiad z lokalu nr [...] jest ich znajomym;
11. w toku równolegle prowadzonego przez organ I instancji postępowania w sprawie o udzielenie wnioskodawcy zezwolenia na osiedlenie się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 19 kwietnia 2011 r. i 29 kwietnia 2011 r. przeprowadzono wywiady środowiskowe pod adresami: ul. [...] oraz ul. [...]; sąsiedzi zamieszkujący przy ul. [...] nie wiedzą, kto mieszka pod nr [...]; jeden z lokatorów stwierdził, iż od roku nie widzi nikogo wchodzącego lub wychodzącego z tego lokalu; osoba ta nie rozpoznała również na okazanych jej zdjęciach podobizn małżonków; w toku czynności przeprowadzanych pod adresem ul. [...], w rozmowie z osobą napotkaną na klatce i proszącą o anonimowość ustalono, iż pod nr [...] zamieszkuje I. K. z mężczyzną - obywatelem polskim; po okazaniu zdjęcia wnioskodawcy osoba ta oświadczyła, iż nigdy go nie widziała; osoba ta poinformowała, iż I. K. pod wskazanym adresem mieszka od 4 lat;
12. w dniu 30 sierpnia 2011 r. do organu wpłynęło pismo, w którym wnioskodawca stwierdził m. in.:
a. M. T. w trakcie przesłuchania w dniu 30 maja 2011 r. złożyła fałszywe zeznania, bowiem z I. K. znają się od dzieciństwa, razem się wychowały;
b. odnośnie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego na ul. [...], że protokół z odbytej kontroli zawiera zaznania świadków będących osobami anonimowymi, co nie może być wiarygodne; w odniesieniu do liczników znajdujących się w mieszkaniu żona najpierw wskazała, że "licznik chyba jest w mieszkaniu", natomiast w uzasadnieniu decyzji widnieje zapis "licznik jest w mieszkaniu". W tym miejscu organ zauważył, iż inspektor prowadzący przesłuchanie dokonał korekty zeznań złożonych przez małżonkę cudzoziemca zgodnie z jej wolą, co potwierdziła własnoręcznym podpisem. Cudzoziemiec w piśmie stwierdził, że leki żony to rzeczy ruchome, jest ich dużo w mieszkaniu i nie ma ich jak upilnować; oświadczył, iż to żona pomyliła szpital, w którym leżała, co też potwierdza wypis ze szpitala przy ul. [...] z 2010 r., a nie ze szpitala na P.;
13. w celu ustalenia rzeczywistego miejsca hospitalizacji żony cudzoziemca organ pismem z dnia 6 marca 2012 r. wezwał wnioskodawcę o uzupełnienie materiału dowodowego w sprawie o wypis ze szpitala w celu konfrontacji zeznań złożonych przez małżonków; w odpowiedzi na wezwanie organu zainteresowany wyjaśnił, że dane o stanie zdrowia to są dane sfery prywatności każdego człowieka i należy zwrócić się o nie do jego żony. W dniu 23 marca 2012 r. tożsame pismo wystosowano do I. K., która pismem z dnia 10 kwietnia 2012 r. poinformowała, iż nie jest w stanie dostarczyć dokumentu, o który została wezwana, bowiem najprawdopodobniej zaginął w czasie remontu mieszkania przy ul. [...];
14. w dniu 17 października 2011 r. przeprowadzono wywiady środowiskowe pod adresami: ul. [...] oraz ul. [...]. Podczas kontroli przy ul. [...] ustalono, iż małżonkowie nie są znani przez sąsiadów; wnioskodawcy oraz żony nie zastano w mieszkaniu (cudzoziemiec przebywał wówczas w R. w związku z wymianą dokumentu podróży).; osoba przypadkowo napotkana na klatce schodowej, mieszkająca w bezpośrednim sąsiedztwie powyższego lokalu oświadczyła, iż nie mieszka tam nikt od ponad roku, a po okazaniu kserokopii zdjęć I. K. oraz jej męża oświadczyła, iż nigdy ich nie widziała.; cudzoziemiec i jego żona zostali natomiast rozpoznani przez pracownicę sklepu "Z."; oświadczyła, iż cudzoziemiec widywany jest przez nią od około 6 miesięcy oraz że widywała go i I. K. podczas wspólnego robienia zakupów; z tego, co zauważyła, jest to zgodne małżeństwo;
15. w tym samym dniu przeprowadzono wywiad środowiskowy pod adresem ul. [...]; w mieszkaniu nie zastano nikogo (w lokalu słychać było włączony telewizor, a w mieszkaniu przebywała osoba lub osoby); osoba przypadkowo napotkana na klatce schodowej, mieszkająca w bezpośrednim sąsiedztwie powyższego lokalu oraz prosząca o anonimowość oświadczyła, iż mieszka w nim od 5 lat kobieta w wieku [...] lat, schorowana, czasami odwiedza ją mężczyzna obywatel polski o imieniu J.; osoba anonimowa oświadczyła, iż nic nie jest jej wiadomo na temat jej małżeństwa z jakimkolwiek cudzoziemcem, a jedynym mężczyzną widywanym przez nią w lokalu jest wspomniany pan J.; po okazaniu kserokopii zdjęć cudzoziemca i jego żony oświadczyła, iż okazana na zdjęciu kobieta jest lokatorką lokalu nr [...], a okazanego na zdjęciu mężczyznę nigdy nie widziała; organ zauważył, iż I. K. w trakcie przesłuchania do protokołu przez organ I instancji w dniu 19 kwietnia 2011 r. wspomniała, iż w lokalu zamieszkuje jej kuzyn – J. B. ("Płaci tylko czynsz. Ja tam często bywam. A J. często tam nie ma.");
16. w dniu 13 kwietnia 2012 r. małżonkowie zostali ponownie przesłuchani do protokołu, w którym pojawiły się istotne rozbieżności odnośnie:
a. zaręczyn: wnioskodawca zeznał, że odbyły się w obecności jego syna, a przyszła żona otrzymała kwiaty; natomiast I. K. powiedziała, że byli sami, a jako prezent dostała pierścionek z brylancikiem i kwiaty;
b. miejsca zamieszkania po ślubie: cudzoziemiec wskazał ul. [...], stwierdził, iż mieszkali tam do jesieni 2010 r., a I. K. zeznała, że po kilku dniach pozbierała swoje rzeczy i przeprowadziła się na ul. [...]; na [...] mieszkali ok. dwóch tygodni; ma tam mamę, później mąż załatwił mieszkanie i zamieszkała na ul. [...];
c. wyposażenia mieszkania przy ul. [...]: cudzoziemiec zeznał, iż nie było w nim fotela, z kolei jego żona oświadczyła, iż były tam dwa fotele;
d. jadanych posiłków: cudzoziemiec zeznał, iż jest na diecie i na śniadanie jada musłi, płatki, żona z kolei je kanapki, w ciągu dnia każdy je to, na co ma ochotę i gdzie chce; żona cudzoziemca zeznała, że jadają kluski z jakąś wędliną i zupki, na śniadanie chleb z masłem, baleron i ogórek;
