I GZ 467/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Hanna Kamińska po rozpoznaniu w dniu 29 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia D. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 5 września 2013 r., sygn. akt III SA/Łd 579/13 w zakresie odmowy przywrócenia terminu do uzupełnienia braków wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi D. G. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać wniosek D. G. o przyznanie prawa pomocy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi. Postanowieniem z dnia 5 września 2013 r., sygn. akt III SA/Łd 579/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił D. G. przywrócenia terminu do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi D. G. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] marca 2013 r., nr [...], w przedmiocie podatku akcyzowego. Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, wskazując, że jest bezrobotny, nie osiąga dochodów, nie posiada majątku i pozostaje na utrzymaniu rodziców, u których mieszka. Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 1 lipca 2013 r. wnioskodawca został wezwany na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. − Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") do złożenia wyciągów bankowych, których jest posiadaczem lub współposiadaczem za ostatnie 3 miesiące, a także informacji o posiadanych lokatach bankowych i zaciągniętych kredytach, nadesłania informacji o stanie cywilnym ze wskazaniem posiadanego majątku i osiąganych dochodów, bez względu na ustrój majątkowy między małżonkami oraz informacji o stanie majątkowym rodziców, na których utrzymaniu pozostaje w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. Przesyłkę z wezwaniem wysłano na adres skarżącego, lecz mimo dwukrotnego awizowania nie została podjęta, co skutkowało przyjęciem na podstawie art. 73 p.p.s.a. domniemania jej doręczenia. W takiej sytuacji referendarz sądowy uznał, że nie była możliwa ocena rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego i dlatego postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2013 r. odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Po otrzymaniu tego orzeczenia D. G. wniósł sprzeciw wraz z pismem określonym jako "wniosek o przywrócenie terminu do wypełnienia zarządzenia Referendarza sądowego z dnia 1 lipca 2013 roku". Z pisma tego wynika, że skarżący w swojej skrzynce pocztowej nie znalazł żadnego awiza informującego o przesyłce, co prawdopodobnie wynikało z usunięcia dla żartów korespondencji znajdującej się w skrzynce przez dzieci przybywające w sąsiednim Ośrodku Wypoczynkowym [...], przy czym taka sytuacja nie była jednorazowa i już kilkakrotnie wcześniej zdarzało się, że korespondencja ginęła ze skrzynki. Skarżący oświadczył ponadto, że pozostaje z żoną w faktycznej separacji i nie mieszkają razem, a także posiadają rozdzielność majątkową od 2000 r. (na dowód czego załączył kserokopię aktu notarialnego w postaci umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...] września 2000 r.), zaś żona oznajmiła mu, że oświadczenie o stanie majątkowym i dokumenty może udostępnić jedynie na wezwanie Sądu. Skarżący poinformował również, że nie posiada żadnego konta bankowego, lokat ani kredytów, zaś jest zadłużony w Izbie Celnej w związku ze sprawami rozpatrywanymi przed WSA. Stwierdził także, iż pomagający mu rodzice są emerytowanymi rolnikami, nie posiadają kont bankowych, zamieszkują na terenie gospodarstwa rolnego w domku stanowiącym ich własność, nie posiadają żadnego wartościowego majątku. Mając na uwadze te okoliczności, Sąd pierwszej instancji uznał w pierwszej kolejności, że brak jest podstaw do przywrócenia skarżącemu terminu do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy, gdyż uchybienie terminowi nie było niezawinione (art. 86 § 1 w związku z art. 87 p.p.s.a.). Sąd stwierdził, że zapobiegliwość w postaci zobowiązania domowników do odbierania kierowanej do niego korespondencji czy też zasięganie informacji w urzędzie pocztowym o kierowanych do niego przesyłkach, umożliwiłaby skarżącemu dochowanie terminu do uzupełnienia braków wniosku o przyznanie prawa pomocy. Natomiast twierdzenia skarżącego o braku awizo i przypadkach wcześniejszego ginięcia korespondencji ze skrzynek pocztowych w okolicy, w której mieszka – nie zostały zobiektywizowane, w szczególności poprzez zainicjowanie stosownego postępowania wyjaśniającego przed organami pocztowymi. W ocenie Sądu pierwszej instancji, nie mógł zostać uwzględniony także wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. W formularzu wniosku D. G. nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku swego koniecznego utrzymania. Nie zadośćuczynił również wezwaniu z dnia 1 lipca 2013 r. Wobec tego Sąd pierwszej instancji uznał, że brak ujawnienia niezbędnych w tym zakresie dokumentów uniemożliwił ustalenie kwestii zasadniczych. Za niewystarczające uznał Sąd również uzasadnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i sprzeciwu. Skarżący przedstawił