II FZ 120/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Rypina, po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. sp. z o.o. z siedzibą w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 18 października 2013 r., sygn. akt I SA/Rz 536/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi J. sp. z o.o. z siedzibą w K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 16 kwietnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości 2012 r. postanawia oddalić zażalenie. II FZ 120/14 U Z A S A D N I E N I E Postanowieniem z dnia 18 października 2013 r., I SA/Rz 536/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (dalej: WSA) odmówił J. sp. z o.o. z siedzibą w K. (dalej jako: Spółka bądź skarżąca) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wskazano, że z oświadczenia o stanie majątkowym zawartym w treści formularza PPPr wynika, że kapitał zakładowy spółki wynosi 50.000,00 zł, wartość będących w jej dyspozycji środków trwałych 269.963,94 zł, za ostatni rok obrotowy spółka odnotowała stratę w wysokości 782.376,31 zł, a na rachunkach bankowych brak środków pieniężnych, ponieważ rachunki spółki zostały zajęte w wyniku egzekucji. W uzasadnieniu wniosku przedłożonego w formie załącznika do urzędowego formularza spółka podkreśliła, że na złą kondycję finansową wpłynęła powódź w 2010 r., która zniszczyła infrastrukturę zakładów oraz środków trwałych spółki. Rozmiar strat był tak poważny, że do chwili obecnej spółce nie udało się odbudować kondycji finansowej sprzed powodzi. Toczą się postępowania sądowe wszczęte przez wierzycieli spółki, jej majątek został w znacznej części zajęty na poczet należności. Spółka podniosła, że nie było jej stać na remont zalanych nieruchomości, dlatego koszty te ponieśli najemcy, zaś spółka kompensuje te zobowiązania z należnościami czynszowymi – nie dysponuje zatem jakimikolwiek środkami pieniężnymi, które mogłaby przeznaczyć na uiszczenie opłaty sądowej. Spółka podała, że ujawnione w bilansie za 2012 r. rozliczenia międzyokresowe po stronie pasywów w kwocie 8.483.000,00 zł wykazują zobowiązania spółki tytułem poniesionych przez najemców kosztów remontów i te zobowiązania kompensują się corocznie z należnościami czynszowymi należnymi spółce, które w rachunku zysków i strat księgowane są jako przychody netto ze sprzedaży towarów i usług, które za rok 2012 wyniosły 1.827.300,00 zł, pomniejszając pasywa spółki, lecz nie powodując – co podkreśliła skarżąca – uzyskania jakichkolwiek środków pieniężnych. Postanowieniem z 19 sierpnia 2013 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na powyższe rozstrzygnięcie Spółka złożyła sprzeciw. WSA w zaskarżonym postanowieniu, uznając że Spółka nie spełnia przesłanki z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej p.p.s.a.) wskazał, że w treści urzędowego formularza spółka podała, że przedmiotem jej działalności jest wynajem i zarządzanie nieruchomościami własnymi i dzierżawionymi. Z przedłożonych przez spółkę dokumentów wynika, że jej aktywa trwałe ogółem wynoszą 2.187.643,94 zł, wartość środków trwałych 2.186.643,94 zł (na koniec 2012 r.), w tym budynki, lokale i obiekty inżynierii lądowej i wodnej – 269.963,94 zł, a urządzenia techniczne i maszyny – 1.916.680,00 zł. W sytuacji, w której spółka podaje, że najemcy "zainwestowali" 8.483.000,00 zł w związku z kosztami remontu zalanych nieruchomości należących do spółki (wówczas z pewnością wartość rynkowa powinna przewyższać podawaną wartość księgową tejże nieruchomości) i zainwestowane w taki sposób środki pieniężne spółka rozlicza poprzez kompensatę z czynszem za przyszłe okresy, powinna była na taką okoliczność, aby uwiarygodnić takie argumenty, przedstawić np. stosowne umowy, faktury. Wówczas spółka wykazałaby, że istotnie nie posiada środków na pokrycie kosztów sądowych. Trudno bowiem dać wiarę twierdzeniom spółki o kompensowaniu wzajemnych należności w