e. posiadania mieszkania w R.: cudzoziemiec odpowiedział, iż ma własnościowe mieszkanie w S., jego żona zeznała, iż nie wie czy mąż w R. posiada jakieś mieszkanie;
f. pracy: cudzoziemiec oświadczył, iż obecnie nie pracuje, a jego żona powiedziała, że jest korespondentem, coś pisze i otrzymuje za to pieniądze;
g. częstotliwości opuszczania Polski: cudzoziemiec stwierdził, iż wcześniej dużo podróżował, jednakże od Sylwestra nie wyjeżdżał z Polski, podczas gdy I. K. zeznała, iż męża często nie ma, jak przyjedzie posiedzi miesiąc, półtora i znowu wyjeżdża; w dalszej części przesłuchania małżonka zainteresowanego zeznała, że mąż teraz jest od około miesiąca;
h. sposobu spędzenia Świąt Wielkanocnych: wnioskodawca stwierdził, że byli w domu sami, oglądali telewizję; żona cudzoziemca odpowiedziała, iż poszli do restauracji, chodzili na spacery;
i. zamieszkania I. K. przy ul. [...] przed zawarciem związku małżeńskiego: cudzoziemiec zeznał, że wcześniej, w dzieciństwie, mieszkała pod numerem [...]. Organ zauważył, iż stoi to w sprzeczności z informacjami udzielonymi przez lokatora spod nr [...] (wywiad środowiskowy z dnia 30 marca 2011 r.), zgodnie z którymi I. K. mieszkała w tym lokalu znając już wnioskodawcę; żona cudzoziemca zeznała, iż mieszkanie przy ul. [...] nigdy nie było wynajmowane, podczas gdy przesłuchana przez organ I instancji w dniu 16 kwietnia 2011 r. zeznała, iż mieszka tam jej kuzyn;
17. cudzoziemiec w dniu 27 kwietnia 2012 r. załączył do akt sprawy zaświadczenie lekarskie wystawione przez [...] - lekarza medycyny rodzinnej [...] informujące, iż I. K. od 2005 r. pozostaje pod jego opieką; w rozpoznaniu wskazano, iż małżonka cudzoziemca cierpi na zaniki pamięci; mając to na uwadze organ pismem z dnia 1 czerwca 2012 r. zwrócił się do [...] z prośbą o udzielenie informacji m. in. kiedy zdiagnozowano u I. K. problemy z pamięcią, czy jest leczona w tym kierunku, czy lekarz neurolog potwierdził diagnozę, w jakich terminach kierowana była do lekarza specjalisty; pismem z dnia 26 czerwca 2012 r. [...] poinformowała, że I. K. jest jej pacjentką od grudnia 2010 r.; po raz pierwszy zgłosiła się na wizytę z synem i mężczyzną, który się nią opiekował; miało to miejsce po jej hospitalizowaniu w [...] w W.; od tego czasu zgłaszała się sporadycznie z towarzyszącym jej mężczyzną w celu otrzymania skierowań na rutynowe badania; I. K., po poinformowaniu lekarza o problemach z alkoholem i pamięcią, została skierowana na wizytę w poradni neurologicznej, na którą była kierowana przy wypisie ze szpitala, ale jej nie zrealizowała; podczas wizyty w dniu 20 maja 2012 r. po raz pierwszy zgłosiła się na wizytę z wnioskodawcą, który oświadczył, że jest jej mężem; lekarz był zaskoczony tą sytuacją; na prośbę o wydanie zaświadczenia o zaburzeniach pamięci wydano dokument w oparciu o opis badania mózgu wykonany w 2010 r. w szpitalu i informacją od poprzedniej osoby towarzyszącej I. K.; lekarz zalecił konsultację w poradni neurologicznej, ale pacjentka odmówiła; zdaniem organu wskazuje to, iż - poza obecnością w życiu I. K. innego mężczyzny - wnioskodawca traktuje stan zdrowia żony w celu obniżenia wiarygodności jej zeznań;
18. w dniu 7 maja 2012 r. ponownie przeprowadzono wywiad środowiskowy pod adresem: ul. [...] w W.; w mieszkaniu zastano obydwoje małżonków; żona cudzoziemca poinformowała, iż pod powyższym adresem zamieszkuje od półtora bądź dwóch lat zaznaczając przy tym, iż wcześniej - do lata 2010 r. - mieszkała wraz z mężem przy ul. [...] (powyższe zdaniem organu stoi w sprzeczności z zeznaniami złożonymi przez stronę w trakcie przesłuchania w dniu 13 kwietnia 2012 r., gdzie oświadczyła, iż przy ul. [...] mieszkała jedynie przez dwa tygodnie); poinformowała, iż mieszkanie przy ul. [...] obecnie jest puste oraz nigdy nie mieszkała tam z mężem, a jedynie przebywała podczas jego nieobecności; oznajmiła, iż pan J. B. jest jej zwykłym znajomym i nigdy nie mieszkał w lokalu przy ul. [...] (w ocenie organu jest to sprzeczne z zeznaniami żonę cudzoziemca z dnia 16 kwietnia 2011 r., iż J. B. jest jej kuzynem i mieszka w tym lokalu);
19. całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wskazuje, iż małżonkowie nie zamieszkują wspólnie, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego i nie są zgodni co do istotnych okoliczności, które ich dotyczą; kontrole przeprowadzone w dniach 16 lutego 2011 r., 30 marca 2011 r., 5 kwietnia 2011 r., 19 kwietnia 2011 r., 29 kwietnia 2011 r., 26 maja 2011 r., 17 października 2011 r. oraz 27 kwietnia 2012 r. potwierdzają, że cudzoziemiec nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego ze swoją żoną pod adresem ul. [...], jak i nie prowadził go przebywając pod adresem ul. [...]; cudzoziemiec deklarował, iż po zawarciu związku małżeńskiego z I. K. zamieszkali razem pod adresem ul. [...], gdzie mieszkali do końca 2010 r., tj. przez niemalże 3 lata, tymczasem żona cudzoziemca w trakcie przesłuchania w dniu 27 kwietnia 2012 r. oświadczyła, iż pod powyższym adresem mieszkała wraz z mężem zaledwie dwa tygodnie; ponadto cudzoziemiec zeznał, iż żona przed zawarciem związku małżeńskiego, będąc jeszcze dzieckiem, zamieszkiwała pod adresem: ul. [...], podczas gdy z informacji udzielonych przez mieszkańca lokalu nr [...] (wywiad środowiskowy pod adresem ul. [...] z dnia 30 marca 2011 r.) wynika, iż często odwiedzała wnioskodawcę mieszkającego wówczas w lokalu nr [...] (co oznacza, że nie zamieszkiwała tam wraz z nim), natomiast sama zamieszkiwała w lokalu nr [...], co potwierdzone zostało przez mieszkańca lokalu nr [...]; w wywiadach środowiskowych przeprowadzonych pod adresem ul. [...] żaden z sąsiadów nie potwierdził faktu wspólnego zamieszkiwania cudzoziemca i jego żony pod powyższym adresem, a z informacji przekazanych przez współmieszkańców budynku przy ul. [...] można stwierdzić, iż w lokalu nr [...] na stałe zamieszkuje żona wnioskodawcy, jest tam znana i często widywana;
