II OZ 366/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J.R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 10 marca 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 518/13 o odmowie zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Rz 518/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi J.R. na decyzję Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Rzeszowie z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] w przedmiocie nakazania wykonania robót budowlanych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 10 marca 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 518/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, w sprawie ze skargi J. R. na decyzję Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 27 marca 2013 r. w przedmiocie nakazania wykonania robót budowlanych, odmówił zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2013 r. wydanego w sprawie, w treści którego zwolniono skarżącego od kosztów sądowych oraz odmówiono ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wskazano, że w dniu 13 grudnia 2013 r. J. R. złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. We wniosku wyjaśnił, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką H. R.. Zamieszkuje w domu o powierzchni 70 m². Dochód rodziny tworzą: uzyskiwana przez skarżącego renta w kwocie 825,13 zł oraz emerytura matki w wysokości 926,96 zł. Na comiesięczne wydatki składają się następujące kwoty: 575 zł (żywność), 47 zł (prąd), 200 zł (opał), 8 zł (wywóz śmieci), 45 zł (telefon), 5,50 zł (podatek rolny), 21 zł (ubezpieczenie budynku), 800 zł (leczenie matki łącznie z kosztem dojazdów do placówek medycznych), 50 zł (artykuły higieniczne i chemiczne) – łącznie 1751,99 zł. Rodzina nie korzysta ze środków pomocy społecznej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego analiza złożonych przez skarżącego wniosków prowadzi do konkluzji, że informacje tam podane są w istocie identyczne. Jedyna różnica sprowadza się do wskazanej przez skarżącego wysokości środków przeznaczanych na żywność. Pierwotnie była to kwota 700 zł, natomiast aktualnie kwota ta uległa zmniejszeniu do 575 zł. W obydwu składanych wnioskach skarżący podniósł, że jest osobą "schorowaną", wymagającą stałej opieki lekarskiej i leczenia w ośrodkach specjalistycznych. Ani jednak przy rozstrzyganiu w przedmiocie pierwszego z wniosków ani też obecnie nie wskazał jakiejkolwiek kwoty wydatkowanej w związku z powyższym (skierowane do niego wezwanie zawierało zaś pytanie w takim przedmiocie). Okoliczności te, w ocenie Sądu, nadal powodują wątpliwość co do rzeczywistej sytuacji materialnej strony. Zdaniem Sądu, w sprawie brak jest podstaw do zmiany poprzednio wydanego postanowienia, albowiem skarżący nie wykazał, by jego sytuacja majątkowa uległa zmianie. W ocenie Sądu porównanie informacji zawartych w aktualnym wniosku z informacjami zawartymi we wcześniejszym wniosku i oświadczeniach wskazuje, że opierają się one na analogicznych okolicznościach dotyczących sytuacji rodzinnej, majątku i dochodów skarżącej oraz członków jej rodziny. W tej sytuacji, na podstawie art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. w zw. z art. 165 P.p.s.a. Sąd pierwszej instancji odmówił zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2013r. Na powyższe postanowienie zażalenie wniósł skarżący opisując przebieg postępowania i podnosząc, że zaskarżone postanowienie jest niezasadne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przepis art. 165 P.p.s.a. stanowi, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zatem przepis ten umożliwia uchylenie lub zmianę ww. postanowień w sytuacji gdy dojdzie do zmiany okoliczności sprawy, przez co rozumieć należy zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za podstawę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniały wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które wcześniej zostało wydane (tak: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, str. 443). Z treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. wynika zaś, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zatem mając na uwadze ww. przepis w powiązaniu z treścią art. 165 P.p.s.a. przy wniosku o zmianę postanowienia w przedmiocie przyznania prawa pomocy Sąd bada, czy w sprawie nastąpiła taka zmiana okoliczności, która w danych warunkach uzasadnia przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że postanowieniem z dnia 11 lipca 2013 r. referendarz sądowy zwolnił skarżącego od kosztów sądowych i odmówił ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano, że z analizy wniosku wynika, iż skarżący nie byłby w stanie ponieść kosztów sądowych bez zagrożenia dla podstawowych potrzeb utrzymania siebie i domu i wygospodarować niezbędnych środków finansowych na pokrycie całości kosztów postępowania. Jednocześnie uznano, że brak jest jednak uzasadnionych podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o ustanowienie adwokata. Zaś w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wskazano, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku, albowiem skarżący nie wskazał żadnych nowych okoliczności w stosunku do wniosku poprzedniego, które to okoliczności uzasadniałyby zmianę poprzednio wydanego postanowienia. Z taką oceną Sądu pierwszej instancji, w okolicznościach tej konkretnej sprawy, nie sposób się zgodzić. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481, postanowienie NSA z dn. 15.10.2009 r., sygn. akt II OZ 868/09, LEX nr 572021). Jak wynika z akt sprawy skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoją matką. Razem osiągają stały miesięczny dochód w wysokości 1791,99 zł – skarżący uzyskuje świadczenie emerytalno-rentowe w wysokości 825,13 zł, a jego matka w wysokości 926,99 zł. Z posiadanych dochodów skarżący pokrywa wydatki związane z codziennym utrzymaniem (zakup żywności, środków higienicznych) i stanem zdrowia swoim i matki (zakup lekarstw, koszty dojazdów do lekarza), albowiem oboje są osobami schorowanymi, wymagającymi opieki lekarskiej. Wg deklaracji skarżący ani jego matka nie posiadają żadnych oszczędności, ani innych źródeł dochodu. Nadto zwrócić należy uwagę, że skarżący kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy złożył po wydanym w sprawie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 9 października 2013 r., którym oddalono jego skargę na kontrolowany akt, z uwagi na zamiar wniesienia skargi kasacyjnej, którą skutecznie może sporządzić tylko profesjonalny pełnomocnik. Zatem mając na uwadze powyższe Sąd pierwszej instancji winien jeszcze raz wnikliwie rozważyć, czy w sprawie nie nastąpiła zmiana okoliczności o których mowa w art. 165 P.p.s.a. mając na uwadze całokształt okoliczności sprawy, w tym także kwestię różnicy w wysokości kosztów sądowych i kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, które to koszty z reguły są o wiele wyższe. Zatem oceniając ponownie wniosek skarżącego Sąd pierwszej instancji weźmie pod uwagę także podstawową zasadę z której wynika, iż interpretacja przepisów prawa winna być dokonywana w taki sposób, by nie zamykać stronie możliwości dochodzenia swoich praw na drodze sądowej, co wynika z treści art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Z powyższych względów, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.