II OZ 532/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 3 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 9 maja 2013 r., sygn. akt II SA/Po 1039/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] października 2012 r., Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 9 maja 2013 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Postanowienie zapadło na tle następującego stanu faktycznego: Skarżący w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 200 zł wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W urzędowym formularzu podał, że choruje, na skutek czego utracił pracę w maju 2011 r. Oświadczył, że znajduje się na utrzymaniu matki, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe; matka uzyskuje emeryturę w wysokości 1 600 zł miesięcznie. W części wniosku dotyczącej posiadanego majątku podał, że nie ma żadnego majątku nieruchomego czy wartościowych ruchomości. Oświadczył, że ma około 3 000 zł oszczędności przeznaczonych na jego leczenie. Nadto wskazał, że z emerytury matki około 900 zł miesięcznie przeznacza na leki dla niej i dla siebie, a do tego dochodzą koszty wizyt lekarskich i rehabilitacji. Wnioskodawca podał również, że matka jest właścicielką domu o powierzchni 156 m², jak również, że z uwagi na wysokość emerytury matki (dochodu uśrednionego na osobę w rodzinie) nie mogą korzystać z pomocy społecznej. Skarżący został wezwany na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm., dalej: p.p.s.a.) do osobistego uzupełniania wniosku poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów celem wyczerpującego przedstawienia sytuacji finansowej i majątkowej. W odpowiedzi wnioskodawca zwrócił się o przedłużenie terminu do udzielenia odpowiedzi w części dotyczącej aktualnych zaświadczeń o leczeniu od lipca 2011 r. W dalszej kolejności powtórzył, że na skutek utraty pracy oraz z powodu stanu zdrowia nie ma żadnych źródeł dochodów stałych ani dorywczych i utrzymuje się z emerytury matki, z kwoty emerytury ponoszone są nadto koszty leczenia. Oświadczył, że z powodu stanu zdrowia nie prowadzi działalności gospodarczej, z tego też powodu nie mógł się zarejestrować w urzędzie pracy. Dalej wyjaśnił, że nie ma żadnego majątku nieruchomego, a z powodu utraty pracy i braku uprawnień do korzystania z publicznej służby zdrowia leczy się prywatnie. Wskazał ponadto, że nie jest w stanie podać szczegółowo miesięcznych kosztów utrzymania, gdyż nie są one stałe, wydatki na zdrowie ulegają zmianie, mogą sięgać nawet kwoty 900 zł bez kosztów dojazdu do środka zdrowia. Wnioskodawca do pisma dołączył następujące kserokopie: - własnego zeznania podatkowego PIT-37 za 2011 r., z którego wynika, że jego dochód wyniósł 22 184,25 zł. - zeznania podatkowego PIT-37 matki za 2011 r., z którego wynika dochód w wysokości 23 559,98 zł, oraz zeznania PIT-40A matki za 2012 r., z którego wynika dochód w wysokości 24 388,64 zł, - faktur dokumentujących zakup leków na sumę około 445 zł w grudniu 2012 r., 585,86 zł w styczniu i 300 zł w lutym 2013 r., - decyzji o wysokości podatku od należącej do jego matki nieruchomości – w kwocie 326 zł, płatnej ratalnie po odpowiednio: 83/81 zł – z której wynika, że w skład nieruchomości wchodzi dom o powierzchni 158,90 m² oraz działka o powierzchni 500 m², - dowodu opłaty składek z tytułu ubezpieczenia matki w PZU w wysokości 164,40 zł kwartalnie (54,80 zł miesięcznie), - potwierdzenia wysokości opłat za wywóz śmieci w I półroczu 2013 r. w wysokości 24 zł miesięcznie i za energię elektryczną w wysokości 337, 81 zł za dwa miesiące ("za okres od: 6/12/2012 do: 07/02/2013"), - wyciągów z rachunku bankowego wnioskodawcy za okres od sierpnia 2012 r. do lutego 2013 r., z których wynika, że salda miesięczne w tym okresie były dodatnie i wynosiły około: 1 510 zł w październiku, 1 900 zł w listopadzie, 1 238 zł w grudniu, 284 zł w styczniu, 66 zł w lutym, a nadto, że zasilił konto kwotą 2 000 