I GZ 206/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Krystyna Anna Stec po rozpoznaniu w dniu 18 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 6 czerwca 2013 r., sygn. akt III SA/Po 418/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. N. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] stycznia 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. postanowieniem z dnia 6 czerwca 2013 r., sygn. akt III SA/Po 418/13, odmówił J. N. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] stycznia 2013 r. w przedmiocie podatku akcyzowego, z następującym uzasadnieniem. Zarządzeniem z dnia 13 marca 2013 r. Przewodniczący Wydziału [...] Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. wezwał J. N. (dalej: skarżący, wnioskodawca) do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, w kwocie 986 zł. W odpowiedzi na wezwanie Sądu skarżący wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, wskazując, że nie jest w stanie ich uiścić bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny. Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2013 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. WSA - rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, wobec sprzeciwu wniesionego od ww. postanowienia – wskazał, że w przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jedn. Dz. U z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) a w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Zdaniem Sądu I instancji, wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych oraz ponoszenia kosztów zastępstwa procesowego stanowi zatem wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy, nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Na podstawie oświadczenia majątkowego i dokumentów przedłożonych w celu uzupełnienia tego oświadczenia ustalono, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, od czerwca 2011 roku w małżeństwie skarżącego obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Na ich utrzymaniu pozostaje dwoje pełnoletnich dzieci (córka – licealistka, syn – student). Sąd stwierdził też, że wnioskodawca zadeklarował miesięczne dochody brutto rodziny na kwotę 4.365 zł, a miesięczne koszty utrzymania rodziny określił na kwotę 4.691 zł. Twierdził, że ponosi połowę kosztów utrzymania rodziny (około 2.345 zł). Z kolei w formularzu wniosku o prawo pomocy zadeklarował dochód miesięczny z działalności gospodarczej w wysokości 865 zł. Odnośnie sytuacji majątkowej żony skarżący w formularzu wniosku podał, że żona osiąga dochody jedynie z umowy o pracę w wysokości 3.500 zł miesięcznie brutto; wnioskodawca nie przedłożył jej zeznań podatkowych. Pomimo wezwania nie udokumentował też sposobu podziału całego majątku wspólnego małżonków. Skarżący oświadczył nadto, że wynagrodzenie za pracę oraz rachunki bankowe są zajęte (zaległość na rzecz Izby Celnej), nie posiada przy tym żadnych oszczędności, nieruchomości oraz ruchomości. W prowadzonej działalności gospodarczej użytkował następujące samochody: w roku 2010 i 2011 – Mercedes Sprinter z 2001 roku, Mercedes Sprinter z 1999 roku, Volkswagen Transporter z 2000 roku, w roku 2011 - Mercedes Sprinter z 1999 roku o wartości około 7.000 zł. W tym stanie rzeczy WSA uznał, że oświadczenie majątkowe nie jest pełne, a więc budzi wątpliwości. Sytuacja majątkowa i rodzinna skarżącego nie uzasadnia zatem stanowiska, że uiszczenie kosztów sądowych związanych z rozpoznaniem przedmiotowej skargi zachwieje sytuacją materialną i bytową jego rodziny w taki sposób, że nie będzie ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Podniesiono, że skarżący nie udokumentował, ani aktualnie osiąganych dochodów, ani środków pozostających w dyspozycji faktycznej jego i jego małżonki. Skarżący nie wykazał, że faktycznie osiągane przychody są niższe od obciążeń z tytułu kosztów sądowych oraz kosztów utrzymania koniecznego. Skarżący nie wykazał również, że środki egzekucyjne zastosowane w postępowaniach egzekucyjnych, wykluczają możliwość zrealizowania obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Zdaniem WSA, jeśli nieznana pozostaje wysokość kwot pobranych od wnioskodawcy z tytułu realizacji zastosowanych środków egzekucyjnych, to nie można stwierdzić czy i w jakim rozmiarze, prowadzone postępowania egzekucyjne ograniczają możliwości płatnicze wynikające z posiadanych dochodów, majątku oraz sytuacji rodzinnej wnioskodawcy. WSA stwierdził wprawdzie, że w dokumentacji załączonej przy sprzeciwie znajdują się wyciągi z 3 rachunków bankowych skarżącego, z których wynika aktualny brak środków finansowych do wykorzystania. Według Sądu I instancji nie obrazuje to jednak pełnej sytuacji finansowej wnioskodawcy. Dokonując ostatecznej oceny możliwości płatniczych