II OSK 632/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.) Sędziowie Sędzia del WSA Dorota Jadwiszczok Sędzia NSA Wojciech Mazur Protokolant sekretarz sądowy Agnieszka Chustecka po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej R. O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 grudnia 2011 r. sygn. akt IV SA/Wa 1642/11 w sprawie ze skargi R. O. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego oddala skargę kasacyjną Zaskarżonym wyrokiem z dnia 8 grudnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. E. O. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] sierpnia 2011 r. w przedmiocie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. W dniu 28 października 2010 r. do Wojewody Mazowieckiego wpłynął wniosek R. E. O., posiadającej obywatelstwo amerykańskie, o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. Decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. Wojewoda Mazowiecki, działając na podstawie art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.), odmówił stwierdzenia posiadania przez wnioskodawczynię obywatelstwa polskiego. Decyzję tę, w wyniku rozpatrzenia odwołania R. E. O., utrzymał w mocy Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r. W uzasadnieniu ww. decyzji organ przedstawił wyniki przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, z którego wynikało, że R. E. O. urodziła się w dniu [...] kwietnia 1970 r. w Stanach Zjednoczonych, jako córka A. S. i G. F. z domu K. We wniosku o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego skarżąca wskazała na swoją matkę jako rodzica posiadającego obywatelstwo polskie w dacie jej urodzenia. Poddając ocenie powyższą informację, organ ustalił, że G. K. urodziła się w M. (F.y) w dniu [...] maja 1941 r., jako córka J. I.. K. i P. G. (nazwisko panieńskie). W 1946 r. wraz z rodzicami G. K. wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, gdzie nabyła, na swój wniosek, obywatelstwo amerykańskie. Dla rozstrzygnięcia kwestii, czy matka wnioskodawczyni nabyła obywatelstwo polskie, w świetle przedstawionych przez wnioskodawczynię wyjaśnień, istotne znaczenie miało ustalenie jakie obywatelstwo posiadał J. I. K., albowiem dzieci ślubne przez urodzenie nabywały na podstawie art. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. R.P. Nr 7, poz. 44 ze zm.), obywatelstwo ojca. W toku postępowania w tym zakresie ustalono, że I. K. urodził się w dniu [...] czerwca 1916 r. w L., jako syn S. M. K., kupca i B. K. (nazwisko rodowe W.). Potwierdzał to odpis zupełny aktu urodzenia sporządzonego w dniu [...] maja 1919 r. w USC w L., z którego dodatkowo wynikało, że zgłaszający urodzenie dziecka zamieszkują w podlubelskiej miejscowości G. Z zebranych dokumentów wynikało jednocześnie, że J. I. K. oraz P. (P.) G. zawarli związek małżeński w dniu 29 listopada 1938 r. przed Kierownikiem USC w C. (Francja). Z uwagi na fakt, że dziadek wnioskodawczyni urodził się przed powstaniem niepodległego Państwa Polskiego, mógł on nabyć obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, w aktach sprawy brak było jednak jakichkolwiek dowodów potwierdzających, by rodzina K., w tym dziadek wnioskodawczyni, byli osobami osiedlonymi na terytorium Państwa Polskiego w dacie uzyskania mocy obowiązującej przez Traktat między Głównymi Mocarstwami Sprzymierzonymi i Stowarzyszonymi a Polską podpisanego w Wersalu w dniu 28 czerwca 1919 r. (Dz. U. RP z 1920 r. Nr 110, poz. 728), tj. 10 stycznia 1920 r. lub w dacie wejścia w życie ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego (tj. 30 stycznia 1920 r.). Organ przyjął, że gdyby rodzice dziadka skarżącej nieprzerwanie mieszkali w G. od daty narodzin I. (1916 r.) oraz w okresie międzywojennym, figurowaliby na listach składek członkowskich gminy wyznaniowej żydowskiej w G. Dowodu na posiadanie obywatelstwa polskiego przez J. I. K. nie mogły stanowić przedstawione przez skarżącą dokumenty w postaci: f. aktu urodzenia G K. wskazującego, że jej ojciec posiadał obywatelstwo polskie, pisma Międzynarodowego Biura