20. małżonkowie pozostający we wspólnym pożyciu niekiedy nie zamieszkują razem, jednakże sytuacja taka powinna być usprawiedliwiona szczególnymi okolicznościami, np. ze względu na wykonywaną pracę; nie zmienia to jednak faktu, iż małżonkowie często się spotykają, w miarę możliwości razem spędzają czas, dbają o siebie; nie ma to odniesienia do związku małżeńskiego wnioskodawcy i jego żony; co prawda częste wyjazdy zagraniczne cudzoziemca wynikały z charakteru wykonywanej przez niego pracy, jednakże fakt, iż żaden z sąsiadów małżeństwa nie potwierdził ich wspólnego zamieszkiwania pod adresem przy ul. [...] nie pozwala stwierdzić, iż w okresach przebywania na terytorium Polski cudzoziemiec przebywał z I. K.; również złożone przez małżonków zeznania w trakcie przesłuchania w dniu 27 kwietnia 2012 r. świadczyć mogą o osobnym zamieszkiwaniu podczas pobytów cudzoziemca w Polsce, bowiem I. K. wykazała się brakiem wiedzy na temat długości obecnego pobytu męża na terytorium Polski (cudzoziemiec zeznał, iż w Polsce przebywa od stycznia 2012 r., małżonka strony oświadczyła, iż w Polsce jest on od około miesiąca, co biorąc pod uwagę datę przesłuchania wskazywałoby na koniec marca 2012 r.);
21. zarówno w zeznaniach lokatorów zamieszkujących przy ul. [...] (wywiad środowiskowy z dnia 17 października 2011 r.), jak i w zeznaniach I. K. pojawia się osoba pana J., który miałby zamieszkiwać w tym lokalu; co prawda nie można jednoznacznie stwierdzić, że I. K. zamieszkuje pod powyższym adresem wraz obywatelem polskim, jednakże wyjaśnienia składane przez wyżej wymienione osoby w tej kwestii nie pozwalają tego wykluczyć i - wraz z informacją lekarza I. K. o towarzyszeniu jej podczas wizyt w latach 2010-2012 (do maja 2012 r.) innego niż mąż mężczyzny - budzą istotne podejrzenia; I. K. początkowo oświadczyła, iż wspomniany pan J. jest jej kuzynem, J. B. (protokół przesłuchania z dnia 19 kwietnia 2011 r.), który zamieszkuje w lokalu nr [...], po czym w trakcie postępowania odwoławczego zmieniła zeznania i oświadczyła, iż J. B. jest to zwykły znajomy i nigdy nie zamieszkiwał w jej mieszkaniu przy ul. [...] (protokół z dnia 27 kwietnia 2012 r.);
22. małżonkowie kilkukrotnie przesłuchiwani byli na okoliczność podstawowych faktów dotyczących funkcjonowania dwojga ludzi; rozbieżności w zeznaniach dotyczyły faktów i zdarzeń szczególnych; to nie są rozbieżności dotyczące codziennych drobnych okoliczności, które z racji ich oczywistego istnienia i powtarzania się mogły nakładając się na siebie zmieszać się w czasie i pamięci zeznających; w kwestiach podstawowych małżonkowie relacjonowali okoliczności łączącego ich pożycia w sposób rozbieżny, tj. w kwestii zaręczyn, obecnego zatrudnienia cudzoziemca, miejsca hospitalizacji żony i towarzyszenia jej w tym momencie, okresów zamieszkiwania pod poszczególnymi adresami w trakcie trwania związku małżeńskiego, spędzenia tegorocznych Świąt Wielkanocnych; odmienne twierdzenia odnośnie nawyków żywieniowych stanowią dowód na brak wiedzy małżonków na temat podstawowych informacji dotyczących drugiej osoby, będących oczywistymi dla kogoś pozostającego w związku małżeńskim od kilku lat i zamieszkującego wraz z drugą osobą; także sposób udzielania wyjaśnień wskazuje na brak więzi emocjonalnej, jaka powinna charakteryzować małżeństwo (np. zeznania złożone przez I. K. w dniu 19 kwietnia 2011 r. odnośnie miejsca zatrudnienia cudzoziemca: "On gdzieś w R. pracuje jako doradca finansowy, nie wiem, nie znam się. To jego sprawa", czy też zeznania złożone przez wnioskodawcę w trakcie przesłuchania w tym samym dniu odnośnie wynajmowania mieszkania żony przy ul [...]: "Nic na ten temat nie wiem. Ja się do tych spraw nie mieszam");
23. zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie; są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli; obowiązek ten obliguje małżonków, by dołożyli wszelkich starań, aby powstała więź psychiczna, fizyczna i gospodarcza, która powinna ich zespalać oraz umożliwić im urzeczywistnianie celów małżeństwa; małżonkowie pozostający we wspólnym pożyciu z reguły zamieszkują wspólnie oraz prowadzą wspólne gospodarstwo domowe; wspólne zamieszkiwanie oraz prowadzenie gospodarstwa domowego najlepiej sprzyja prawidłowej realizacji spoczywających na małżonkach praw i obowiązków; wnioskodawca zaś i I. K. nie zamieszkują wspólnie, nie wypełniają prawnych obowiązków wynikających z zawarcia małżeństwa, nie są zgodni co do dotyczących ich danych osobowych i innych istotnych okoliczności, które ich dotyczą.
A. C. wniósł skargę na decyzję organu odwoławczego z dnia [...] lipca 2012 r. zarzucając naruszenie:
- art. 7, art. 8, art. 10 § 1, art. 15, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80, art. 107 § 3 i art. 127 § 1 K.p.a.,
- art. 55 ust. 1 i art. 57 ust. 1 pkt 4 ustawy,
- art. 47 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. nr 78, poz. 483 ze zm.), zwanej dalej "Konstytucją".
W ocenie skarżącego organy dokonały błędnego ustalenia stanu faktycznego, a zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje podstawy do przyjęcia, iż istnieją okoliczności uzasadniające przypuszczenie, że celem małżeństwa było obejście przepisów ustawy.