skarżącego – z uwzględnieniem przedłożonych zeznań podatkowych - Sąd stwierdził, że średni miesięczny stan przychodów samego wnioskodawcy na poziomie: 399.811,50 zł w 2010 r., 217.287,07 zł w 2011 r. oraz 160.335,50 zł w 2012 jednoznacznie wyklucza go z grona osób, którym należy przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., odmówił przyznania prawa pomocy. J. N. złożył zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie w całości i przyznanie prawa pomocy obejmującego całkowite zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniósł, że koszty sądowe w wysokości ok. 1200 zł przekraczają możliwości finansowe skarżącego, bez poniesienia uszczerbku zarówno w prowadzonej działalności gospodarczej, jak i na gruncie warunków bytowych. Skarżący stwierdził, że przedłożył do akt sądowych wszystkie dostępne mu, a wymagane przez Sąd dokumenty, jednak z uwagi na rozdzielność majątkową nie dysponuje dokumentami dotyczącymi sytuacji majątkowej małżonki. Skarżący stwierdził również, że Sąd I instancji odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnił dochodami z lat 2010 – 2012, nie uwzględniając przy tym, że koszty prowadzenia działalności gospodarczej wciąż są ponoszone, mimo że obecnie osiągany dochód jest niewielki. Wskazał również, że Dyrektor Izby Celnej w P. zajął rachunki bankowe skarżącego oraz jego wynagrodzenie za pracę na poczet zaległości podatkowych, co także stanowi negatywną przesłankę dla ponoszenia kosztów wpisu sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątek od tej zasady stanowi instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, uregulowana w art. 243 – 263 p.p.s.a. Jako że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika więc wprost, że ciężar dowodu - co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy - spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Co więcej, strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy powinna w sposób wiarygodny i rzetelny wykazać, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia jej wniosku. Jedynym miernikiem oceny czy stronie może być przyznane prawo pomocy jest kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10). W tym stanie rzeczy - w świetle dokumentacji przedstawionej przez skarżącego - zgodzić należy się z Sądem I instancji, że brak było podstaw do uwzględnienia zgłoszonego wniosku. Istotnie wysokość przychodów za lata 2010-2012 podważa wiarygodność twierdzeń skarżącego, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Okoliczności zaś, które skarżący powoływał dla uzasadnienia wniosku, nie zostały należycie wykazane. Akta sprawy potwierdzają, że skarżący nie udokumentował ani aktualnie osiąganych dochodów, ani środków pozostających w dyspozycji faktycznej jego i jej małżonki, nie wykazał, że faktycznie osiągane przychody są niższe od obciążeń z tytułu kosztów sądowych oraz kosztów utrzymania koniecznego. Skarżący nie wykazał również, że środki egzekucyjne zastosowane w postępowaniach egzekucyjnych, wykluczają możliwość zrealizowania obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Trafnie Sąd I instancji przyjął, że jeśli nieznana jest wysokość kwot pobranych od wnioskodawcy z tytułu realizacji zastosowanych środków egzekucyjnych, to nie można stwierdzić czy i w jakim rozmiarze, prowadzone postępowania egzekucyjne ograniczają możliwości płatnicze wynikające z posiadanych dochodów, majątku oraz sytuacji rodzinnej wnioskodawcy. Dla oceny możliwości poniesienia przez skarżącego pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i rodziny, istotne znaczenie ma też - jak zasadnie przyjął WSA - sytuacja finansowa współmałżonki, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków Wskazać bowiem należy, że ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe – w tym art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9 poz. 59 ze zm.; dalej k.r.o; por. M. Sychowicz, w: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2009, s. 320). Stąd też, również w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny i są zobowiązani do wzajemnej pomocy. Wbrew oczekiwaniom skarżącego, oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczyły do przyjęcia, że jego sytuacja materialna uzasadnia pozytywne rozpoznanie złożonego wniosku. Brak stosownej dokumentacji w tym zakresie – mimo wezwania do jej złożenia – wskazuje zatem, że skarżący nie wykazał istnienia przesłanki przyznania prawa pomocy. Wobec tego uznać należy, że Sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny co do spełnienia przez J. N. przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w oparciu posiadane i zgromadzone informacje i zasadnie uznał, że wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., oddalił zażalenie.