II OZ 610/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz po rozpoznaniu w dniu 12 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 czerwca 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 841/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] lutego 2013 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 21 czerwca 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 841/13 odmówił Stowarzyszeniu [...] z siedzibą w W. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] lutego 2013 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. Uzasadniając odmowę przyznania skarżącemu prawa pomocy, Sąd wskazał, że skarżący nie wykazał, iż przed wystąpieniem o sfinansowanie z budżetu Państwa kosztów swego udziału w postępowaniu sądowym, podjął wszelkie, niezbędne kroki, aby samodzielnie pozyskać niezbędne do tego środki. Wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym. W związku z tym, zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.) uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. W ocenie Sądu, realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regulaminowej - podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków, czy ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Sąd wskazał, że przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby więc dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (np. ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych (punkt 4.5 regulaminu Stowarzyszenia [...]). Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia [...] w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Jak wynika z oświadczenia z dnia 17 czerwca 2013 r. składki członkowskie w wysokości 10 zł miesięcznie uiszcza aktualnie dziesięć osób. Tymczasem, Sądowi z urzędu wiadome jest (zob. np. oświadczenia i dokumenty źródłowe złożone przez Stowarzyszenie w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 171/09), że składka w wysokości 10 zł miesięcznie obowiązywała już w kwietniu 2009 r., zatem ponad cztery lata temu. Strona deklaruje wprawdzie podjęcie uchwały zmieniającej wysokość składki członkowskiej we wrześniu bieżącego roku, jednakże zastrzega z góry, że nie przekroczy ona kwoty 25 zł miesięcznie, a opłacać będzie ją mniejsza ilość członków. Nawet, jeśli w rzeczywiści już dzisiaj członkowie stowarzyszenia (lub ich część) ponoszą większe nakłady na działalność Stowarzyszenia niż tylko składka członkowska, to nie świadczy to o tym, iż wnioskodawca podjął niezbędne działania w celu zapewnienia środków na działalność regulaminową. Z pewnością za wystarczające nie mogą być uznane działania polegające na "namawianiu" członków do dodatkowego finansowania działań podejmowanych przez Stowarzyszenie. Sąd, w związku z licznymi wnioskami o prawo pomocy składanymi przez skarżącego, wielokrotnie już wskazywał na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej tego Stowarzyszenia. Tymczasem argumentacja zawarta w przedmiotowym wniosku, a także okoliczności ustalone na podstawie złożonych przez stronę do akt sprawy pism i dokumentów prowadzą do wniosku, że wnioskodawca konsekwentnie dążący do stworzenia sytuacji, w której jego działalność realizowana będzie z budżetu Państwa. Nie dość, że od wielu lat Stowarzyszenie nie podejmuje uchwały nakładającej na członków obowiązek uiszczania składek członkowskich na poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności, to z oświadczenia z dnia 17 czerwca 2013 r. wnioskować można, że nie wykazuje odpowiedniej aktywności w pozyskiwaniu nowych członków. Z rozeznania strony przeprowadzonego przed spotkaniem, które odbyć się miało w maju bieżącego roku wynikać ma wszakże, że ilość członków Stowarzyszenia ulegnie zmniejszeniu. Skarżący odstępuje też od możliwości przekształcenia w stowarzyszenie "rejestrowe", rezygnując tym samym z rozszerzenia zakresu prawnie dopuszczalnych form pomnażania majątku przez takie stowarzyszenie. Podnoszona natomiast w piśmie z dnia 17 czerwca 2013 r. argumentacja dotycząca sposobu finansowania partii politycznych nie ma jakiegokolwiek znaczenia dla oceny przedmiotowego wniosku. Przedstawiony zaś przez stronę bilans w ocenie Sądu dowodzi tylko, że nawet przy braku działań mających na celu zapewnienie odpowiednio skutecznych źródeł finansowania działalności Stowarzyszenia, jest ono w stanie pokrywać koszty postępowań sądowych w wielu sprawach. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Na powyższe postanowienie skarżące Stowarzyszenie wniosło zażalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, oznacza to, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Ponadto, osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). W rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach sądowych (punkt 4.5 regulaminu), to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, z oświadczenia z dnia 17 czerwca 2013 r. wynika, że składki członkowskie w wysokości 10 zł miesięcznie uiszcza aktualnie dziesięć osób. Składka w tej wysokości obowiązywała już w kwietniu 2009 r., zatem ponad cztery lata temu. Strona deklaruje wprawdzie podjęcie uchwały zmieniającej wysokość składki członkowskiej we wrześniu bieżącego roku, jednakże zastrzega z góry, że nie przekroczy ona kwoty 25 zł miesięcznie, a opłacać będzie ją mniejsza ilość członków. Zgodzić należy się z Sądem I instancji, że realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków, czy ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie. Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie uczestniczyć w postępowaniach sądowych, winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (zob. postanowienie NSA z dnia 17.06.2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.