I OZ 118/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 28 listopada 2013 r., sygn. akt III SA/Kr 525/13 oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. S. na pismo Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia [...] grudnia 2011 r. znak [...] w przedmiocie przekazania wniosku zgodnie z właściwością postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. 1. Z. S. (dalej również: wnoszący zażalenie) w piśmie z 11 kwietnia 2013 r. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę, w której zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy. W złożonym na urzędowym formularzu "PPF" wniosku o przyznanie prawa pomocy, wnoszący zażalenie domagał się zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Objaśniając swoją sytuację rodzinną podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz trzema córkami. W skład majątku należącego do niego i do osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wchodzi mieszkanie o powierzchni 41 m2. Wnoszący zażalenie nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego wnoszący zażalenie oszacował na kwotę 500 zł (przyznanych żonie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej). Postanowieniem z 21 czerwca 2012 r. referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek Z. S. o zwolnienie od kosztów sądowych. 2. W związku z wniesieniem sprzeciwu od powyższego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z 9 sierpnia 2013 r., oddalił wniosek wnoszącego skargę kasacyjną o zwolnienie od kosztów sądowych. 3. W dniu 29 sierpnia 2013 r. wnoszący zażalenie złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, uzasadniając swoje starania potrzebą sporządzenia skargi do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wnoszący zażalenie nie powołał przy tym innych okoliczności wskazujących na konieczność przyznania mu prawa pomocy niż te, które wskazał w poprzednim wniosku. Postanowieniem z 13 września 2013 r. referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek Z. S. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Od tego postanowienia wnoszący zażalenie wniósł w terminie sprzeciw. 4. Postanowieniem z 28 listopada 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek Z. S. o zwolnienie od kosztów sądowych. 4.1. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, między innymi, że z analizy wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że dochód wnoszącego skargę kasacyjną oraz 4 osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wynosi 500 zł. Wnoszący zażalenie nie podał przy tym wysokości kosztów utrzymania, ani innych danych mogących zobrazować rzeczywistą wysokość środków finansowych, którymi dysponuje w miesiącu. To zaś oznacza, że wnoszący zażalenie nie wykazał należycie, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Dalece niewystarczające bowiem jest jedynie wskazanie wysokości zasiłku przyznanego żonie, z którego wnoszący zażalenie miałby się utrzymywać bez udokumentowania swoich miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem swoim i członków swojej rodziny, przedłożenia zaświadczenia z właściwego urzędu pracy o nadaniu wnoszącemu zażalenie statusu osoby bezrobotnej oraz decyzji MOPS o przyznaniu zasiłków dla wnoszącego skargę kasacyjną lub członków jego rodziny, a także złożenia oświadczenia o braku uzyskiwania dochodów z prac dorywczych. 4.2. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie niezrozumiałe jest postępowanie wnoszącego skargę kasacyjną, który powiela kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy, jednocześnie uporczywie uchylając się od inicjatywy wykazania faktu zaistnienia okoliczności w stopniu uzasadniającym przyznanie tego prawa. Wnoszący zażalenie musi mieć świadomość, że aby jego wniosek był skuteczny, musi wykazać zasadność żądania. Ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. 4.3. Sąd pierwszej instancji wziął pod uwagę fakt, że nie tylko w niniejszej sprawie, zainicjowanej skargą z 15 kwietnia 2013 r., ale także w szeregu innych postępowaniach sądowych, o których wiadomo Sądowi z urzędu, wnoszący zażalenie, mimo świadomości potrzeby wiarygodnego i wyczerpującego przedstawienia swojej sytuacji finansowej, wciąż uchyla się od tego obowiązku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie nie znalazł więc podstaw do zastosowania art. 255 p.p.s.a. poprzez wezwanie wnoszącego skargę kasacyjną do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Wobec zaniechań wnoszącego skargę kasacyjną w tym zakresie prowadziłoby to bowiem do zbędnego przedłużania postępowania. Wobec powyższych okoliczności, uznać należało, że wnoszący zażalenie nie wykazał skutecznie, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. 