Skarżący wskazał, że:
1. organ błędnie podał datę wywiadu środowiskowego (27 kwietnia 2012 r.), albowiem w aktach sprawy nie istnieje notatka służbowa czy protokół z wywiadu dokonanego w tym dniu;
2. wywiady środowiskowe z dni 19 kwietnia 2011 r. i 29 kwietnia 2012 r. przeprowadzone zostały w toku postępowania w sprawie o udzielenie zezwolenia na osiedlenie się, natomiast w aktach przedmiotowego postępowania o udzielenie zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony brak jest postanowienia o wykorzystaniu tego materiału dowodowego w niniejszej sprawie;
a. przeprowadzone w sprawie wywiady są nierzetelne, albowiem:
▪ informacji udzielały osoby anonimowe, nie podano numeru mieszkania, pod którym osoby udzielające informacji zamieszkują, co uzasadnia obawy co do ich wiarygodności oraz rodzi przypuszczenia, iż osoby te zostały napotkane zupełnie przypadkowo; rozmowa z przypadkowo napotkaną na klatce schodowej osobą stała się podstawą do sformułowania wniosku, iż żona wnioskodawcy zamieszkuje z innym mężczyzną;
▪ w sprawozdaniach z wywiadów nie zawarto podstawowych informacji zawierających opis środowiskowy miejsca zamieszkania małżonków; nie podano m. in. iż blok przy ulicy [...] posiada ponad [...] mieszkań, a same lokale są od siebie odseparowane; informacja ta pozwoliłaby zobrazować, iż ustalenie czy małżonkowie są znani osobom zamieszkującym w tym budynku, mogło okazać się niewykonalne poprzez rozpytanie przypadkowo napotkanych osób;
▪ nastąpił błędny i tendencyjny dobór pytań zadawanych indagowanym osobom i nie zadawano pytań mających na celu sprawdzenie wiarygodności oraz zasobu informacji posiadanych przez te osoby (np. jak długo mieszkają w danym bloku, czy w ogóle kojarzą jakichkolwiek sąsiadów);
b. organ na podstawie przeprowadzonych wywiadów środowiskowych wysnuwa tendencyjne wnioski m. in. o niezamieszkiwaniu wspólnie przez małżonków przy ul. [...];
c. nie uzasadniono dlaczego odmówiono mocy dowodowej informacjom, które potwierdziły, iż małżonkowie poprzednio zamieszkiwali przy ul. [...], a obecnie mieszkają przy ul. [...] oraz według obserwacji są zgodnym małżeństwem (wywiady środowiskowe przeprowadzone w dniach 30 marca 2011 r. i 17 października 2011 r.), a także zeznaniom skarżącego i jego małżonki, według których w czasie, gdy przebywa on w Polsce, małżonkowie zamieszkują wspólnie przy [...];
d. w dniu 30 marca 2011 r. przeprowadzono oględziny przy ul. [...], gdzie stwierdzono obecność ubrań oraz innych osobistych przedmiotów należących do małżonki skarżącego; w dniu 7 maja 2012 r., podczas kolejnej kontroli przy u. [...], funkcjonariusz zastał małżonków w domu: I. K. potwierdziła wspólne zamieszkiwanie z mężem przy ul. [...] oraz poprzednie wspólne zamieszkiwanie przy ul. [...]; potwierdziła, iż w mieszkaniu przy ul. [...] zdarzało się jej mieszkać samodzielnie podczas pobytów zagranicznych męża;
e. organ dopuścił się naruszenia przepisów postępowania podczas przesłuchania w dniu 26 maja 2011 r. M. T.; w dniu 30 maja 2011 r., po zapoznaniu się z protokołem przesłuchania, skarżący zgłosił szereg uwag co do wiarygodności tej osoby oraz prawdziwości udzielonych przez nią informacji, a także samego sposobu przesłuchania i doboru zadawanych pytań; organy nie podjęły jednak prób ponownego przesłuchania tej osoby oraz skonfrontowania jej słów z wyjaśnieniami składanymi przez skarżącego; ponadto, organ odwoławczy przytacza informacje udzielone przez tą osobę jako uzyskane w drodze wywiadu środowiskowego, mimo iż w aktach sprawy znajduje się sprawozdanie z jej przesłuchania w charakterze świadka;
f. organ odwoławczy ignorując odwołanie I. K. naruszył zasadę dwuinstancyjności oraz czynnego udziału strony w postępowaniu, polegające na tym iż organy nie traktowały I. K. jako strony postępowania o udzielenie jej mężowi zezwolenia na osiedlenie się, tym samym naruszając przysługujące jej uprawnienia procesowe;
g. organy odwołują się do dwóch przesłuchań małżonków dokonanych w dniach 19 kwietnia 2011 r. oraz 13 kwietnia 2012 r.;
▪ pytania zadane na przesłuchaniu w dniu 19 kwietnia 2011 r. były subiektywne i nie pozwoliły co do zasady ustalić czy małżonkowie wspólnie zamieszkują oraz czy małżeństwo zostało zawarte w celu ominięcia ustawy; wszystkie pytania dotyczyły sytuacji aktualnej i nie dążyły do ustalenia, jak wyglądały relacje pomiędzy małżonkami przed oraz bezpośrednio po zawarciu małżeństwa; odpowiedzi małżonków na zadawane pytania w zasadzie pokrywały się, a sprzeczności dotyczyły nieistotnych okoliczności; natomiast w ocenie organu rozbieżności w oświadczeniach małżonków na temat m. in. sposobu przechowywania pieczywa oraz miejsca usytuowania liczników w mieszkaniu, zostało potraktowane równoznaczne z ustaleniem, że małżeństwo zostało zawarte w celu ominięcia ustawy;
▪ podczas przesłuchania z dnia 13 kwietnia 2012 r. organ błędnie uznał, iż małżonkowie udzielili sprzecznych informacji na temat faktów i zdarzeń szczególnych w ich życiu; organ orzekający II instancji w ogóle nie odniósł się do informacji które udzielone zostały w sposób zbieżny (np. o wyglądzie mieszkań, rodzinie małżonków, spędzaniu razem czasu, wizyty syna, zakupów, planowania wspólnej podróży do S.); wniosek o braku wiedzy na temat podstawowych informacji dotyczących drugiej osoby sformułowano na podstawie rozbieżnych odpowiedzi małżonków o aktualnych nawykach żywieniowych, które są zmienne;
▪ różnice w zeznaniach nie były spowodowane brakiem wiedzy o sobie, a zaburzeniami pamięci I. K.; fakt ten został potwierdzony w zaświadczeniu lekarskim z dnia 27 kwietnia 2012 r. wydanym przez lekarza medycyny [...];
h. organy obu instancji naruszyły art. 107 § 3 K.p.a., albowiem w uzasadnieniach decyzji nie odniosły się lub nie wzięły pod uwagę wielu faktów oraz dowodów świadczących na korzyść stron postępowania (ich oświadczeń, zaświadczenia lekarskiego);
▪ orzeczenie lekarskie, zgodnie z art. 115 § 14 Kodeksu karnego jest dokumentem, jeżeli ze względu na zawartą w nim treść stanowi dowód okoliczności mającej znaczenie prawne; lekarz, jako osoba ustawowo uprawniona do wystawiania dokumentu w postaci orzeczenia lekarskiego, ponosi odpowiedzialność karną w przypadku umyślnego poświadczenia w nim nieprawdy co do okoliczności mającej znaczenie prawne (art. 271 § 1 K.k.); tym samym wydane zaświadczenie stwierdza określony stan faktyczny - zaburzenia pamięci I. K. - jest ono więc w niniejszej sprawie ważnym dowodem;
▪ w odniesieniu do kwestii samego pozyskiwania przez organ danych wrażliwych na temat stanu zdrowia pacjentki zachodzą uzasadnione obawy, iż mogło dojść do naruszenia jej ważnych dóbr osobistych poprzez rozpowszechniania informacji na temat stanu zdrowia I. K. oraz insynuacji dotyczących jej życia osobistego; art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych wprowadza zasadę zakazu przetwarzania danych wrażliwych, m. in. dokumentacji medycznej; postanowienia zezwalające na przetwarzanie takich danych mają zatem charakter przepisów wyjątkowych i w żadnej mierze nie mogą podlegać wykładni rozszerzającej; w przepisach szczególnych brak jest upoważnienia dla Urzędu do spraw cudzoziemców czy też organów z nim związanych do uzyskiwania takich danych; [...] nie została powołana w charakterze biegłego do oceny stanu zdrowia I. K., a jedynie poproszona przez organ do wyjawienia danych wrażliwych, których według art. 27 ust. 1 u.o.d.o. nie miała prawa ujawniać albowiem związana była tajemnicą lekarską; według art. 75 § 1 K.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem; błąd organu co do wykorzystania informacji wrażliwych, do których nie miał prawa, nie powinien wywoływać negatywnych skutków prawnych dla strony w wydawanej decyzji;
