II SA/Rz 448/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Joanna Zdrzałka /spr./ Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk WSA Paweł Zaborniak Protokolant st. sekr. sąd. Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 sierpnia 2013 r. sprawy ze skargi A. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia -skargę oddala- II SA/Rz 448/13 UZASADNIENIE Przedmiotem skargi A. N. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] ustalająca zwrot nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej w kwocie 8 718 zł - powstałego z tytułu wypłaconego zasiłku celowego na pokrycie strat z tytułu rozbiórki budynku mieszkalnego – w terminie 14 dni. Decyzje te zapadły w następstwie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 21 czerwca 2011 r. sygn. akt II SA/Rz 344/11, którym Sąd uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...] uchylającą w pkt I decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...] i w pkt II przyznającą A. N. bezzwrotny zasiłek celowy na pokrycie strat z tytułu rozbiórki budynku mieszkalnego położonego w T. przy ul. G. [...] w wysokości 8.718 zł, uszkodzonego w wyniku powodzi na przełomie maja i czerwca 2010 r. W wyniku tego wyroku Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] września 2011 r. uchyliło wyżej opisaną decyzję organu I instancji i przekazało mu sprawę do ponownego rozpatrzenia, zalecając wykonanie wytycznych Sądu. W ponownym postępowaniu Wójt Gminy [...] decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] odmówił przyznania A. N. zasiłku celowego na pokrycie kosztów rozbiórki/odbudowy budynku mieszkalnego położonego w T. przy ul. G. Rozstrzygnięcie to utrzymało w mocy Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...], a skarga na tę decyzję została oddalona wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 6 czerwca 2012 r. sygn. akt II SA/Rz 378/12. W zaistniałej sytuacji decyzją z dnia [...] września 2012 r. nr [...] Wójt Gminy [...] ustalił od A. N. zwrot nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej w kwocie 8.718 zł., powstałego z tytułu wypłaconego zasiłku celowego na pokrycie strat z tytułu rozbiórki budynku mieszkalnego. Organ podniósł, że skoro nie istniała podstawa do otrzymania przedmiotowego zasiłku, to świadczenie to należy uznać za nienależnie pobrane i jako takie podlegające zwrotowi. Na skutek odwołania A. N. od tej decyzji została ona uchylona decyzją SKO z dnia [...] października 2012 r. nr [...], zaś sprawa przekazana do ponownego rozpatrzenia. Organ II instancji zwrócił uwagę, że wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające dotyczące aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz rozważenie możliwości zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Wymienioną na wstępie decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r. Wójt Gminy [...] ponownie w pkt I ustalił od A. N. zwrot nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej w kwocie 8.718 zł, zobowiązując jednocześnie wyżej wymienionego w pkt II do zwrotu tej kwoty. Organ wskazał, że A. N. mieszka i prowadzi z rodziną (żona, pełnoletni syn oraz córka) gospodarstwo domowe we własnościowym lokalu mieszkalnym położonym w S. przy ul. K. [...]. Mieszkanie to składa się z 2 pokoi i kuchni. Pomieszczenia są czyste, zadbane, wyposażone w podstawowe media i sprzęt gospodarstwa domowego. Rachunki związane z utrzymaniem mieszkania regulowane są na bieżąco. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód z działalności gospodarczej prowadzonej przez żonę A. N. wynoszący miesięcznie 5.239,11 zł, renta socjalna pobierana przez syna w wysokości 597,23 zł miesięcznie oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153 zł miesięcznie. Łączny miesięczny dochód rodziny wynosi więc 5.989,34 zł, w przeliczeniu na członka rodziny 1.497,34 zł, co znacznie przekracza kryterium dochodowe ustalone dla czteroosobowej rodziny na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej tj. kwotę 1 824 zł. Organ zaznaczył, że w rodzinie występuje niepełnosprawność pełnoletniego syna A. N., który posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz choroba żony zobowiązanego. W oparciu o powyższe organ stwierdził brak podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu pobranego nienależnie świadczenia, jak też umorzenia takiej kwoty w całości lub w części, jak też odroczenia płatności i rozłożenia na raty. Od tej decyzji odwołał się A. N., wnosząc o jej uchylenie, a w razie nieuwzględnienia tego żądania – o odstąpienie od żądania zwrotu świadczenia lub