bowiem jedynie umowę małżeńską wyłączającą wspólność ustawową, w jakiej pozostaje z żoną od 2000 r., natomiast nie przedstawił żadnych innych dokumentów, np. dotyczących dochodów osiąganych przez rodziców, na których utrzymaniu pozostaje. Skutkowało to odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył D. G. Zarzucił temu orzeczeniu naruszenie art. 87 § 2 p.p.s.a. i wniósł o jego uchylenie oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wnoszący zażalenie wskazał, że Sąd pierwszej instancji – uznając za nieuprawdopodobnione twierdzenie o okradaniu skrzynki pocztowej – nie wezwał strony do przedłożenia innych dowodów, a skarżący nie wiedział, że jego oświadczenie to za mało. Przepisy nie przewidują jak ma wyglądać uprawdopodobnienie, a sąd nie pouczył strony w tym zakresie. Na poparcie swoich dotychczasowych twierdzeń skarżący załączył do zażalenia oświadczenie listonosza [...] z dnia [...] września 2013 r. W piśmie tym doręczyciel potwierdził, że od dłuższego czasu zdarzają się uszkodzenia przez wandali skrzynki pocztowej na posesji skarżącego, a także przypadki jej okradania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ocena dokonywana przez sąd w tym zakresie musi być przeprowadzana ze szczególną wnikliwością. Niewłaściwe zbadanie sytuacji majątkowej wnioskodawcy i w konsekwencji odmowa przyznania prawa pomocy może bowiem skutkować pozbawieniem strony prawa do sądu, co byłoby naruszeniem nie tylko Konstytucji RP, ale i zobowiązań Rzeczypospolitej Polskiej wynikających z wiążącego ją prawa międzynarodowego, w tym art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, uznając, że nie było możliwe dokonanie oceny sytuacji majątkowej strony skarżącej oraz jej domowników, skoro skarżący nie przedstawił m.in. dokumentów obrazujących dochody mieszkających z nim rodziców, na utrzymaniu których pozostaje. Dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena w tym zakresie pozostawała w związku z brakiem odpowiedzi skarżącego na wezwanie wystosowane w wykonaniu wydanego na podstawie 255 p.p.s.a. zarządzenia referendarza sądowego z dnia 1 lipca 2013 r. Z komparycji zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd pierwszej instancji zakwalifikował wspomniane zarządzenie jako wezwanie do usunięcia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy, zaś pismo skarżącego złożone wraz ze sprzeciwem – jako wniosek o przywrócenie terminu do uzupełnienia tegoż braku formalnego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji błędnie przyjął, że pismo skarżącego z dnia 26 sierpnia 2013 r. jest wnioskiem o przywrócenie terminu do usunięcia braku formalnego wniosku o przyznanie prawa pomocy, a następnie Sąd ten dokonał wadliwej oceny wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie orzekającym w niniejszym postępowaniu wpadkowym, wystosowane na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwanie do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony – nie jest wezwaniem do usunięcia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przyjęcie poglądu przeciwnego – w sytuacji gdy strona nie nadesłała w terminie żądanych dokumentów lub nie złożyła dodatkowych oświadczeń – musiałoby prowadzić do zastosowania rygoru z art. 257 p.p.s.a., to jest pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w przypadku uchybienia przez stronę terminowi do przedstawienia dodatkowych informacji, ta okoliczność nie zwalnia sądu od merytorycznego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy z informacjami i uzasadnieniem w nim przedstawionym (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r. o sygn. akt II FZ 126/05; publ. ONSAiWSA z 2006 r., nr 1, poz. 13). Jeżeli sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a. zażądał dodatkowych dokumentów dotyczących stanu majątkowego, rodzinnego lub dochodów strony, to niezłożenie takich dowodów nie pozwala na pozostawienie wniosku bez rozpoznania (art. 257 p.p.s.a.), lecz może oznaczać, że strona nie wykazała podstaw do przyznania jej prawa pomocy, i uzasadniać oddalenie wniosku (zob. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2006 r. o sygn. akt II OZ 1112-1113/06; publ. ONSAiWSA z 2007, nr 4, poz. 79). W rozpoznawanej sprawie brak nadesłania przez skarżącego w zakreślonym terminie dokumentów i informacji określonych w zarządzeniu referendarza sądowego z dnia 1 lipca 2013 r. miał ten skutek, że referendarz sądowy rozpoznał wniosek o przyznanie prawa pomocy jedynie na podstawie oświadczeń i dokumentów znajdujących się wówczas w aktach sprawy i w efekcie postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2013 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Złożenie przez skarżącego sprzeciwu od tego postanowienia sprawiło, że orzeczenie referendarza utraciło moc, a sprawa podlegała rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji (art. 260 p.p.s.a.). W tej sytuacji bezpodstawne było rozpoznawanie pisma strony jako wniosku o przywrócenie terminu do wykonania zarządzenia z dnia 1 lipca 2013 r. (w