i. w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wskazując na sposób udzielania informacji oraz brak szczegółowej wiedzy I. K. na temat pracy męża oraz wiedzy skarżącego na temat wynajmu przez żonę mieszkania przy ul. [...], wysnuł wniosek o braku emocjonalnej więzi pomiędzy małżonkami; dokonując oceny najbardziej osobistych relacji pomiędzy dwojgiem ludzi nie wziął jednak pod uwagę wszystkich wypowiedzi małżonków, w których deklarują oni wzajemne uczucia, przywiązanie oraz chęć dalszego pozostawania w związku małżeńskim; I. K. pomimo starszego wieku oraz częstych kłopotów zdrowotnych odpowiadała na każde wezwanie organu, a także sama podejmując inicjatywę składała kolejne oświadczenia i wyjaśnienia co do stanu faktycznego;
j. skarżący otrzymywał już wcześniej zezwolenia na zamieszkiwanie na czas oznaczony, przy powoływaniu się przez niego na fakt małżeństwa z I. K.; wspólne zamieszkiwanie małżonków przy ul. [...] w okresie następującym bezpośrednio po zawarciu małżeństwa zostało ustalony po raz pierwszy w postępowaniu o udzielenie zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony, zakończonym decyzją Wojewody [...] nr. [...], a później w toku postępowania w sprawie udzielenia kolejnego zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony, zakończonego decyzją Wojewody [...] nr [...]; organ powinien oprzeć się na materiale dowodowym zgromadzonym wcześniej; oczywistym jest, iż właśnie w okresie następującym bezpośrednio po zawarciu małżeństwa organy były w stanie określić, czy związek małżeński został zawarty w celu ominięcia ustawy; w świetle art. 110 K.p.a. organ administracji publicznej, który wydał decyzję, jest nią związany od chwili jej doręczenia;
W piśmie procesowym z dnia 4 marca 2013 r. skarżący podniósł, że:
a. I. K. nie mieszkała przed ślubem w lokalu przy ul. [...]; skarżący załączył kopię urzędowego poświadczenia o adresach i okresach zameldowania I. K., z którego nie wynika, aby była zameldowana pod powyższym adresem,
b. jego żona ma zaniki pamięci, o czym świadczy akt zgonu jej matki, która zmarła w 1999 r. (skarżący załączył kopię odpisu skróconego aktu jej zgonu), a żona skarżącego nie pamięta, kiedy to było; ponadto I. K. nie pamięta miejsca jej hospitalizacji, która miała miejsce w szpitalu przy ul. [...], gdzie było wykonane badanie mózgu i zostało jej wydane skierowanie do neurologa,
c. listonosz doręczał przesyłki na ul. [...], a żona skarżącego własnoręcznie je podpisywała,
d. notatki z wywiadu sporządzonego przy ul. [...] w dniach 19 kwietnia 2011 r. i 17 października 2011 r. są identyczne.
Z kolei żona skarżącego w piśmie procesowym z dnia 6 marca 2013 r. wskazała, że:
a. organ wykorzystał jej problemy zdrowotne przeciwko jej rodzinie, uznając wystawione jej zaświadczenie lekarskie za niewiarygodne; organ przedmiotowo traktuje jej stan zdrowia pozbawiając ją opieki męża, czym wyrządza jej ogromną krzywdę, skazując na samotną walkę z chorobą i samotne życie; załączając kopie skierowań na badania lekarskie zaznaczyła, że jest cały czas leczona przez lekarzy specjalistów, którzy wraz z mężem udzielają jej wsparcia,
b. nieprawdziwa jest informacja organu, że żona skarżącego mówiła o wspólnym zamieszkiwaniu z panem B.
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga podlega oddaleniu, ponieważ zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.
Na wstępie należy wskazać, że Sąd generalnie uznaje za prawidłowe ustalenia faktyczne dokonane przez orzekające w sprawie organy jak i wyciągnięte sąd wnioski, stąd ponowne ich przytaczanie - wobec wcześniejszego ich zreferowania - byłoby zbędne.
Wobec zarzutów skargi można jedynie wskazać poniższe okoliczności sprawy.
Zgodnie z art. 57 ust. 1 pkt 4 ustawy cudzoziemcowi odmawia się udzielenia zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony, jeżeli podstawą ubiegania się o zezwolenie jest zawarcie związku małżeńskiego z obywatelem polskim, a związek małżeński został zawarty w celu obejścia przepisów o udzielaniu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony.
Z kolei, stosownie do art. 55 ust. 1 ustawy, organ prowadzący postępowanie o udzielenie zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony cudzoziemcowi będącemu małżonkiem obywatela polskiego ustala, czy związek małżeński nie został zawarty w celu obejścia przez cudzoziemca przepisów o udzielaniu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że:
- małżonkowie nie wypełniają prawnych obowiązków wynikających z zawarcia małżeństwa (pkt 2),
- małżonkowie nie zamieszkują wspólnie (pkt 3),
- małżonkowie nie są zgodni co do dotyczących ich istotnych okoliczności (pkt 6).
W ocenie Sądu organ prawidłowo ustalił, że związek małżeński istniejący od dnia 1 marca 2008 r. między skarżącym a obywatelką polską I. K. został zawarty w celu obejścia przepisów o udzielaniu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony.
O tym, czy związek małżeński został zawarty w celu obejścia przepisów o udzielaniu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony decyduje zamiar co najmniej jednego z małżonków (tu: skarżącego cudzoziemca) i to w chwili jego zawarcia. Skoro przedmiotowy związek małżeński został zawarty w dniu 1 marca 2008 r., to na tą datę należało zbadać zamiar skarżącego, tj. czy zawierając związek małżeński miał on na celu obejście przepisów ustawy o udzielaniu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony. Obowiązek ustalenia tego zamiaru na dzień zawarcia związku małżeńskiego w żadnym jednak razie nie czyni zbędnymi ustaleń dotyczących sposobu życia małżonków po jego zawarciu. Takie ustalenia są częstokroć niezbędne, aby zbadać uprzednio istniejący zamiar. O tym bowiem, czy związek małżeński został zawarty w celu obejścia przepisów o udzielaniu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony wskazują częstokroć losy małżonków po zawarciu małżeństwa. Brak zachowań właściwych małżonkom w okresie bezpośrednio następującym po zawarciu związku małżeńskiego, kiedy z natury rzeczy powinni oni całym swym jestestwem zmierzać do urzeczywistnienia celów małżeństwa, odzwierciedlanych przez art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (obowiązek wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz współdziałania dla dobra rodziny), pozwala na uznanie, że już w chwili jego zawierania co najmniej jeden z małżonków miał zamiar obejścia przepisów o udzielaniu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony.
Zdaniem Sądu zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że małżonkowie po zawarciu związku małżeńskiego w dniu 1 marca 2008 r. nie prowadzili wspólnego pożycia (nie zamieszkiwali razem, z wyjątkiem krótkiego okresu w marcu 2008 r.) oraz nie udzielali sobie wzajemnej pomocy w stopniu, w jakim można tego wymagać od małżeństwa (przypadki wizyt u lekarza od grudnia 2010 r. do maja 2012 r., w czasie których I. K. nie towarzyszył jej mąż, lecz syn i inny mężczyzna).
