II OZ 517/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia E. w Warszawie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 maja 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 731/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia E. w Warszawie na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] lutego 2013 r., znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia [...] maja 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 731/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu E. w Warszawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] lutego 2013 r., znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że Stowarzyszenie E. z siedzibą w Warszawie zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia [...] kwietnia 2013 r. i regulaminu Stowarzyszenia E. wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Jego działalność opiera się na pracy społecznej członków. Aktualnie stowarzyszenie liczy trzynastu członków. Weryfikacja liczby członków nastąpić ma na spotkaniu w bieżącym miesiącu. Wydatki na opłaty sądowe w 2012 r. pochłonęły 3.034 zł, a w bieżącym roku 900 zł. Wnioskodawca wskazał, że przeciętnie każdy z członków musi wyłożyć na działalność stowarzyszania 25-30 zł miesięcznie. W ocenie skarżącego, nie można twierdzić, że na działania Stowarzyszania jego członkowie płacą niskie składki. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia [...] maja 2013 r. odmówiono skarżącemu stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy. W dniu [...] maja 2013 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) Stowarzyszenie E. w Warszawie wniosło sprzeciw od w/w postanowienia. W uzasadnieniu sprzeciwu stowarzyszenie powtórzyło argumentację przedstawioną we wniosku oraz wskazało, że w bieżącym roku wydatki Stowarzyszenia tylko na sprawy sądowe wyniosły już 1.600 złotych. Stowarzyszenie podniosło także, że Państwo nie jest bytem samoistnym. Jest m. in. gwarantem ochrony praw i wolności obywateli. Objawia się to poprzez gwarantowanie prawa do zrzeszania się obywateli. Także poprzez ustanowione prawo, Państwo umożliwia dofinansowanie sformalizowanych grup społecznych. Ubiegania się przez stowarzyszenie o zwolnienie z kosztów sądowych nie można zatem oceniać negatywnie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił w/w Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd przytoczył art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) - dalej w skrócie: p.p.s.a., a następnie wskazał, że zgodnie z art. 199 p.p.s.a., według którego strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. W ocenie Sądu, także i Stowarzyszenia, chcąc realizować swoją działalność muszą liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Nie mogą oczekiwać, że skoro występują w sprawie w interesie społecznym, to ciężar kosztów tego postępowania winien pokryć Skarb Państwa. Jedynie w sytuacji, gdy stowarzyszenie wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a.) lub, gdy wykaże, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.), można przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Powołane przepisy wskazują przesłanki, jakimi kieruje się Sąd rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy. Przyznanie prawa pomocy, jako forma dofinansowania z budżetu państwa, sprowadza się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Nie zawsze faktyczny brak środków przemawiać będzie za przyznaniem prawa pomocy. Może zdarzyć się tak, że strona nie posiada środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego, jednakże nie posiada ich, albowiem nie wykorzystuje możliwości ich zdobycia, a z taka sytuacja – w ocenie Sądu - zachodzi w niniejszej sprawie. Sąd przytoczył art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), zgodnie z którym majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej (art. 33 ust. 2). Może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków (art. 34). W ocenie Sądu Stowarzyszenie E. w Warszawie dobrowolnie zrezygnowało z możliwości jakie daje w/w przepis prawa w celu zdobycia jakichkolwiek środków na prowadzenie swojej działalności w interesie społecznym, ograniczając swoją inicjatywę w tym zakresie jedynie do zbierania składek członkowskich. Stowarzyszenie wyraźnie liczy na pomoc Państwa w tym względzie. Tymczasem istota działania Stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza przerzucenie niemalże całości kosztów jego działalności na Skarb Państwa. To, że Państwo gwarantuje prawo do zrzeszania się obywateli, nie jest jednoznaczne z tym, że to Państwo winne jest zagwarantować funkcjonowanie organizacji społecznych poprzez ich obligatoryjne dofinansowanie. Państwo w istocie ma jedynie umożliwić pomoc w postaci m. in. instytucji zwolnienia od kosztów sądowych i przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi taką ewentualność zawierają. Stowarzyszenia nie mogą być w uprzywilejowanej sytuacji względem innych podmiotów, w tym osób fizycznych, prowadzących spory sądowe. Sąd podkreślił, że stowarzyszenie nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Jeśli stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele, dla których zostało utworzone, to winno liczyć się z kosztami jakie ta realizacja pociąga. W szczególności, gdy decyduje się skorzystać z drogi postępowania sądowoadministracyjnego, powinno zagospodarować i przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Zdaniem Sądu stanowisko Stowarzyszenia E. zaprezentowane w sprzeciwie sugeruje, że stowarzyszenie to nastawione jest na realizację swoich celów w oparciu o instytucję prawa pomocy i nawet nie zamierza podjąć próby zdobywania środków na swoją działalność, korzystając z możliwości jakie daje ustawa Prawo o stowarzyszeniach, ograniczając się jedynie do składek członkowskich. Wobec powyższych ustaleń Sąd uznał, iż nie jest zasadne przyznanie prawa pomocy Stowarzyszeni E. Zażalenie zatytułowanie sprzeciw na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenie E. w Warszawie. W uzasadnieniu zażalenia stowarzyszenie wniosło o ponowne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w celu przeprowadzenia rzetelnej analizy argumentów w nim zawartych. Skarżąca podniosła, że nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu, iż stowarzyszenie nie wykazuje wystarczającej inicjatywy w zdobywaniu nowych członków, którzy mogliby płacić składki i że nie wykazuje inicjatywy w zakresie przekształcenia stowarzyszenia w stowarzyszenie rejestrowe. Zdaniem skarżącego stowarzyszenia, organizacje tracą swoich członków z różnych podwodów, m. in. dla kogoś kto chce dostać pracę w samorządzie działalność ekologiczna jest obciążeniem. Zdaniem stowarzyszenia młodzi ludzie wykazują niechęć do działalności społecznej. Stowarzyszenie podkreśliło, że znane organizacje rejestrowe nie otrzymują darowizn i spadków, a ofiarność publiczna jest nieznaczna. Stowarzyszenie zaakcentowało, że Państwo jest między innymi gwarantem ochrony praw i wolności obywateli. Objawia się to poprzez prawo do zrzeszania się obywateli. Państwo poprzez ustanowione prawo umożliwia dofinansowanie sformalizowanych grup społecznych, a to przejawia się w większości krajów Unii. W ocenie stowarzyszenia nie można twierdzić, że ubieganie się przez stowarzyszenie o zwolnienie od wniesienia opłaty sądowej jest jednoznaczne z finansowaniem działalności organizacji za pomocą środków publicznych, gdy Państwo przewiduje taką pomoc. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Stosownie jednak do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Powyższe oznacza, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). W przedmiotowej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzających do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (pkt 4.5 Regulaminu Stowarzyszenia), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. A zatem Stowarzyszenie, którego statutowa działalności polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Dlatego też należało podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że okoliczność, iż stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność ( por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z dnia 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wskazując na szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia, słusznie zauważył, iż z akt sprawy nie wynika, aby Stowarzyszenie podjęło działania w celu zgromadzenia innych niż składki członkowskie środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności, w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.