dodatku wadliwie zakwalifikowanego przez Sąd jako wniosek o przywrócenie terminu do usunięcia braku formalnego wniosku o przyznanie prawa pomocy). Przywrócenie terminu to instytucja mająca na celu uniknięcie skutków niedokonania określonej czynności procesowej w terminie. W niniejszej sprawie skutkiem niedochowania terminu przy wykonywaniu wezwania do przedstawienia dodatkowych informacji i dokumentów było to, że referendarz sądowy ocenił wniosek o przyznanie prawa pomocy bez uzyskania tychże dodatkowych dokumentów lub informacji. Zatem uniknięcie tychże skutków - jako efekt przywrócenia terminu - musiałoby polegać na ponownym rozpoznaniu wniosku przez referendarza, już z uwzględnieniem uzupełnionych informacji i dokumentów. W rozpoznawanej sprawie nie byłoby to możliwe, bowiem - jak wskazano wyżej - skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza i sprawa podlegała rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji. Natomiast Sąd ten miał obowiązek rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy na nowo, z uwzględnieniem wszystkich oświadczeń i dokumentów znajdujących się w momencie orzekania w aktach sprawy - a zatem również z uwzględnieniem dokumentów i informacji zawartych w piśmie skarżącego, potraktowanym przez Sąd jako wniosek o przywrócenie terminu. Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo również ocenił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena ta była lakoniczna i nie odnosiła się do oświadczeń strony złożonych w toku postępowania. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył m.in., że: 1) [...] stycznia 2013 r. zlikwidował działalność gospodarczą z powodu zlicytowania majątku przez komornika, 2) jest bezrobotny i nie otrzymuje zasiłku, 3) mieszka u rodziców i oni finansują jego bieżące utrzymanie, 4) nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Do wniosku zostały załączone dokumenty w postaci: 1) kserokopii potwierdzenia zgłoszenia się skarżącego do Powiatowego Urzędu Pracy w [...] w dniu [...] czerwca 2013 r. oraz 2) potwierdzenie przyjęcia wniosku o zmianę oraz o wykreślenie wpisu D. G. z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej z dnia [...] lutego 2013 r., podpisane przez pracownika Urzędu Miasta-Gminy [...]. W sprzeciwie i w piśmie z dnia 26 sierpnia 2013 r. skarżący oświadczył ponadto, że: 1) pozostaje w faktycznej separacji z żoną, z którą posiada rozdzielność majątkową (co potwierdził załączoną kserokopią aktu notarialnego - umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...] września 2000 r.) i która nie zamieszkuje razem ze skarżącym, 2) ma dwoje dzieci, którzy są studentami, nie uzyskują dochodów, mieszkają z żoną skarżącego i pozostają na jej utrzymaniu, 3) nie posiada żadnego konta bankowego, lokat ani kredytów, 4) jest zadłużony w Izbie Celnej w związku ze sprawami rozpatrywanymi przez WSA, 5) pomagają mu rodzice, którzy są emerytowanymi rolnikami, nie posiadającymi kont bankowych ani żadnego wartościowego majątku i zamieszkującymi na terenie gospodarstwa rolnego w domu stanowiącym ich własność, 6) rodzice otrzymują emerytury w wysokości 950 zł i 1050 zł. Mimo takiego stanu sprawy, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że "zarówno uzasadnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy jak i sprzeciwu uznać należało za niewystarczające". Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena taka była co najmniej przedwczesna, skoro Sąd pierwszej instancji nie odniósł się w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia do wskazanych wyżej oświadczeń i dokumentów złożonych przez skarżącego w toku postępowania. Brak takiego odniesienia się do istotnych dla sprawy oświadczeń związanych z sytuacją majątkową i rodzinną skarżącego sprawił, że Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż zaskarżone postanowienie Sądu pierwszej instancji zostało wydane z naruszeniem art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Zaskarżone orzeczenie podlegało zatem uchyleniu. Rozpoznając ponownie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji odniesie się do wszystkich oświadczeń i dokumentów znajdujących się w aktach sprawy i wszechstronnie oceni, czy skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W razie uznania, że dotychczas złożone oświadczenia strony są niewystarczające, Sąd pierwszej instancji może zwrócić się do skarżącego w trybie art. 255 p.p.s.a. o ich uzupełnienie. W takiej sytuacji wezwanie powinno być precyzyjnie sformułowane, by nie czynić później stronie zarzutów np. o nienadesłaniu "dokumentów dotyczących dochodów osiąganych przez rodziców", w sytuacji gdy wystosowane do strony wezwanie obligowało do nadesłania jedynie "informacji o stanie majątkowym rodziców skarżącego" (por. pkt 3 zarządzenia referendarza sądowego z dnia 1 lipca 2013 r. i stanowisko Sądu pierwszej instancji zawarte na str. 5 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia). Mając powyższe na uwadze i działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji. PG