Poszukiwań Czerwonego Krzyża potwierdzającego, że I. K. posiadał polską narodowość, świadectwa naturalizacji, z którego wynikało, że J. I. K. nabył w dniu 10 grudnia 1951 r. obywatelstwo USA, a krajem jego poprzedniego obywatelstwa była Polska. W odniesieniu do powyższych dokumentów, organ wyjaśnił, że nie stanowiły one dowodu potwierdzającego posiadane przez J. I. K. obywatelstwo. Organ zwrócił uwagę, że składająca wniosek sprzeciwiła się potrzebie uzupełnienia postępowania dowodowego poprzez przedłożenie dodatkowych dokumentów, do których mogłaby mieć dostęp, m. in. w postaci dokumentacji Uniwersytetu w C odnoszącej się do osoby jej dziadka. Organ wyjaśnił, że gdyby I. K. studiował we Francji jako cudzoziemiec, to fakt ten musiał znaleźć potwierdzenie w dokumentacji uczelni, gdyż rozpoczynając studia wyższe musiał on się legitymować świadectwem maturalnym. Oddalając skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że organy orzekające w sprawie prawidłowo zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy, który nie pozwalał na stwierdzenie, iż składająca wniosek posiada obywatelstwo polskie. Sąd I instancji zwrócił uwagę na brak w postępowaniu dowodów wskazujących wprost, że J. I. K. nabył i posiadał obywatelstwo polskie, takich jak polski dowód osobisty, polski paszport, czy też decyzja właściwego organu stwierdzająca posiadanie obywatelstwa polskiego. Spór w sprawie sprowadzał się w związku z tym do rozstrzygnięcia kwestii tego, czy w oparciu o inne dokumenty zgromadzone w toku postępowania możliwe było ustalenie, iż dziadek skarżącej nabył i posiadał obywatelstwo polskie. W ocenie Sądu, orzekające w sprawie organy administracji prawidłowo przyjęły, że na podstawie dokumentów przedłożonych przez skarżącą nie jest możliwe dokonanie tego rodzaju ustalenia. To, że przedstawione przez stronę dokumenty powołują się na polską narodowość J. I. K. może oznaczać, iż były one sporządzane na podstawie oświadczeń zainteresowanego, a on sam, będąc urodzony w Polsce, mógł w rzeczywistości czuć się Polakiem. Nie stanowią one jednak dowodu, że wyżej wymieniony nabył obywatelstwo polskie zgodnie z obowiązującymi przepisami. Przeprowadzone w sprawie postępowanie wyjaśniające, wbrew stanowisku skarżącej, nie potwierdziło również tego, że dziadek skarżącej był osobą osiedloną na terytorium Państwa Polskiego w roku 1920. Dowodu takiego nie mógł w szczególności stanowić akt urodzenia I. K. w L. Zamieszkiwania nie potwierdzają uzyskane z Archiwum Państwowego listy składek członków gminy wyznaniowej żydowskiej w G. oraz francuski akt małżeństwa z P. G., które miało miejsce w dniu 9 listopada 1938 r. w C. Z dokumentu tego wynika bowiem, że rodzice dziadka skarżącej zamieszkiwali w M. (F.), a więc nie posiadali miejsca zamieszkania w L. Zdaniem Sądu, zgodzić należy się również z organami co do tego, że nieodnalezienie w Archiwum Państwowym w L. jakichkolwiek dokumentów dotyczących dziadka skarżącej, w szczególności dotyczących jego starań o uzyskanie polskiego paszportu, co musiałby uczynić by wyjechać do Francji na studia, czyni niewiarygodnymi twierdzenia skarżącej o zamieszkiwaniu jej wstępnych na terytorium Państwa Polskiego w okresie pozwalającym na nabycie obywatelstwa polskiego na podstawie przywoływanego wcześniej Traktatu z dnia 28 czerwca 1919 r. oraz ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego. Jednocześnie, w ocenie Sądu, zasadnie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uznał, że analiza całości materiału dowodowego bezsprzecznie dowodzi, iż wbrew twierdzeniom pełnomocnika skarżącej, I. K. zamieszkały w L. przy ul. J. [...], który w 1927 r. otrzymał polski paszport na wyjazd emigracyjny do USA, nie jest dziadkiem wnioskodawczyni. Jeżeli bowiem wniosek złożony był osobiście przez ubiegającego się o paszport nie mógł tego zrobić dziadek skarżącej mający w przywołanym roku 11 lat (nie posiadał zdolności do czynności prawnych). Na powyższy wyrok skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożyła R. E. O., wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz decyzji organów obu instancji. Zaskarżonemu wyrokowi skarżąca, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., zarzuciła: - niewłaściwe zastosowanie przepisów Traktatu między Głównymi Mocarstwami Sprzymierzonymi i Stowarzyszonymi a Polską z dnia 28 czerwca 1919 r. oraz art. 2 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego polegające na uznaniu, że dziadek skarżącej J. I. K. nie nabył obywatelstwa polskiego, - niewłaściwe zastosowanie art. 4 w związku z art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego polegające na uznaniu, że matka skarżącej G. K. nie nabyła obywatelstwa polskiego po ojcu, - niewłaściwe zastosowanie art. 4 i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim polegające na uznaniu, że skarżąca nie nabyła obywatelstwa polskiego po swojej matce, - naruszenie art. 3 § 1 i 2, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151, a także art. 135 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 75, art. 77, art. 80 i art. 138 § 2 k.p.a. w związku z błędnym ustaleniem przez Sąd stanu faktycznego sprawy poprzez odmowę przyznania mocy dowodowej załączonym do wniosku dokumentom wskazującym na fakt nabycia i posiadania przez dziadka skarżącej obywatelstwa polskiego z powodu braku ich oparcia na dokumentach źródłowych, co doprowadziło do oddalenia skargi, zamiast uchylenia zaskarżonej decyzji jako wadliwej. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca podniosła, że pomimo iż wiarygodność poszczególnych dokumentów załączonych do wniosku nie została zakwestionowana, Sąd błędnie uznał, że nie mogły one stanowić dowodu nabycia i posiadania przez dziadka skarżącej obywatelstwa polskiego. Za błędny uznać należy pogląd, że dowodem takim nie mógł być akt urodzenia dziadka, skoro w chwili jego sporządzenia rodzice I. K. mieli miejsce zamieszkania w G., a ponadto różnica pomiędzy datą sporządzenia aktu a datą ogłoszenia ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego wynosiła jedynie kilka miesięcy. Uwzględniając młodociany wiek I. K. i miejsce zamieszkania jego rodziców należało uznać, że nie tylko miał on prawo zostać zapisanym do ksiąg ludności stałej byłego Królestwa Polskiego, ale również musiał zostać w nich zapisany. Sąd nie odniósł się ponadto do zarzutu niewyczerpania wszystkich możliwości dowodowych pozwalających na ustalenie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy informacji. Chodzi w tym przypadku o brak pozyskania akt zbiorowych, na podstawie których został sporządzony akt urodzenia, a także o nieustalenie kompletności zasobu archiwalnego. Dodatkowego zweryfikowania wymagała informacja dotycząca wydania paszportu na nazwisko I. K.. Skarżąca zwróciła uwagę na to, że informacje wynikające z przedłożonych przez nią dokumentów wzajemnie się potwierdzały oraz uzupełniały, tworząc ze sobą logiczny ciąg, jak też korespondowały ze danymi wynikającymi z polskiego aktu urodzenia I. K. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw. Wnosząca skargę kasacyjną podniosła, że w toku postępowania administracyjnego została przeprowadzona w sposób wadliwy ocena zgromadzonych w sprawie dowodów, co skutkowało naruszeniem przepisów postępowania - art. 7, art. 75, art. 77, art. 80 i art. 138 § 2 k.p.a. Z tak sformułowanym zarzutem nie można się jednakże zgodzić, ponieważ przyjęte w zaskarżonej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji ustalenia znajdowały podstawę w materialne dowodowym sprawy prawidłowo zgromadzonym i ocenionym. W pierwsze kolejności wskazać należy, że za dowód nabycia przez dziadka skarżącej (J. I. K.) obywatelstwa polskiego nie mógł zostać uznany odpis zupełny aktu urodzenia sporządzonego w dniu [...] maja 1919 r. w USC w L. Dokument ten wskazywał bowiem, że rodzice dziadka skarżącej zamieszkiwali w granicach Państwa Polskiego, jednakże akt te został sporządzony w dacie wcześniejszej niż terminy zamieszkania (osiedlenia się), w oparciu o które stwierdzone mogłoby zostać nabycie przez wymienione osoby obywatelstwa polskiego