też umorzenie w całości tej należności. Odwołujący zwrócił uwagę, iż do przyjęcia, że świadczenie zostało nienależnie pobrane konieczne jest zawinienie po stronie świadczeniobiorcy, co nie zaistniało w niniejszej sprawie. Zaznaczył, że wobec wydania decyzji nakazującej rozbiórkę zniszczonego w czasie powodzi domu, nie miał innej możliwości jak tylko przystąpić do prac rozbiórkowych. Zwrot zasiłku stanowi dla niego nadmierne obciążenie i niweczy skutki udzielonej pomocy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło tego odwołania i decyzją z dnia [...] marca 2013 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu podniesiono, że wypłacony zasiłek celowy na mocy ostatecznej decyzji Kolegium, uchylonej następnie prawomocnym wyrokiem sądu administracyjnego stał się świadczeniem nienależnym podlegającym zwrotowi, jako że brak było podstawy do jego wypłacenia. W ocenie organu, Wójt Gminy [...] dokładnie przeanalizował sytuację materialno-bytową strony i zasadnie przyjął, że nie zachodzi żaden szczególnie uzasadniony przypadek pozwalający na odstąpienie od żądania zwrotu przedmiotowego świadczenia. Kolegium zaznaczyło, że A. N. poinformowany o możliwości zwrócenia się z wnioskiem o odstąpienie od zwrotu, umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia, odroczenie terminu płatności tych należności lub też rozłożenie na raty, nie zwrócił się z takim żądaniem do organu I instancji, uczynił to dopiero w odwołaniu. A. N. zaskarżył tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie. Skarżący podniósł – mając na uwadze treść art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej, że Kolegium w uzasadnieniu swojej decyzji wyjaśniło w jaki sposób doszło do usunięcia z obrotu prawnego rozstrzygnięcia tego organu z [...] lutego 2011 r., natomiast nie sprecyzowało żadnych zawinionych przez niego przyczyn, które zadecydowały o tym, że świadczenie zostało uznane za nienależnie pobrane. Zauważył, że rozbiórka podyktowana była stosownym rozstrzygnięciem właściwego organu, natomiast przyznany zasiłek wykorzystał zgodnie z decyzją, która mu go przyznała. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, z przyczyn wykazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji, obejmującą badanie zaskarżonych aktów pod względem ich zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 184 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269, ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., stanowiący, że Sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje jedynie wówczas, gdy zaskarżony akt narusza prawo w sposób określony w ostatnio cytowanej ustawie. W przypadku zaskarżenia decyzji Sąd zobowiązany jest zgodnie z art. 145 § 1 P.p.s.a. do jej uchylenia - jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy – lub do stwierdzenia nieważności takiej decyzji, jeśli zachodzą przesłanki przewidziane w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd wskazanych wyżej wad i uchybień nie stwierdził, co przesądziło o oddaleniu skargi. Przedmiotem tej kontroli była decyzja orzekająca o zwrocie przez skarżącego nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej w kwocie 8.718 zł, powstałego z tytułu wypłaconego zasiłku celowego na pokrycie strat z tytułu rozbiórki budynku mieszkalnego położonego przy ul. G. [...] w T. Materialnoprawną podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły regulacje ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 182, ze zm.), powoływanej dalej również w skrócie "u.p.s.", które przewidują zwrot przez osobę lub rodzinę korzystających ze świadczeń z pomocy społecznej – świadczeń nienależnie pobranych, niezależnie od dochodu rodziny (art. 98 u.p.s.). Zgodnie z art. 104 ust. 3 u.p.s. wysokość podlegających zwrotowi świadczeń nienależnie pobranych oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Z uwagi na fakt, iż powołany wyżej art. 98 u.p.s. odsyła do odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., przed wydaniem decyzji w przedmiocie zwrotu, właściwy organ powinien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające w zakresie ustalenia, czy nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek wskazujący na zasadność odstąpienia od żądania takiego zwrotu. Organ obowiązany jest zatem ustalić, czy zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., żądanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. W tym celu organ powinien dokonać analizy sytuacji rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz pouczyć ją o prawie złożenia wniosku o odstąpienie przez organ od żądania zwrotu nienależnego świadczenia. W rozpoznawanej sprawie, przed wydaniem poprzedniej decyzji tj. z dnia [...] września .2012 r. organ I instancji nie rozważył możliwości zastosowania w sprawie art. 104 ust. 4 u.p.s., który to uchybienie zostało wytknięte przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w decyzji kasacyjnej z dnia [...] października 2012 r., a następnie usunięte przez Wójta Gminy [...]