I GZ 90/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Henryk Wach po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "E." Spółka z o.o. w M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. z dnia 10 marca 2014 r., sygn. akt I SA/Wr 457/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "E." Spółka z o.o. w M. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] lutego 2013 r. , nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem objętym zażaleniem Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. odmówił "E." Spółce z o.o. z siedzibą w M. (dalej: skarżąca Spółka) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej Spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że skarżąca spółka, prowadząca działalność w branży paliwowej, wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych uzasadniając, że obecnie nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi. Spółka wyjaśniła, że jest wobec niej prowadzona egzekucja należności w wysokości ponad 5.000.000 zł z tytułu należności publicznoprawnych. Ponadto w wyniku zajęcia przez Urząd Celny w 2011 r. towaru wnioskodawcy o wartości ponad 300.000 zł, spółka została pozbawiona możliwości uzyskania zapłaty za ten towar od kontrahenta. Zwrócono też uwagę, że strona wniosła do tutejszego Sądu dziesięć skarg (sygn. akt I SA/Wr 457-466/13), w związku z czym zobligowana jest do uiszczenia wpisów sądowych w łącznej kwocie 14.956 zł. Sąd I instancji wskazał, że z oświadczenia o majątku i dochodach wynikało, że wysokość kapitału zakładowego wnioskującej Spółki wynosiła 400.000 zł, wartość środków trwałych 0 zł, a wysokość straty za ostatni rok obrotowy (2012) 72.117,31 zł. Stan kont na trzech rachunkach bankowych na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosił 0 zł. Spółka podała wyniki finansowe za lata 2010 i 2011 r., które były dodatnie i wynosiły odpowiednio 195.307,98 zł i 185.573,46 zł, zaś w 2012 r. odnotowała stratę w kwocie 72.117,31 zł. Z dokumentów nadesłanych przez spółkę na wezwanie Sądu wynikało, że za 2012 r. spółka uzyskała przychody netto w kwocie 1.893.898,52 zł. Na koniec 2012 r. należności krótkoterminowe strony wynosiły 1.870.374,21 zł, a zobowiązania krótkoterminowe – 1.214.567,86 zł. Do końca października 2013 r. spółka odnotowała zysk netto w kwocie 344.349,56 zł. Zgodnie z deklaracjami VAT-7 za sierpień, wrzesień i październik 2013 r. wartość sprzedanych towarów i usług wynosiła odpowiednio 575.325 zł, 440.412 zł i 176.356 zł. Sąd stwierdził, że na dzień wydania postanowienia Spółka zobligowana była do uiszczenia wpisów od skarg w sprawach I SA/Wr 457-466/13, I SA/Wr 511-517/13 oraz I SA/Wr 2084-2110/13 w łącznej wysokości 49.640 zł. W ocenie Sądu skarżąca w 2012 r. osiągnęła przychód w wysokości ponad 1.893.898,52 zł, ponosząc stratę, która nie wyniosła nawet 5% wartości przychodu, w ciągu pierwszych dziesięciu miesięcy roku 2013 skarżąca uzyskała natomiast dochód netto w kwocie 344.349,56 zł. Za dostarczone towary i świadczone usługi tylko w sierpniu, wrześniu i październiku 2013 r. wnioskująca strona uzyskała zapłatę w łącznej kwocie 1.192.093 zł. Okoliczności te świadczyły o tym, że wnioskująca spółka w ramach prowadzonej działalności gospodarczej dysponowała środkami finansowymi dostatecznymi na poniesienie pełnych kosztów postępowania w sprawach zawisłych przed Sądem z jej inicjatywy. W odniesieniu do wykazanej przez skarżącą spółkę straty za rok 2012 Sąd I instancji zauważył, że w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny zdolności płatniczych podmiotu nie jest kategoria "dochodu", lecz "przychodu", gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe. Strata jest wyłącznie wynikiem bilansowym i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Jej powstanie nie oznacza więc utraty płynności finansowej. W zażaleniu na powyższe postanowienie Spółka zarzuciła naruszenie art. 246 § 2 pkt. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) poprzez nieprzyznanie skarżącej prawa pomocy, pomimo że wykazała, iż nie posiada dostatecznych środków na ich uiszczenie. Spółka wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia i przyznanie jej prawa pomocy zgodnie z wnioskiem ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we W. do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu Spółka podniosła, że Sąd pominął okoliczności, iż koszty sądowe do których jest zobowiązania nie są kosztami jednostkowymi do pokrycia w jednej sprawie, lecz dotyczą kilkudziesięciu spraw co nie może być obojętne dla kondycji finansowej Spółki. Wskazano ponadto, iż odmowa przyznania prawa pomocy stanowi zamknięcie skarżącej drogi sądowej, albowiem Spółka w związku z prowadzoną egzekucją na podstawie decyzji celnych nie ma pieniędzy na odwołanie się od innych decyzji i nie będzie miała możliwości zweryfikowania ich słuszności przed Sądem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że nie można przyjąć, iż Spółka nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych we wnioskowanym zakresie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd zbadał sytuację materialną strony, wskazał na wysokość uzyskanego przychodu w latach 2012 oraz 2013 oraz poniesionej przez spółkę straty. Ponadto wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu Sąd I instancji wziął pod uwagę także fakt, że niniejsza sprawa nie jest jedyną, jaką skarżąca Spółka zainicjowała przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we W. i dokonując oceny sytuacji majątkowej spółki uwzględnił również sumę wpisów jakie strona będzie zobowiązana uiścić w pozostałych sprawach. Skoro spółka nie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej i osiąga zysk z tej działalności, to nie ma podstaw do traktowania jej w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w zakresie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Ponadto Spółka w zażaleniu podnosiła, że w skutek prowadzenia postępowania egzekucyjnego nie dysponuje środkami finansowymi na pokrycie kosztów sądowych. W tym miejscu należy podkreślić, że podnoszona okoliczność prowadzenia postępowań egzekucyjnych przeciwko skarżącej nie mogła odnieść zamierzonego skutku, albowiem Spółka powołując się na tę okoliczność nie nadesłała wyciągów z rachunków bankowych co odzwierciedlałoby jaki wpływ dla płynności finansowej na tych rachunkach (rachunku) ma fakt zajęć egzekucyjnych. Samo bowiem wskazanie wysokości egzekucji z rachunków bankowych skarżącej nie jest wystarczające do dokonania oceny wpływu egzekucji dla sytuacji finansowej skarżącej skoro nie została wykazana, na podstawie wyciągów z kont bankowych – wpływów i obciążeń, zdolność do dysponowania środkami finansowymi gromadzonymi na rachunkach bankowych. Taki stan sprawy powoduje, że Spółka pomimo obowiązku wykazania wszelkich okoliczności zmierzających do ustalenia jej rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych, obowiązku tego nie wypełniła, a tym samym uniemożliwiła dokonanie oceny wpływu podnoszonych okoliczności, na rzeczywistą możliwość poniesienia kosztów sądowych. W zażaleniu skarżąca Spółka podnosiła, że odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie pozbawi stronę prawa do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.,C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.