z mocy prawa na podstawie art. 3 Traktatu między Głównymi Mocarstwami Sprzymierzonymi i Stowarzyszonymi a Polską z dnia 28 czerwca 1919 r. oraz art. 2 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Skarżąca zwróciła uwagę na to, że różnica pomiędzy datą sporządzenia aktu a datą ogłoszenia ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego wynosiła jedynie kilka miesięcy (8 miesięcy). Nie dostrzegła jednak, że można byłoby przyjąć, że zamieszkiwanie rodziny K. na terenie G. (L.) miało miejsce i w terminie późniejszym aniżeli data sporządzenia aktu urodzenia dziecka tylko w takim przypadku, gdyby tę okoliczność potwierdzały jakiekolwiek inne dokumenty wytworzone po 1920 roku. Tymczasem z przeprowadzonej kwerendy w Archiwum Państwowym w L. wynika, iż brak jest dokumentów archiwalnych z okresu międzywojennego, które odnosiłyby się do dziadka skarżącej. Wbrew odmiennym twierdzeniom skarżącej, tenże wynik poszukiwań nie odnosi się zresztą wyłącznie do informacji zgromadzonych na listach składek członków gminy wyznaniowej żydowskiej z lat 20 ubiegłego wieku (lata 1925-28, 1930), ale wszystkich materiałów zgromadzonych w Archiwum Państwowym w L., skoro w piśmie z dnia 15 grudnia 2010 r. potwierdzono, że nie natrafiono w trakcie poszukiwań na żadne dokumenty dotyczące I. K.. Kwestia kompletności zasobu archiwalnego nie mogła mieć w tym przypadku istotnego wpływu na wynik sprawy z tej przyczyny, że dysponując wyłącznie aktem urodzenia dziadka skarżącej Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji nie miał podstaw do przyjęcia innych ustaleń na zasadzie oparcia się na domniemaniu faktycznym niż te, które w swojej decyzji przedstawił. Nie może bowiem budzić wątpliwości, że skorzystanie w procesie rozumowania o faktach z domniemania faktycznego musi dawać określoną zasadami logiki pewność co do zdarzeń, które miały mieć miejsce. W przeciwieństwie do domniemań prawnych, obalenie domniemania faktycznego nie wymaga przeprowadzenia dowodu przeciwnego, wystarczające jest bowiem uznanie za niepewne wniosków, które wywiedzione zostały o faktach z innych ustalonych faktów. W rozstrzyganej sprawie nie istniały wystarczające podstawy do konstruowania domniemania o treści przedstawionej w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, albowiem same wyjaśnienia skarżącej wskazywały, że w okresie międzywojennym członkowie rodziny K. zamieszkiwali na F., gdzie prowadzili działalność handlową. Ze zgromadzonych w sprawie dowodów nie wynika w jakim czasie nastąpił wyjazd S. M. K. (pradziadka skarżącej) z Polski. Nie można jednak wykluczyć, że w związku ze zmianami dotyczącymi obywatelstwa polskiego, po dokonaniu rejestracji urodzenia dziecka, wyjechał on z rodziną z terenu L. i nie mógł być uznany za osiedlonego na obszarze Państwa Polskiego w dacie wejścia w życie ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Dokumentem potwierdzającym pobyt ojca dziadka skarżącej na F. w okresie międzywojennym była kopia aktu zawarcia małżeństwa I.. K., z którego wynika, że w 1938 r. jego rodzice posiadali zamieszkanie na F.. W procesie ustalania stanu faktycznego organy orzekające nie były uprawnione do przyjęcia, że pobyt ten miał charakter jedynie krótkotrwały, czy też epizodyczny, oparty wyłącznie na przesłankach handlowych, skoro doprowadzić miał do nabycia obywatelstwa f. przez część rodziny dziadka skarżącej. Przy rozstrzyganiu sprawy nie można pominąć jednocześnie tej zasadniczej okoliczności, że przedłożone przez skarżącą dodatkowe dokumenty dotyczące obywatelstwa jej dziadka, ze względu na swoją moc dowodową, nie mogły stanowić samodzielnej podstawy dokonanych w sprawie ustaleń. Za trafne uznać należy bowiem stanowisko Sądu I instancji, który wskazał, że f. akt urodzenia matki skarżącej, pisma Międzynarodowego Biura Poszukiwań Czerwonego Krzyża, a także świadectwo naturalizacji J. I. K. oparte było, w zakresie wynikającej z tych dokumentów informacji, że dziadek skarżącej posiadał obywatelstwo polskie, jedynie na oświadczeniu osób, które tę informację przedstawiły. Postawienia Sądowi I instancji zarzutu błędnego ustalenia stanu faktycznego sprawy nie uzasadniało także twierdzenie odnoszące się do niezweryfikowania w sposób pełny w toku postępowania informacji dotyczącej złożenia wniosku paszportowego na wyjazd do ojca przebywającego w Stanach Zjednoczonych przez osobę o nazwisku I. K., zamieszkałego w L. przy ul. J. [...]