Równolegle toczyło się i zostało zakończone postępowanie o udzielenie skarżącemu zezwolenia na osiedlenie się i część dowodów przeprowadzonych w jego trakcie organ uwzględnił w postępowaniu o udzielenie zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony. Odnosząc się do zarzutu skarżącego, że organ nie powinien powoływać się na materiał dowodowy zgromadzony w innym postępowaniu Sąd uznaje, że nie można zarzucić organowi istotnego uchybienia mającego wpływ na wynik sprawy, ponieważ w obu powyższych rodzajach postępowań relewantna dla rozstrzygnięcia była okoliczność, czy związek małżeński został zawarty wyłącznie w celu obejścia przepisów o udzielaniu zezwolenia na osiedlenie się (art. 66 ust. 1 pkt 5 ustawy - w postępowaniu o udzieleniu zezwolenia na osiedlenie się) oraz w celu obejścia przepisów o udzielaniu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony (art. 57 ust. 1 pkt 4 ustawy - o udzielaniu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony).
Odnośnie kwestii wspólnego zamieszkiwania Sąd przyjmuje za prawidłowe ustalenia dokonane przez organ.
Przeprowadzone w sprawie wywiady środowiskowe w dniach 16 lutego 2011 r. (ul. [...]), 30 marca 2011 r. (ul. [...] oraz ul. [...]), 5 kwietnia 2011 r. (ul. [...] i ul. [...]), 19 kwietnia 2011 r. (ul. [...] i ul. [...]), 29 kwietnia 2011 r. (ul. [...] i ul. [...]), 17 października 2011 r. (ul. [...] i ul. [...]), 7 maja 2012 r. (ul. [...]) oraz przesłuchania małżonków w dniach 19 kwietnia 2011 r. i 13 kwietnia 2012 r. nie wykazały, aby małżonkowie zamieszkiwali razem po zawarciu związku małżeńskiego, z wyjątkiem dwutygodniowego okresu po zawarciu związku małżeńskiego.
Dla rozstrzygnięcia, wbrew zarzutowi skarżącego, nie ma znaczenia istniejąca w zaskarżonej decyzji pomyłka organu w dacie jednego z przeprowadzonych w sprawie wywiadów środowiskowych (podanie daty 27 kwietnia 2012 r. zamiast 7 maja 2012 r.).
Skarżący nie zgodził się z wnioskiem organu wysnutym na podstawie wywiadów środowiskowych.
Odnosząc się do zarzutu skarżącego, że informacji relewantnych dla wyniku sprawy, dotyczących zamieszkiwania lub niezamieszkiwania skarżącego i jego żony w lokalach przy ul. [...], ul. [...] i ul. [...], w czasie niektórych wywiadów środowiskowych udzielały osoby anonimowe należy wskazać, że zgodnie z art. 75 § 1 K.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności wymienia się: dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Przyjęta forma wyliczenia dowodów oraz użycie zwrotu "w szczególności" wskazują, że prawodawca stworzył tu koncepcję otwartego systemu źródeł dowodowych. Nie jest to zamknięte wyliczenie środków dowodowych dopuszczalnych w postępowaniu administracyjnym, a wyliczenie przykładowe. Nie ma więc przeszkód prawnych przemawiających przeciwko dopuszczalności w postępowaniu administracyjnym źródeł dowodowych nienazwanych, jeżeli mogą przyczynić się do ustalenia stanu faktycznego sprawy, a nie są sprzeczne z prawem. Nie można zaś uznać, aby sprzeczne z prawem było wzięcie pod uwagę spostrzeżeń anonimowej osoby, która zgodnie z oświadczeniem zamieszkuje w pobliżu lokalu będącego przedmiotem zainteresowania organu. W części zresztą wywiadów środowiskowych osoby te można w pewien sposób zindywidualizować, gdyż podane są numery lokali, w których one mieszkają (np. wywiad środowiskowy z dnia 16 lutego 2011 r. - lokator spod nr [...], wywiad środowiskowy z dnia 30 marca 2011 r. - lokator spod nr [...], wywiad środowiskowy z dnia 5 kwietnia 2011 r. - lokatorzy spod nr [...]). Należy zaznaczyć, że spostrzeżenia anonimowych osób nie były samodzielną podstawą dokonania przez organy stosownych ustaleń, lecz uzupełniały materiał dowodowy uzyskany w trakcie oględzin lokali i przesłuchań małżonków.
Sąd zdaje sobie sprawę z tego, że obecnie migracja ludności jest większa niż jeszcze dziesięć czy dwadzieścia lat temu, jednakże samo to w sobie nie może zupełnie pozbawić pewnej mocy dowodowej spostrzeżeń osób mieszkających w pobliżu lokali będących przedmiotem zainteresowania organów. Ich spostrzeżenia bowiem układają się w pewną logiczną całość pozwalającą na postawienie tezy, że małżonkowie - z wyjątkiem krótkiego okresu w marcu 2008 r. - nie zamieszkiwali ze sobą po zawarciu związku małżeńskiego, natomiast dwa tygodnie po jego zawarciu żona skarżącego zamieszkała w lokalu przy ul. [...], na co wskazuje w swoim pierwotnym zeznaniu, zaś skarżący jesienią 2010 r. wyprowadził się z ul. [...], zamieszkując przy ul. [...] (istnieje umowa najmu lokalu oraz rachunki za czynsz).
W ocenie Sądu niezasadna jest teza skarżącego, że oględziny lokalu przy ul. [...] wskazują na zamieszkiwanie w nim I. K.. Jeżeli nawet w toku postępowania, gdy cudzoziemiec ubiegał się o udzielenie zezwolenia, jego żona mieszkała razem z nim, inne okoliczności wskazują jednoznacznie - jak trafnie wskazuje organ - na nieistnienie między nimi więzi emocjonalnej typowej dla związku małżeńskiego (wiedza o nawykach żywieniowych, sposobie spędzania wolnego czasu, sytuacji majątkowej, itp.). Podkreślenia wymaga, że sprzeczność zeznań co do sposobu spędzania Świąt Wielkanocnych pozwala wysnuć logiczny wniosek, że nie były one spędzone wspólnie, co wobec braku obiektywnych przeszkód pozwala stwierdzić brak więzi osobistych.
W tym świetle nie mają istotnego znaczenia podnoszone w skardze i w piśmie z dnia 4 marca 2013 r. okoliczności, że żona wnioskodawcy odbierała korespondencję czy robiła z nim zakupy. Nie kwestionowano bowiem, że żona wnioskodawcy bywa w mieszkaniu wraz z cudzoziemcem (potwierdzono to w trakcie jednej z wizji), jednak nie łączyła ich więź typowa dla małżonków.
Odnotować wypada, że w trakcie jednej z wizji zastano samego skarżącego, który oświadczył, że żona wyszła wyprowadzić psa na spacer około szóstej rano. Ze znajdującego się w aktach sprawy polecenia wykonania kontroli wynika zaś, że wizja mogła być wykonana między godz. ósmą a szesnastą. Pozwala to na ocenę, że wprawdzie I. K. przebywa w pewnych okresach w mieszkaniu przy ul. [...], jednak w istocie fakty nie wskazywały na stałe w nim zamieszkiwanie.
Należy wskazać, że z przesłuchania małżonków w dniu 19 kwietnia 2011 r. na okoliczność wspólnego zamieszkiwania przy ul. [...] wynika, że istnieją poważne rozbieżności co do istotnych okoliczności mogących wskazywać na takie zamieszkiwanie.
Małżonkowie nie byli zgodni co do sposobu uzyskania informacji o możliwości wynajęcia mieszkania przy ul. [...] (I. K. zapytana, kto znalazł to mieszkanie zeznała, iż mąż poprzez internet, zaś cudzoziemiec na to samo pytanie odpowiedział, iż dowiedział się o nim od kolegi).