sytuacji, gdy nie ma to odzwierciedlenia w jakiejkolwiek dokumentacji, np. przedłożonych deklaracjach dla podatku od towarów i usług (spółka nie wykazuje sprzedaży), wyciągach, a równocześnie wykazuje w zeznaniu CIT- 8 za 2012 r. przychody w wysokości 1.827.300 zł. Jak dalej wywodził WSA w przedłożonym bilansie spółki uwagę zwraca pozycja dotycząca należności spółki od pozostałych jednostek (de facto są to wierzytelności spółki) w łącznej kwocie 4.214.851,46 zł. Owe należności jak wyjaśniła spółka w zażaleniu z dnia 2 maja 2013 r. "są wynikiem roszczeń spółki przeciwko innym podmiotom gospodarczym, których część jest w trakcie postępowania sądowego, a część ze względu na brak środków finansowych spółka nie jest w stanie na dzień dzisiejszy wyegzekwować", przy czym również wyjaśnienia te nie znalazły potwierdzenia w dokumentach, choćby w postaci odpisu (kserokopii) pozwu. Należy przecież pamiętać, że istotne jest wykazanie nie tylko braku środków pieniężnych na koszty sądowe, ale także starań o ich uzyskanie. WSA zauważył również, że istnienie roszczeń skarżącej może wpływać korzystnie na zdolność płatniczą i finansową spółki, a co więcej – w razie rezygnacji z bezpośredniego dochodzenia tych należności (z powodu braku środków na ich dochodzenie), spółka nie została pozbawiona możliwości gospodarowania wierzytelnościami, choćby z udziałem wyspecjalizowanych w tej działalności firm zajmujących się natychmiastowym skupem wierzytelności. Rozpoznając kolejny już wniosek spółki WSA zauważył, że spółka każdorazowo sytuację finansową uzasadnia okolicznościami związanymi ze zdarzeniem nadzwyczajnym, tj. powodzią w 2010 r., której skutki są dla spółki odczuwalne także obecnie. W aktach sprawy o sygn. I SA/ Rz 1098/12 znajduje się dokumentacja finansowa, z której wynika, że wysoką stratę spółka odnotowała już w 2009 r. – w kwocie 754.654,54 zł, nie uzyskując w tym roku według zeznania CIT-8 żadnych przychodów, generując jedynie koszty uzyskania przychodów w ww. kwocie . Strata z działalności powiększyła się w 2010 r. do kwoty 8.736.226,48 zł (przychody za ten rok: 1.011.480,80 zł, koszty uzyskania przychodów – 9.747.707,28 zł). W deklaracji CIT- 8 za 2012 r. strata wynosi 782.376,31 zł, przychody 1.827.300,00 zł, koszty uzyskania przychodów – 2.609.676,31 zł. Zatem trudności spółki niekoniecznie związane są ze zjawiskami nadzwyczajnymi, na które skarżąca nie miała wpływu, a na które się powołuje i które mogłyby być istotnym czynnikiem przemawiającym za przyznaniem prawa pomocy. W przypadku skarżącej sprzeciwia się temu całokształt okoliczności sprawy. Na powyższe postanowienie Spółka wniosła zażalenie kwestionując w całości postanowienie Sądu I instancji z 18 kwietnia 2013 r. Zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych będący konsekwencja błędnej oceny dowodów przedłożonych WSA polegający na ustaleniu, iż skarżąca nadal prowadzi działalność uzyskując przychody znacznych rozmiarów w sytuacji gdy spółka tylko w sposób formalny wykazuje przychód który jest związany z nakładami poczynionymi przez najemców na nieruchomości skarżącej, które to nakłady są kompensowane z czynszem najmu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przystępując do rozpoznania sprawy, należy zacząć od wskazania na kasacyjny charakter postępowania zażaleniowego. Przedmiotem kontroli instancyjnej dokonywanej w postępowaniu zażaleniowym przez Naczelny Sąd Administracyjny jest zgodność z prawem orzeczeń wydawanych przez wojewódzkie sądy administracyjne. Co do zasady, Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznaje ponownie sprawy merytorycznie, a jedynie bada, czy przy wydaniu zaskarżonego orzeczenia nie doszło do naruszenia przepisów obowiązującego prawa. Przedmiotem rozstrzygnięcia Naczelnego Sądu Administracyjnego w postępowaniu zażaleniowym nie jest więc istota sprawy wpadkowej, a jedynie ocena legalności postępowania przed