. Organ ten przeprowadził bowiem w dniu 3.01.2013 r. wywiad środowiskowy, na podstawie którego ustalił, że rodzina skarżącego znajduje się aktualnie w dobrej sytuacji materialnej i bytowej, uzyskując dochód (5.989,34 zł), znacznie przekraczający przewidziane w ustawie o pomocy społecznej kryterium dochodowe warunkujące przyznanie świadczeń z pomocy społecznej. Na tej podstawie organ uznał, iż brak podstaw do zastosowania w odniesieniu do skarżącego zawartego w art. 104 ust. 4 u.p.s. dobrodziejstwa. Skarżący podnosi, że zwrot dotyczyć może tylko świadczenia nienależnie pobranego, a takim, zgodnie z definicją zawartą w art. 6 pkt 16 u.p.s. jest tylko świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. W związku z tym – wywodzi skarżący – do uznania, iż określone świadczenie zostało pobrane nienależnie konieczne jest zaistnienie zawinienia po stronie świadczeniobiorcy. Tymczasem rozpoznające sprawę organy nie sprecyzowały jakie okoliczności stanowią o jego winie. W sytuacji zaś, gdy to nie on jest odpowiedzialny za zaistniałą w sprawie "pomyłkę", nie może z tego tytułu ponosić ujemnych konsekwencji. W ocenie Sądu, powyższe twierdzenia strony, nie wskazują w niniejszej sprawie na sprzeczne z prawem działanie tak Wójta Gminy [...], jak i Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Wprawdzie, co do zasady, rację ma skarżący, iż nienależnie pobrane świadczenia występują w sytuacjach, o których mowa w powołanym wyżej art. 6 pkt 16 u.p.s., jednak nie oznacza to, że w żadnym innym wypadku świadczenie pobrane w ramach pomocy społecznej nie może zostać uznane jako nienależne, co skutkuje z kolei koniecznością jego zwrotu. Zdaniem Sądu, ta ostatnia sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie. Jak już bowiem wyżej zaznaczono, bezzwrotny zasiłek celowy w kwocie 8.718 zł na pokrycie strat z tytułu rozbiórki budynku mieszkalnego położonego w T. przy ul. G. [...] A. N. uzyskał na mocy decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2011 r. Rozstrzygnięcie to uchylił jednak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie prawomocnym wyrokiem z dnia 21 czerwca 2011 r. sygn. akt II SA/Rz 344/11. W następstwie z kolei tego orzeczenia, biorąc pod uwagę wskazania Sądu, organy pomocy społecznej odmówiły przyznania skarżącemu przedmiotowego zasiłku. Decyzja w tej sprawie również była przedmiotem kontroli Sądu, a skarga została oddalona (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 6 czerwca 2012 r., II SA/Rz 378/12). W sytuacji więc, gdy decyzja przyznająca przedmiotowe świadczenie jako naruszająca prawo została wyeliminowana z obrotu prawnego, podstawa do wypłaty świadczenia odpadła, co obliguje do dochodzenia zwrotu tego świadczenia, które w ten sposób stało się nienależnie pobrane. Prawomocne orzeczenie Sądu uchylające decyzję przyznającą stronie przedmiotowy zasiłek, z mocy art. 170 P.p.s.a. wiąże strony, sąd, który je wydał oraz inne sądy i inne organy państwowe. Brak wszczęcia postępowania w przedmiocie zwrotu takiego zasiłku oznaczałoby w istocie pominięcie wyroku Sądu, co należy uznać za niedopuszczalne. Stanowisko Sądu znajduje oparcie w orzecznictwie sądowym, w świetle którego warunkiem wydania decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie prawomocne orzeczenie o uchyleniu lub zmianie decyzji, na podstawie której to świadczenie zostało przyznane (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (WSA) w Warszawie z dnia 18.01.2007 r., I SA/Wa 1815/2006, dostępne na stronie www.nsa.gov.pl, wyrok WSA w Łodzi z dnia 9.07.2008 r., II SA/Łd 316/2008, Lex Polonica nr 2002793). Z wszystkich tych przyczyn Sąd uznał, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja Wójta Gminy [...] z dnia [...] stycznia 2013 r. nie naruszają prawa, a w związku z tym skarga podlega oddaleniu w oparciu o art. 151 p.p.s.a. Jednocześnie Sąd wskazuje, że skarżący może w dalszym ciągu ubiegać się o zmniejszenie dolegliwości finansowych związanych z wykonaniem zaskarżonej decyzji, składając stosowny wniosek o umorzenie w całości lub w części czy rozłożenie na raty podlegającej zwrotowi kwoty, zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s.