Różnica występowała również odnośnie wyglądu lokalu przy ul. [...] i znajdujących się w nim przedmiotów: chlebaka (cudzoziemiec zeznał, że nie ma go, zaś jego zona, że jest), kwiatów (skarżący zeznał, że ich nie ma, zaś I. K., że są). Niewiarygodne są w ocenie Sądu oświadczenia żony skarżącego złożone w piśmie procesowym sporządzonym kilka dni po przesłuchaniu małżonków, w którym zmienia swoje zeznania utrzymując, że nie mają chlebaka, lecz wstydziła się do tego przyznać, a kwiaty pielęgnuje nie w lokalu przy ul. [...], ale przy ul. [...].
Nie można przy tym uznać, że zadawane małżonkom pytania podczas przesłuchania z dnia 19 kwietnia 2011 r. były "subiektywne", nie dotyczyły też okoliczności nieistotnych z punktu widzenia normalnego, codziennego funkcjonowania mieszkających ze sobą w jednym lokalu małżonków.
Samodzielnie przesądzić o zamieszkiwaniu małżonków w lokalu przy ul. [...] nie może spostrzeżenie sprzedawczyni ze sklepu "Z.", dokonane podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 17 października 2011 r. Zgodnie z tym oświadczeniem sprzedawczyni widuje skarżącego i jego żonę w sklepie od około sześciu miesięcy, tj. od marca 2011 r. Zwrócić należy uwagę, iż - jak wcześniej wskazano - jest to czas złożenia przez skarżącego wniosku o udzielenie zezwolenia na osiedlenie się. Oświadczeniu temu w tym kontekście nie należy przypisywać znaczenia mającego wpływ na wynik sprawy. Na marginesie można jedynie zwrócić uwagę, że sprzedawczyni ze sklepu "Z." również nie została przez organ zidentyfikowana z imienia i nazwiska. Odnotowanie jej w zaskarżonej decyzji, lecz nieodniesienie się do niej expressis verbis przez organ jest co prawda uchybieniem, ale nie miało ono wpływu na wynik sprawy.
Należy podnieść, że ewidencja ludności wykazuje jedynie, kto jest zameldowany w danym lokalu, natomiast nie musi wcale odzwierciedlać stanu faktycznego. W tym stanie rzeczy nawet jeśli z ewidencji ludności wynikałoby, że w lokalu przy ul. [...] zameldowani są skarżący i jego żona, nie świadczy to o ich zamieszkiwaniu w tym lokalu. Zresztą, jak wynika z danych z ewidencji ludności dotyczących lokalu przy ul. [...] wynika, że żona skarżącego jest zameldowana na pobyt stały właśnie tam. Osoba melduje się w miejscu zamieszkania, co oznacza, że tam koncentrują się jej interesy życiowe, jest to miejsce, gdzie chce na stałe przebywać. Przedłożone dane meldunkowe wskazują, że żona wnioskodawcy jako miejsce takie - także po zawarciu małżeństwa - upatrywała ul. [...], a więc lokal, gdzie nigdy nie zamieszkiwała z wnioskodawcą, także po zawarciu związku małżeńskiego. Całkowicie wiarygodnym dowodem nie mogą być z kolei wyłącznie dane meldunkowe dotyczące okresu, gdy wnioskodawca ubiegał się o zezwolenie, ponieważ stosowne zgłoszenia mogły być dokonywane wyłącznie w celu wytworzenia przekonania o wspólnym zamieszkiwaniu.
Argument skarżącego, że organ powinien automatycznie oprzeć ustalenia co do miejsca zamieszkania małżonków o ustalenia dokonane w poprzednio wydanych decyzjach o udzieleniu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony nie mogą znaleźć uznania Sądu. Organ, który wydał decyzję, jest nią związany od chwili jej doręczenia lub ogłoszenia (art. 110 K.p.a. ), jednakże wydane decyzje obejmowały inne okresy, na które udzielono zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony. Uprzednie ustalenia dokonywane były na potrzeby innych postępowań administracyjnych i organ orzekający w kolejnym postępowaniu nie jest nimi związany.
Podkreślenia wymaga, że nawet w okresach objętych decyzjami ostatecznymi istniała możliwość zmiany orzeczenia wobec ujawnienie nowych istotnych okoliczności (art. 145 § 1 pkt 1 K.p.a.), a - jak wskazano - uprzednio nie były prowadzone szczegółowe postępowania wyjaśniające. Tym bardziej orzekając ponownie - już w nowej sprawie - organ administracji jest uprawniony do swobodnej oceny pozyskanych dowodów.
Nie znalazły uznania Sądu próby obniżenia wartości dowodowej zeznań złożonych przez M. T. w dniu 26 maja 2011 r. Osoba ta miała kontakt ze skarżącym od 2006 r. do stycznia 2011 r., gdy mieszkał przy ul. [...] w mieszkaniu należącym do matki M. T. Nie rozpoznając I. K. na okazanym jej zdjęciu oraz wskazując, że w mieszkaniu zajmowanym przez skarżącego nic nie wskazywało na zamieszkanie tam jakiejś kobiety, wspomina o poprzedniej małżonce skarżącego. Koresponduje to z materiałem dowodowym wskazującym, iż poprzednio pozostawał on w związku małżeńskim z obywatelką polską W. K. Zeznania te mogły być uznane za wiarygodne skoro są zbieżne z przeważającą częścią materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, a powołanie się na nie przez organ jako na materiał pochodzący z wywiadu środowiskowego nie ma znaczenia dla ich wiarygodności.
O tym, że związek małżeński istniejący między skarżącym i I. K. został zawarty w celu obejścia przepisów o udzielaniu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony świadczą również liczne rozbieżności odnoszące się do istotnych spraw normalnie związanych ze wspólnym pożyciem, wynikające z zeznań małżonków przesłuchanych w dniu 13 kwietnia 2012 r. Są to odmiennie podawane dane dotyczące okoliczności zaręczyn, miejsca zamieszkania po ślubie, wyposażenia mieszkania przy ul. [...], jadanych posiłków, posiadania mieszkania w R., pracy, częstotliwości opuszczania Polski, sposobu spędzenia Świąt Wielkanocnych czy zamieszkania I. K. przy ul. [...] przed zawarciem związku małżeńskiego. Sąd nie przytacza ich dokładnie za organem, gdyż uznaje to za zbędne. Jak słusznie zauważył organ nie są to sprawy, które mogą być nieznane osobom pozostającym w związku małżeńskim nie zawartym wyłącznie w celu obejścia przepisów ustawy. Nieliczne zbieżnie podane okoliczności nie mogą mieć wpływu na wynik sprawy.