sądem pierwszej instancji. Punktem odniesienia oceny postępowania pierwszoinstancyjnego, dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym postępowaniu jest ustawowa regulacja instytucji prawa pomocy. Stosownie do art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części, albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast zgodnie z art. 246 § 2 tejże ustawy przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wykładnia wyżej przytoczonych przepisów prawa wskazuje, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa. To strona winna wykazać, że znajduje się w takim położeniu, że nie jest w stanie wyłożyć niezbędnych kosztów postępowania, i że w tej mierze uzasadniona jest pomoc państwa. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny za niezasadne uznaje wywiedzione przez skarżącą zarzuty należy bowiem stwierdzić, że WSA właściwie ocenił wniosek Spółki. Jak słusznie podkreślił WSA, istotne jest wykazanie nie tylko braku środków pieniężnych na koszty sądowe, ale także starań o ich uzyskanie. Dopiero bezskuteczne wykazanie takich działań powinno uruchomić starania o przyznanie prawa pomocy. Natomiast w rozpoznawanej sprawie, z uwagi na brak udokumentowania takich działań, można stwierdzić bierność zarządu spółki, zobowiązanego przecież do prowadzenia spraw spółki bez szkody dla jej interesów. W ocenie Naczelnego Sadu Administracyjnego zasadnie podnosi również WSA, że w rozpoznawanej sprawie nie ma żadnego uzasadnienia przyjęcie, że to budżet państwa, a tym samym podatnicy, powinni finansować spór sądowy takiego podmiotu jakim jest Spółka. Wyłącznie od członków zarządu spółki należy wymagać podjęcia inicjatywy w celu zgromadzenia środków pieniężnych niezbędnych do obrony jej interesów przed sądem administracyjnym gdy istnieją potencjalne możliwości zgromadzenia stosownych środków finansowych. Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie podkreślał wyjątkowy charakter prawa pomocy, przyjmując, że osoba prawna dysponująca wciąż majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wpisu, nie mieści się w hipotezie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. (postanowienie z dnia 19 listopada 2004 r., FZ 463/04, niepubl.). W postanowieniu tym sąd administracyjny podzielił stanowisko SN (postanowienia SN: z dnia 31 marca 1987 r., I CZ 26/87, OSNC 1988, nr 7–8, poz. 103; z dnia 9 lipca 2002 r., I ACz 392/92, niepubl.), że rozporządzając majątkiem, strona powinna się liczyć z konsekwencjami swojego działania, szczególnie mieć na uwadze, że w sposób świadomy pozbawia się środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego. W orzecznictwie wielokrotnie zwracano również uwagę, że zapobiegliwości i przezorności w zakresie zabezpieczenia środków na ponoszenie kosztów sądowych należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także sądowych. Dlatego dla oceny istnienia przesłanki, o której mowa w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., ma znaczenie nie tylko sytuacja finansowa spółki na dzień wniesienia skargi do sądu, ale także sytuacja spółki we wcześniejszym okresie (postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2009 r., I FZ 70/09, LEX nr 564254). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca nie udowodniła, ani też dostatecznie nie uprawdopodobniła, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Za uwzględnieniem wniosku nie przemawiają również okoliczności podniesione w zażaleniu, albowiem pozostają one bez wpływu na podjętą ocenę o braku podstaw do uwzględnienia wniosku. Nie sposób nie zauważyć również, że wszczynając postępowania sądowe, skarżąca powinna liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczenia środków finansowych na te koszty. Z przytoczonych powyżej powodów, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie, mając na uwadze art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a.