I FZ 51/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Danuta Oleś, , , po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia O. sp. z o.o. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 1841/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi O. sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 14 maja 2013 r., nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego oraz wysokości nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy w podatku od towarów i usług za okres od lipca do grudnia 2011 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 1841/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił O. sp. z o.o. z siedzibą w W. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd wskazał, że O. sp. z o.o. z siedzibą w W. (dalej jako "spółka") pomimo wezwania skierowanego do niej przez referendarza sądowego nie przedstawiła pełnej informacji o swojej sytuacji finansowej ograniczając się do wykazania złożonymi przez siebie dokumentami okoliczności świadczących o swojej niekorzystnej sytuacji finansowej, co uniemożliwiło ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu I instancji wyniki analizy nadesłanych przez spółkę dokumentów wskazujących na prowadzenie egzekucji, dokonanie zabezpieczenia, czy też odzwierciedlających stan jej rachunków bankowych, nie mogą być podstawą przyznania prawa pomocy, jeśli nie zostały skonfrontowane z danymi wynikającymi z bilansu czy z rachunku zysków i strat, ponieważ to z nich wynika - co do zasady - sytuacja finansowa i majątkowa danego podmiotu gospodarczego. Sąd wskazał, że celem sprawozdania finansowego jest dostarczenie informacji o sytuacji finansowej, wynikach działalności oraz zmianach w sytuacji finansowej podmiotu. Analiza tych dokumentów pozwoliłaby na wyciągnięcie wniosków na temat funkcjonowania spółki oraz tego jakimi zasobami majątkowymi i kapitałowymi ono dysponuje. WSA uznał również, że okolicznością wskazującą na brak po stronie spółki środków na uiszczenie wpisu od skargi w niniejszej sprawie nie może być umorzenie przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. postanowieniem z dnia 31 stycznia 2013 r. postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec skarżącej spółki z uwagi na stwierdzenie, iż w dalszym toku egzekucji nie jest możliwe uzyskanie kwoty przewyższającej koszty egzekucyjne. Sąd zważył, że z informacji przekazanych przez samą spółkę wynika, iż wspomniane postanowienie zostało uchylone przez organ odwoławczy, zaś organ I instancji nie wydał dotychczas kolejnego orzeczenia w tym przedmiocie. Reasumując Sąd I instancji stwierdził, że niewystarczające udokumentowanie sytuacji majątkowej spółki mogło jedynie prowadzić do konstatacji, że jej wniosek o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie. Zażalenie na powyższe postanowienie wywiodła skarżąca spółka reprezentowana przez pełnomocnika. Przedmiotowemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ ma wynik sprawy, tj. art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."). Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W myśl art. 246 § 2 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie prawnej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (pkt 2). Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód. Zatem prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Istotnym w kontekście niniejszego postępowania zażaleniowego jest, iż z treści art. 246 § 2 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W przypadku spółki kapitałowej prowadzącej działalność gospodarczą ocena jej faktycznej sytuacji finansowej wymaga odniesienia się do jej dokumentacji księgowej, o której nadesłanie wezwał Sąd (np. bilans, rachunek zysków i strat za ostatni rok prowadzenia działalności). W odniesieniu do aktywów spółki pożądane jest natomiast w szczególności uzyskanie wyciągów z rachunków bankowych. W odniesieniu do przedsiębiorcy istotne jest ponadto np. czy mógł (i powinien był) on gromadzić wcześniej środki na partycypowanie w kosztach postępowań związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Przedsiębiorca bowiem w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GZ 42/13, http://orzeczenia.nsa.gov.pl "CBOSA"). W orzecznictwie nie budzi zatem wątpliwości, że uchylenie się strony od rzetelnego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, w szczególności w uzupełniającym postępowaniu, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Nie jest w niniejszym przypadku sporne, że postępowanie uzupełniające, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., nie doprowadziło do uzyskania wymaganych informacji, toteż zasadnie wniosek spółki w ww. zakresie oddalono. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazując na ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, który spoczywa na stronie składającej wniosek, oraz fakt zaniechania przez spółkę przedłożenia wszystkich wymaganych dokumentów, należy stwierdzić, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Należy wskazać, że pismem z dnia 26 sierpnia 2013 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą spółkę o udzielenie informacji o sytuacji majątkowej poprzez: 1. nadesłanie odpisów wyciągów z wszystkich rachunków bankowych spółki za ostatnie 6 miesięcy prowadzenia działalności; 2. zestawienie aktualnych należności i zobowiązań skarżącej wobec osób trzecich, w tym należności i zobowiązań podatkowych oraz dokładnego wskazania dokonanych spłat należności i zobowiązań za ostatnie dwa lata (data, podmiot, wysokość); 3. wskazanie źródeł finansowania działalności spółki, w szczególności kosztów lokalu, korespondencji, obsługi, księgowej i obsługi prawnej w 2012 i w 2013 r.; 4. wskazanie posiadanych nieruchomości i tytułu prawnego do nich, w tym nieruchomości obciążonych hipoteką, ewentualnie wskazanie zmian w przysługujących spółce prawach majątkowych w ostatnich pięciu latach; 5. oznaczenie wysokości dopłat i terminu ich dokonania, które poczynili wspólnicy w celu dofinansowania spółki; 6. nadesłanie bilansu, rachunku zysków i strat za ostatni rok prowadzenia działalności; 7. wskazania kwoty, do której wysokości spółka jest gotowa partycypować w kosztach sądowych w sprawie; Nie budzi wątpliwości, że spółka potraktowała powyższe wezwanie wybiórczo, w szczególności nie nadesłała bilansu oraz rachunku zysków i strat za ostatni rok prowadzenia działalności. Wskazała natomiast, że Zarząd Spółki nie dysponuje niezbędnymi dokumentami pozwalającymi na sporządzenie sprawozdania finansowego (w tym bilansu oraz rachunku zysków i strat za rok 2012), a stan ten jest następstwem zaniedbań dotychczasowych członków zarządu spółki. W tym miejscu wskazać należy, że negatywne skutki zaniedbań nie mogą stanowić usprawiedliwienia dla braku wywiązania się z obowiązku przedstawienia odpowiednich dokumentów, koniecznych dla prawidłowej oceny sytuacji finansowej spółki. Konsekwencją powyższego jest między innymi to, że spółka nie jest w stanie podać rzeczywistych wierzytelności, bowiem nie posiada takich danych. Przy tym spółka nie wykazała w żaden sposób, aby podjęła działania faktyczne lub prawne mające na celu odzyskanie dokumentacji podatkowo – księgowej, która pozwoliłaby w pełny sposób określić jej sytuację finansową, w tym kwestie związane z ewentualnymi wierzytelnościami i ich wysokością. Jedynym środkiem podjętym przez spółkę, było podjęcie uchwały o nieudzieleniu absolutorium A. W. z wykonywania przez niego obowiązków Prezesa Zarządu spółki za okres od dnia 20 marca 2012 r. do 31 grudnia 2012 r. W zażaleniu spółka podnosi, że sprawozdanie finansowe (bilans oraz rachunek zysków i strat) ma dla Sądu znaczenie kluczowe i daje mu się pierwszeństwo przed innymi dowodami, w ocenie sytuacji majątkowej i finansowej podmiotów. Z takim stanowiskiem nie sposób się zgodzić. Wyjaśnić należy, że dokumenty wchodzące w skład sprawozdania finansowego są niezbędne celem przeanalizowania ich w zestawieniu z dokumentami przesłanymi przez spółkę, co pozwoli na kompleksową ocenę sytuacji majątkowej spółki. Przy tym istotne jest, że skoro spółka nie dysponuje pełną dokumentacją podatkowo – księgową, to nie jest wiadomo na jakiej podstawie buduje twierdzenie o własnej sytuacji finansowej. Brak wszystkich wymaganych przez Sąd dokumentów stanowi o tym, że materiał dowodowy jest niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Tym samym Sąd I instancji uprawniony był do stwierdzenia, że wniosek spółki o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.