zł we wrześniu 2012 r., otrzymał zasiłek w wysokości 1 500 zł w listopadzie, i 1 000 zł w grudniu, otrzymał w grudniu łącznie kwotę 1 200 zł z ubezpieczenia [...], płaci z tego tytułu stałe składki w wysokości 130,69 zł miesięcznie, ponosi koszty innych postępowań sądowych, płaci za Internet. Postanowieniem z dnia 13 marca 2013 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Od tego rozstrzygnięcia skarżący wniósł sprzeciw. W uzasadnieniu podniósł, że nie ma żadnych dochodów, a wydatki miesięczne ponoszone przez gospodarstwo domowe jego matki powinny zostać ustalone w postępowaniu sądowym. Ponadto dołączył kserokopię zaświadczenia medycznego o wielolekowym leczeniu farmakologicznym od lipca 2011 r., recepty lekarskie wystawione na jego nazwisko i fakturę VAT wystawioną na jego matkę, dokumentującą zakup tych leków w dniu [...] marca 2013 r. na kwotę 592,26 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, wskazując na niespełnienie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W ocenie sądu, skoro wnioskodawca żądanie zwolnienia od kosztów sądowych opierał na twierdzeniu, że jest bezrobotny, chory przewlekle i utrzymuje się jedynie z dochodu swojej matki, to powinien był ponad wszelką wątpliwość wykazać, że taki stan rzeczy zachodzi. Sąd nie ma bowiem obowiązku udowadniać tego w imieniu strony. Przedstawione przez skarżącego dokumenty nie pozwalają na stwierdzenie, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Opis sytuacji majątkowej skarżącego nie jest wyczerpujący i wiarygodny. Suma przeciętnych miesięcznych udokumentowanych wydatków to ok. 890/930 zł, natomiast przyjmując oświadczenie wnioskodawcy, że koszty leczenia mogą sięgać miesięcznie bez dojazdów ok. 900 zł, byłaby to kwota ok. 1300 zł. Pomimo to skarżący w ramach gospodarstwa domowego prowadzonego wspólnie z matką jest w stanie – nie podał aby te koszty ponosił ktoś inny niż on lub jego matka – ponosić nie tylko bieżące koszty utrzymania (w tym i te, których nie określił, w szczególności koszty wyżywienia), ale i wydatki ponad koszty niezbędnego utrzymania, związane z innymi postępowaniami sądowymi (1000 zł dla pełnomocnika w dniu 26 listopada 2012 r., 250 zł tytułem wpisów od skarg w dniu 3 listopada 2012 r.) oraz ponosił inne jeszcze wydatki (m.in. 390 zł za 100 m siatki leśnej w dniu 11 października 2012 r., 853,66 zł w dniu 4 grudnia 2012 r. dla komornika). Ponadto wnioskodawca w ogóle nie przedstawił szczegółowego przeciętnego spisu miesięcznych kosztów utrzymania rodziny, w tym związanych z leczeniem. Samo tylko określenie, że miesięczne koszty utrzymania nie są stałe i koszty leczenia (usług medycznych, leków) bez dojazdów mogą sięgać miesięcznie 900 zł nie stanowi należytego wykazania, że jest to kwota bezwzględnie i stale obciążająca budżet domowy wnioskodawcy. Tym bardziej, że trudno dla takiego wniosku znaleźć oparcie w dokumentacji przedstawionej przez stronę. Dodatkowo, saldo rachunku bankowego wnioskodawcy w udokumentowanym okresie było dodatnie. Na to postanowienie skarżący złożył zażalenie, wnosząc o uchylenie tego orzeczenia i przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazał, że przedstawione przez niego dokumenty zostały zinterpretowane dowolnie. Przesłanką przyznania prawa pomocy jest m.in. wskazanie dokładnych danych o stanie majątkowym i dochodach, co w jego ocenie zostało przedłożone sądowi. Nie dysponuje m.in. kwotą przekraczającą 3 tys. zł, a więc nie dysponuje materialnym zapleczem pozwalającym pokryć jakiekolwiek koszty postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego bądź adwokata z urzędu jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Skarżący prowadzi natomiast dwuosobowe gospodarstwo domowe i całość uzyskanego stałego miesięcznego dochodu przeznacza na zaspokojenie potrzeb własnych oraz jego matki. Wykazanie występowania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa na wnioskującym. Skarżący nie przedstawił natomiast wszystkich możliwych dokumentów na poparcie twierdzeń co do wysokości ponoszonych wydatków, wskutek czego ocenianie stanu majątkowego mogłoby się odbyć tylko w zakresie częściowym, co – w obliczu braku możliwości kompleksowej oceny sytuacji majątkowej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy – nie upoważnia sądu do uwzględnienia wniosku. Uzupełniane przez skarżącego oświadczenia i dokumenty nie obrazują w pełni jego sytuacji majątkowej i zdrowotnej. Przyznanie prawa pomocy z zakresie całkowitym dotyczy podmiotów, które nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nawet w niewielkiej części. Przytoczone zaś przez skarżącego okoliczności, jak również przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Sąd nie dopatrzył się zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Nałożenie na sąd takiego zadania prowadzi na gruncie rozpatrywanej sprawy do wniosków dwojakiego rodzaju. Przede wszystkim, zgodnie z utrwalonym generalnym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimikolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku skarżącego emeryturą jego matki prowadzącej z nim wspólne gospodarstwo domowe) lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. W konsekwencji, strona zmniejszająca możliwy do uzyskania dochód z posiadanego majątku wskutek jej niepełnego wykorzystywania, jako pozbawiająca się świadomie środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, musi liczyć się z odmową przyznania prawa pomocy. Drugą natomiast konsekwencją takiej sytuacji jest to, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli – zależnie od sytuacji – w zakresie całkowitym bądź też częściowym. W przedmiotowej sprawie nie jest jasne jakim dokładnie majątkiem dysponuje skarżący i jakie konkretnie ponosi wydatki. W toku postępowania ujawnione zostały dochody oraz wydatki nie wskazane samodzielnie przez skarżącego. Oświadczenie w tym zakresie wraz z jego uzupełnieniami nie jest transparentne. Widoczna dysproporcja wydatków i dochodów nie pozwala na jednoznaczne danie wiary złożonemu oświadczeniu. Przedstawione dokumenty obrazują sytuacje inną, niż to przedstawia skarżący. Ponadto, sytuacja materialna skarżącego jest na tyle satysfakcjonująca, że nie posiada on zaległych zobowiązań finansowych – saldo jego rachunku było dodatnie. Środki majątkowe, którymi dysponuje wraz z matką pozwalają na bieżące, płynne regulowanie kosztów bieżącego utrzymania. Dodatkowo należy stwierdzić, że stosowanie instytucji prawa pomocy nie ma na celu ochrony majątku podmiotów o nie wnoszących – ma ono bowiem służyć zagwarantowaniu prawa dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 11 lipca 2012 r., sygn. akt II FZ 470/12). Kwota 3 tysięcy zł, którą dysponuje skarżący, może być zatem przeznaczona w części na prowadzenie postępowania sądowego, tym bardziej, że obecnie koszty postępowania to 200 zł wpisu od skargi. Strona inicjująca postępowanie przed sądem musi liczyć się z koniecznością ponoszenia określonych wydatków. Nie można również przyznać pierwszeństwa obowiązkom i potrzebom prywatnym przed publicznoprawnymi. W kwestii ustanowienia dla skarżącego radcy prawnego należy zaznaczyć, że tylko sporządzenie skargi kasacyjnej – stosownie do art. 175 p.p.s.a. – objęte jest szczególnym wymogiem dokonania tej czynności przez profesjonalnie działającego prawnika, pozostałych zaś czynności procesowych strona może dokonywać samodzielnie, ponosząc jedynie koszty sądowe. Należy mieć na uwadze, że ustanowienie prawnika nie może być skutkiem subiektywnego przekonania strony o tym, że bez niego nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu. Skarżący natomiast nie wskazał motywów wniosku o ustanowienie dla siebie pomocy profesjonalnego prawnika. W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym – całkowitym – zakresie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.