II FZ 1160/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Rypina po rozpoznaniu w dniu 05 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 14 października 2013 r. , sygn. akt I SA/Wr 1226/13 w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu podatku od towarów i usług za listopad i grudzień 2003 r., styczeń, luty, marzec, kwiecień, maj, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień, październik, listopad i grudzień 2004 r. w sprawie ze skargi K. R. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 4 czerwca 2013 r., nr (...) w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym postanawia: oddalić zażalenie NSA/post.1 – postanowienie "ogólne Pismem z dnia 12 czerwca 2013 r., K. R. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dn. 4 czerwca 2013 ., w przedmiocie umorzenia zaległości z tyt. podatku od towarów i usług za miesiące od XI/2003 r. do XII/2004 r. Przewodniczący Wydziału zarządzeniem z dnia 19 lipca 2013 r. wezwał Skarżącego do uiszczenia wpisu sadowego od skargi w kwocie 500,00 zł, tj. w wysokości określonej w § 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. nr. 221, poz. 2193 ze zm.). W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi K. R. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2013 r., doręczonym K. R. w dniu 6 września 2013 r., odmówił przyznania stronie Skarżącej prawa pomocy. Na powyższe orzeczenie referendarskie Skarżący w dniu 9 września 2013 r. złożył sprzeciw, w jego motywach argumentował on, że od dnia 1 stycznia 2013 r. nie prowadzi działalności gospodarczej z uwagi na brak dochodów w ostatnim kwartale 2012 r. oraz konieczność ponoszenia stałych kosztów jej prowadzenia, skutkującą bankructwem firmy oraz jego gospodarstwa domowego. Oświadczył, że wraz z żoną korzystają z pomocy swoich dzieci, rodziców i sąsiadów, nie uzyskuje żadnych dochodów i nie może podjąć pracy ani uzyskać świadczenia z tytułu bezrobocia, w związku z sytuacją spółki której jest prezesem jedynym udziałowcem. Przyznał również, iż ponosi "niebagatelne" koszty związane z likwidacją wyżej wskazanej spółki. W wyniku wniesionego sprzeciwu Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 14 października 2013 r., w sprawie ze skargi K. R. na decyzję Izby Skarbowej odmówił wnioskodawcy przyznanie prawa pomocy. Od powyższego orzeczenia Skarżący wniósł zażalenie, w którym to zwrócił uwagę, iż dochody które sąd wymienił w uzasadnieniu postanowienia z dnia 14 października 2013 r., w rzeczywistości były jedynie " zapisem w księgowości , a wiec były de facto pieniędzmi wirtualnymi". Skarżący podniósł, iż dochody uzyskiwane przez niego i jego żonę, były prawie w całości przeznaczane na koszty działalności gospodarczej, która to nie przynosiła żadnych dochodów oraz na podstawowe środki życiowe. W podsumowaniu Skarżący powołując się na skrajne ubogie warunki życia wnioskował o zwolnienie od kosztów sądowych, jednocześnie rezygnując z przyznania radcy prawnego. Naczelny Sąd Administracyjny postanowił: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Jak wynika z powołanego unormowania skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego na podstawie samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem wniesienie sprzeciwu powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Wywiedziona w sprzeciwie argumentacja dotycząca sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego stanowi uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2) cyt. wyżej przepisu). Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia lub sposobu uzyskiwania takich środków. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Istotą prawa pomocy w zakresie ustanowienia z urzędu radcy prawnego jest natomiast nieodpłatne korzystanie strony z usług profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Skarb Państwa ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona ze względu na swój stan majątkowy nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Winno się dalej stwierdzić, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi przedsiębiorców, do których zalicza się ciążące na nich zobowiązania. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Wskazania wymaga, że sprawa zawisła przed Sądem jest związana z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą. W kontekście żądania przyznania prawa pomocy mającego umożliwić skarżącemu obronę jego interesu prawnego związanego z tą działalnością, istotne dla oceny zasadności tego żądania jest prowadzenie przez stronę skarżącą działalności gospodarczej bez zabezpieczenia środków na ewentualne koszty sądowe związane z ochroną własnego interesu prawnego przedsiębiorcy o charakterze cywilnoprawnym oraz publicznoprawnym, które znajdują przełożenie na konkretne kwoty pieniężne, proporcjonalne do rozmiarów prowadzonej działalności. Brak takiego zabezpieczenia, wynikający z autonomicznej decyzji skarżącego w zakresie planowania wydatków, nie może prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów ochrony jej osobistego interesu prawnego na skutek przyznania prawa pomocy. Nadto stwierdzić trzeba, iż w sprawie nie może mieć decydującego znaczenia wynik działalności gospodarczej strony w ostatnim okresie rozliczeniowym, jako że uczestniczenie w obrocie gospodarczym nie zakłada uzyskiwania dodatniego wyniku finansowego w każdym okresie rozliczeniowym. Gospodarstwo domowe skarżącego uzyskuje stałe dochody, pozwalające na ponoszenie kosztów jego utrzymania. W roku 2012 był to dochód w łącznej kwocie 92.239,98 zł, na który składało się wynagrodzenie za pracę skarżącego i jego żony, w kwocie odpowiednio 55.776,25 zł oraz 19.415,42 zł. Nadto skarżący oświadczył, że nadal pracuje w likwidowanej spółce i ponosi "niebagatelne" koszty związane z jej likwidacją. Oznacza to, że również aktualne miesięczne dochody wnioskodawcy i jego żony, bez względu na ich źródło, przewyższają podaną we wniosku kwotę 1.700 zł. Świadczy o tym również fakt ponoszenia przez nich kosztów miesięcznego utrzymania w kwocie przewyższającej dostępne, wedle oświadczenia, środki pieniężne. Reasumując należy podkreślić, że z uwagi na posiadane zasoby majątkowe oraz pomoc rodziny, skarżący nie jest niezdolny do ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego w sprawie. Zdaniem Sądu nie może przy tym odnieść zamierzonego skutku wywiedziona w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz sprzeciwu od orzeczenia referendarskiego argumentacja w zakresie wyłączenia ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej między skarżącym i jego żoną. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zniosło bowiem obowiązku wynikającego z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.), który nakazuje obojgu małżonkom przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych. Wedle art. 23 zd. 2 tego Kodeksu małżonkowie są obowiązani między innymi do wzajemnej pomocy i do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. W tej sytuacji nawet istnienie takiej rozdzielności nie zwalnia małżonków z obowiązku łożenia na utrzymanie współmałżonka, który znajduje się w gorszej sytuacji materialnej, w tym np. nie posiada środków na poniesienie kosztów sądowych. Dlatego pomoc materialna udzielana przez żonę mężowi oraz jej sytuacja materialna są także brane pod uwagę przy ocenie zdolności ponoszenia przez męża kosztów postępowania sądowego. Powyższe stwierdzenia mają tym większe znaczenie w sprawie, że skarżący z żoną razem łożą na utrzymanie wspólnego gospodarstwa domowego, bez względu na istniejący między nimi ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej. Trzeba pamiętać, że działalność zarobkowa strony skarżącej stanowiła źródło utrzymania ich wspólnego gospodarstwa domowego, w tym i żony, zatem w sytuacji zmniejszenia dochodowości tej działalności gospodarstwo domowe strony i jej rodziny zasługuje na wsparcie materialne ze strony żony skarżącego. W rezultacie uzasadnione jest przyjęcie, że skarżący korzysta i może nadal korzystać z pomocy materialnej udzielanej przez jego żonę, która jest w stanie, wraz z dziećmi i rodzicami, w ramach swojego stanu majątkowego takiej pomocy mężowi udzielić. W tym stanie rzeczy Sąd ocenił, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy i w konsekwencji, na podstawie powołanych wyżej przepisów prawa, postanowił jak w sentencji.