Skarżący niemal wszystkie zeznania swej żony przeczące wspólnemu pożyciu uzasadnia zaburzeniami pamięci, jakich ma ona doznawać. Przekazywane przez nią informacje w dużym stopniu mogą być jednak wyłącznie efektem konfabulacji, a nie słabej pamięci co do faktów. Jednocześnie w toku postępowania strony nie uprawdopodobniły przekonywającymi dowodami (wiarygodnymi zaświadczeniami), aby żona wnioskodawcy cierpiała na przypadłości uzasadniające uznanie jej oświadczeń za niewiarygodne. O ile by tak było w istocie, już we wstępnej części postępowania wnioskodawca winien wskazywać na taki stan rzeczy. Skoro rozbieżności były tak istotne w podstawowych kwestiach (okresy zamieszkiwania, rodzaje spożywanych posiłków, itp.), nie jest prawdopodobne, aby osoba pozostająca faktycznie w pożyciu małżeńskim o tym nie wiedziała. Tymczasem pierwsze oświadczenia dotyczące kłopotów z pamięcią zostały złożone dopiero wtedy, gdy wyszła na jaw oczywista sprzeczność zeznań małżonków. W takiej sytuacji - dodatkowo wobec niezłożenia dowodów uwiarygodniających ograniczoną poczytalność I. K. gdy chodzi o przedstawianie faktów (co byłoby w interesie strony, a do czego możliwości ustaleń organu z urzędu są ograniczone, co podkreślono w skardze) - odnoszenie się przez organ do twierdzeń żony skarżącego, jako w pewnym zakresie źródła informacji, w celu ustalenia stanu faktycznego było uprawnione i nie naruszało zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 K.p.a.). Istniejące w zeznaniach I. K. rozbieżności mogły zostać ocenione przez organ jako naturalny wynik wpadnięcia w sprzeczności u osoby, która często nie przedstawia prawdziwego stanu rzeczy w celu uzasadnienia, że zamieszkuje razem ze skarżącym.
Na uwagę natomiast zdaniem Sądu, w kontekście istniejących relacji między małżonkami, zasługuje to, że - jak wynika z oświadczenia lek. med. [...] z dnia 26 czerwca 2012 r. - w czasie wizyt I. K. u tego lekarza od grudnia 2010 r. do maja 2012 r. pacjentce nie towarzyszył mąż, lecz inne osoby.
Odnosząc się do pozostałych zarzutów należy wskazać, co następuje:
- żona skarżącego brała udział w postępowaniu administracyjnym o udzielenie jej mężowi zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony; świadczą o tym jej pisma (np. z dnia 2 czerwca 2011 r., z dnia 2 lutego 2012 r.), doręczane jej pisma informujące o przesunięciu terminu rozpatrzenia sprawy (np. z dnia 16 grudnia 2011 r., z dnia 6 lutego 2012 r.) oraz zaskarżona decyzja, a ponadto była kilkakrotnie przesłuchiwana, stąd nie można uznać, że został naruszony art. 10 § 1 K.p.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy;
- nie naruszono art. 47 Konstytucji, ponieważ żadne z działań i stwierdzeń organów, swobodnie - lecz nie dowolnie - oceniających materiał dowodowy nie świadczy o niedopuszczalnej prawem ingerencji w życie prywatne, rodzinne, naruszeniu czci i dobrego imienia bądź o decydowaniu o swoim życiu osobistym skarżącego lub jego żony, ustalenia dotyczące stanu zdrowia i leczenia żony cudzoziemca organy pozyskiwały wyłącznie drogą oficjalnych zapytań; z kolei wykorzystane w sprawie wyjaśnienia dotyczące okoliczności wizyty lekarskiej (kto towarzyszył z reguły żonie cudzoziemca, na jakiej podstawie poczyniono ustalenia, co do danych zawartych w zaświadczeniu - tu prośba zainteresowanej) nie stanowią danych objętych tajemnicą prawnie chronioną - nie wiążą się w istocie bezpośrednio ze stanem zdrowia ani przebiegiem leczenia (ustawowe pojęcie "informacji związanych z pacjentem"); należy wskazać, że faktyczne ujawnienie określonych danych w zakresie stanu zdrowia żony cudzoziemca mogłoby być może postawić w innym świetle niektóre fakty, jednak ich nieudostępnienie przez strony postępowania nie pozwalało na uznanie za wiarygodne wyłącznie gołosłownych twierdzeń o pewnego rodzaju upośledzeniu, skutkującym podawaniem w pewnych zakresach całkowicie rozbieżnych (nieprawdziwych?) informacji o życiu osobistym małżonków oraz ich codziennym funkcjonowaniu; to, że pewne dane objęte są tajemnicą lekarską nie oznacza, że z tego strony mogą wywodzić korzystne skutki procesowe - brak potrzeby wykazywania, że określony fakt ma miejsce (tu pewne upośledzenie, choroba), wobec sytuacji, że organ administracji nie może stosownych informacji pozyskać z urzędu; reasumując - wobec informacji pozyskanych w niniejszym postępowaniu oraz ustalonych faktów w zakresie, w jakim było to dla organu możliwe, wywiedzione wnioski są trafne, zgodne z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego (zasada swobodnej oceny dowodów - art. 80 K.p.a.),
- organy nie naruszyły również przepisów związanych z zasadami przeprowadzania postępowania dowodowego (art. 7, art. 8, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80 K.p.a.), ponieważ materiał dowodowy został zebrany w sposób prawidłowy i zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności mające istotny wpływ na wynik sprawy, czemu organ dał wyraz w zaskarżonej decyzji.
Odnosząc się zaś do złożonego przez skarżącego w dniu 4 marca 2013 r. pisma należy podnieść, że:
- urzędowe poświadczenie o adresach i okresach zameldowania I. K., z którego nie wynika, aby była ona zameldowana pod adresem ul. [...] nie przesądza, aby nie mogła tam mieszkać przed zawarciem ze skarżącym związku małżeńskiego, albowiem nie zawsze istnieje zbieżność między miejscem zamieszkania danej osoby a jej miejscem zameldowania, z kolei przedłożone dane meldunkowe nie potwierdzają faktu wspólnego zamieszkiwania małżonków poza okresem, gdy prowadzone było postępowanie na wniosek cudzoziemca; raczej należy z nich wnosić, że prowadzili oni generalnie odrębne gospodarstwa domowe,
- nie jest prawdą, aby notatki z wywiadu sporządzonego przy ul. [...] w dniach 19 kwietnia 2011 r. i 17 października 2011 r. były identyczne; ich częściowe podobieństwo wynika zaś jedynie z okoliczności, że były przeprowadzane w tym samym miejscu na tą samą okoliczność.
Z kolei biorąc pod uwagę treść pisma żony skarżącego z dnia 6 marca 2013 r. należy wskazać, że:
- nie można podzielić jej zapatrywania, iż organ pozbawił ją opieki męża, czym wyrządził jej ogromną krzywdę, skazując na samotną walkę z chorobą i samotne życie, ponieważ w świetle materiału I. K. i tak tej opieki z jego strony nie miała, na co wskazuje choćby okoliczność towarzyszenia jej w wizytach lekarskich przez syna i innego mężczyznę; ponadto trzeba wziąć pod uwagę bardzo częste wyjazdy skarżącego za granicę, które trwają przez dłuższy czas; sytuacja I. K. w wyniku wydania zaskarżonej decyzji zdaniem Sądu nie ulegnie więc pod tym względem istotnej zmianie; jej stanowisko w tym zakresie ma charakter w dużej mierze emocjonalny, zaś orzekające w sprawie organy powinny kierować się przepisami prawa;
- nie ma podstaw, aby uznać za nieprawdziwą informację organu, że I. K. mówiła o zamieszkiwaniu z panem B.; wynika to choćby z jej zeznań z dnia 19 kwietnia 2011 r. (pkt 7 protokołu).
Powyższe wskazuje, że związek małżeński skarżącego i I. K. został zawarty w celu obejścia przepisów ustawy, co przesądza o zasadnej odmowie udzielenia skarżącemu zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
W związku z powyższym Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.).
Źródło: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl), pozyskano 24.07.2026. · Źródło