. Zarzut, iż wydanie paszportu na wyjazd do Stanów Zjednoczonych nie musiało się wiązać z faktycznym wyjazdem do tego kraju nie mógł mieć tu znaczenia rozstrzygającego, skoro nie może budzić wątpliwości, że z akt sprawy nie wynikało, by pradziadek skarżącej (ojciec I. K.) w okresie międzywojennym emigrował do Stanów Zjednoczonych. Realizując zasadę prawdy obiektywnej, na podstawie art. 7 i 77 § 1 k.p.a., organ jest wprawdzie zobowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, jednakże strona nie jest zwolniona od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. Powinna ona bowiem przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu lub które tylko ona może przedstawić. Obowiązki te w żaden sposób nie wyłączają wymogu dążenia przez organ administracji do wyjaśnienia prawdy materialnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), niemniej jednak oznaczają, że strona składająca wniosek powinna aktywnie współdziałać z organem w celu ustalenia wszystkich okoliczności sprawy. To na niej spoczywa bowiem ciężar dowodu w znaczeniu obiektywnym (materialnym), sprowadzający się do obciążenia strony składającej wniosek skutkami prawnymi nieudowodnienia okoliczności, których stwierdzenie jest podstawą wydania decyzji zgodnie ze zgłoszonym żądaniem (por. wyrok NSA z dnia 27 lipca 2011 r. sygn. II OSK 1560/10). W rozpoznawanej sprawie organy prowadzące postępowanie, działając z urzędu, nie zgromadziły dowodów potwierdzających fakty i zdarzenia, z których skarżąca wywodziła dla siebie korzystne skutki prawne w zakresie nabycia i posiadania obywatelstwa polskiego przez J. I. K. w dacie urodzin jej matki G. Przed wydaniem decyzji orzekające w sprawie organy wezwały prawidłowo skarżącą do uzupełnienia zgromadzonego materiału dowodowego poprzez skorzystanie przez nią ze środków dowodowych pozostających w jej wyłącznej dyspozycji, co odnosiło się przede wszystkim do wystąpienia jako najbliższa żyjąca rodzina J. I. K. do instytucji zagranicznych, które mogą przechowywać w dalszym ciągu informacje na jego temat. W zaniechaniu zastosowania się przez skarżącą do powyższego zalecenia nie można upatrywać podstawy do zarzucenia organowi wadliwego (niepełnego) ustalenia stanu faktycznego sprawy, albowiem przyjętą w kodeksie postępowania administracyjnego koncepcję postępowania dowodowego łączyć należy z wymogiem wyeliminowania przez organ administracji wątpliwości co do tego, czy wyczerpano wszystkie możliwości prawidłowego załatwienia sprawy. Wezwanie organu przez skarżącą do wydania rozstrzygnięcia w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy sprawy, połączone z deklaracją, zgodnie z którą strona skarżąca odstępuje od przedłożenia jakichkolwiek innych dokumentów, taką ocenę potwierdzało. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdza, by oddalając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny dopuścił się naruszenia powołanych w skardze kasacyjnej przepisów postępowania, prowadzących do błędnego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Z tej przyczyny nie zachodziła podstawa do szczegółowego odniesienia się do postawionych Sądowi I instancji zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego, uwzględniając, że zasadność tej grupy zarzutów dotyczących zastosowania przepisów Traktatu między Głównymi Mocarstwami Sprzymierzonymi i Stowarzyszonymi a Polską z dnia 28 czerwca 1919 r., ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego oraz ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim wynikać miała ze skutecznego podważenia przyjętych przez Sąd I instancji ustaleń faktycznych. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.