5. W piśmie z 3 stycznia 2014 r. Z. S. wniósł zażalenie na postanowienie z 28 listopada 2013 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 6. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.; dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Dotyczy osób, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Dodatkowo, oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem. 7. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. 7.1. Odstąpienia od zastosowania art. 255 p.p.s.a. nie może usprawiedliwiać przyjęcie przez sąd, że w innych sprawach strona, mimo świadomości potrzeby wiarygodnego i wyczerpującego przedstawienia swojej sytuacji finansowej, uchyla się od wykonania tego obowiązku. Każda sprawa sądowoadministracyjna jest bowiem odrębna i nie można przyjąć, że strona będzie we wszystkich swoich sprawach zachowywać się tak samo. Rozważając zasadność zastosowania art. 255 p.p.s.a. sąd powinien odnieść się wyłącznie do rozpoznawanej sprawy – a swoją wiedzę o innych postępowaniach sądowych może zastosować najwyżej posiłkowo. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, skoro powołuje się na inne postępowania z udziałem wnoszącego zażalenie, powinien mieć świadomość, że Naczelny Sąd Administracyjny oddala zażalenia Z. S. na postanowienia w przedmiocie prawa pomocy właśnie dlatego, że był on wzywany do uzupełnienia formularza oraz przedłożenia dodatkowych dokumentów, które były niezbędne do oceny jego sytuacji majątkowej (do uzupełnienia oświadczenia majątkowego). W postanowieniu z 11 października 2013 r. (sygn. akt I OZ 890/13), uwzględniającym zażalenie Z. S., Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził wprost, że "do odmowy przyznania prawa pomocy nie wystarczy stwierdzenie, że skarżący posiadał wiedzę o potrzebie uprawdopodobnienia zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy z racji wielu postępowań sądowych w innych sprawach prowadzonych z inicjatywy skarżącego. Każda sprawa, choćby tego samego wnioskodawcy powinna być potraktowana indywidualnie. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania wymaga oparcia na materiale dowodowym zgromadzonym w aktach konkretnej sprawy, o czym stanowi art. 252 P.p.s.a. Dopiero niewykonanie wezwania skierowanego do wnioskodawcy w danej sprawie, a w konsekwencji fakt niedopełnienia w całości lub w części obowiązku przedłożenia dokumentów źródłowych uzasadnia w tej sprawie oddalenie wniosku. Uchylanie się przez skarżącego od przedstawienia w sposób całościowy i rzetelny własnej sytuacji finansowej, skutkuje odmową przyznania mu prawa pomocy w konkretnej sprawie, a nie również w innych sprawach, w których skarżący złożył skargi albo zamierza to uczynić w przyszłości". 7.2. Oświadczenie Z. S. zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Ponadto, oświadczenie to budzi wątpliwości. W związku z tym, Sąd pierwszej instancji powinien był wystosować wobec wnoszącego zażalenie wezwanie, mające na celu zebranie materiału niebudzącego wątpliwości oraz wystarczającego do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nie dokonano tego, więc zaskarżone postanowienie należy uchylić. 8. Jednocześnie, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Norma z art. 255 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 p.p.s.a. oświadczeń i dokumentów stanowi niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Na marginesie, Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że kolejne pisma pochodzące od wnoszącego zażalenie są bardzo zbliżone w swojej treści. Między innymi, używane jest przez Z. S. sformułowanie "Złożyłam w pozwie wniosek (...)". Co więcej, w treści środków zaskarżenia wskazywane jest, że do wniosku dołączone są "paragony, rachunki ponoszone przeze mnie wydatki utrzymania siebie i rodziny" – i to pomimo braku dołączenia takich dokumentów. Z. S., mając na uwadze skuteczność swoich wniosków, powinien rozważyć możliwość staranniejszego formułowania pism kierowanych do sądów. 9. W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a, orzekł jak w sentencji postanowienia.