II OZ 503/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt II SO/Ol 17/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenie Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w B. grzywny w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt II SO/Ol 17/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie z wniosku A. Z. o przyznanie prawa pomocy na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). W uzasadnieniu postanowienia Sąd I wskazał, że A. Z. w dniu 19 lipca 2013 r. (data nadania pocztowego) złożył wniosek o wymierzenie grzywny Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w B. w trybie art. 55 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi za nieprzekazanie sądowi administracyjnemu pełnych akt sprawy o sygn. II SAB/Ol 93/12. Zarządzeniem Zastępcy Przewodniczącej Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 22 lipca 2013 r. wnioskodawca został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od złożonego wniosku. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca wniósł o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 23 września 2013 r. (sygn. akt II SO/Ol 17/13) Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych. Na skutek sprzeciwu złożonego przez A. Z. postanowieniem z dnia 12 listopada 2013 r. (sygn. akt II SO/Ol 17/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania wymienionemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 r. (sygn. akt II OZ 1177/13) Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie A. Z. na to postanowienie. W związku z powyższym, zarządzeniem z dnia 14 stycznia 2014 r. wezwano wnioskodawcę do wykonania zarządzenia Przewodniczącej Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 22 lipca 2013 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego, w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia wniosku. W dniu 12 lutego 2014 r. (data nadania pocztowego) A. Z. ponownie złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy, tym razem obejmujący częściowe zwolnienie od kosztów sądowych (k. 73-74). W uzasadnieniu wnioskodawca podał, iż wnosi o zwolnienie go w całości od wpisu od skargi z dnia 18 lipca 2013 r., gdyż jest osobą ubogą bez jakichkolwiek środków finansowych lub oszczędności finansowych, czy przedmiotów wartościowych celem ich spieniężenia w zakresie wnioskowanej pomocy. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe, a jego majątek stanowią: budynek mieszkalny – jak podał – do rozbiórki (111,54m²), mieszkanie o powierzchni ok. 36m² oraz nieruchomość rolna o powierzchni 0,59ha. Wnioskodawca nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Stwierdził, iż jest osobą ubogą, co wynika z przedłożonych już nieraz do tut. Sądu wniosków o prawo pomocy i oświadczeń w innych sprawach sądowych, a znanych doskonale Sądowi, w tym też i z wydruków z konta bankowego ROR oraz z zaświadczeń o byciu osobą bezrobotną bez jakichkolwiek zasiłków. Zaznaczył, iż z posiadanej nieruchomości nie czerpie zarobków, a jedynie wykorzystuje ją w celach prywatnych, na swoje potrzeby konsumpcyjne celem swojego utrzymania i przeżycia. Postanowieniem z dnia 26 listopada 2014 r. (sygn. akt II SO/Ol 17/13) referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił częściowego zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniesiono, iż rozpoznawany obecnie wniosek jest kolejnym wnioskiem wnioskodawcy o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie. Przytoczono argumentację zawartą w postanowieniu tut. Sądu z dnia 12 listopada 2013 r. (k. 39-45), jak i w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2013 r. (k. 58-62), oddalającym zażalenie na postanowienie tut. Sądu. Podniesiono, że pomimo wskazań zawartych w tych postanowieniach, wnioskodawca, składając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, poza zawężeniem jego zakresu, powtórzył jedynie argumentację, jaką przedstawił we wcześniejszych wnioskach. Nie odniósł się natomiast w żaden sposób do stanowiska zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji materialnej. W ocenie referendarza wyjaśnienie Sądu jak istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy ma poparcie go rzetelnymi i pełnymi informacjami we wskazanym zakresie usprawiedliwia zaniechanie ponownego wzywania wnioskodawcy do uzupełnienia materiału dowodowego przy rozpatrywaniu kolejnego jego wniosku i stwierdzenie, że nie wykazał on, że spełniona została przesłanka, uzasadniająca częściowe zwolnienie go od kosztów sądowych. Wskazano, że nie dysponując pełną wiedzą na temat źródeł utrzymania wnioskodawcy oraz jego sytuacji majątkowej nie można stwierdzić, że składając kolejny wniosek wykazał, że jego sytuacja materialna uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy, nawet jeśli zakres żądania jest obecnie węższy od dotychczasowego. W konsekwencji referendarz uznał, że w warunkach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uznania, że od czasu postanowień Sądu nastąpiła zmiana okoliczności sprawy uzasadniająca częściowe zwolnienie wnioskodawcy od kosztów sądowych. A. Z. wniósł sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia, żądając jego zmiany i przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez kuriozalne wywody, że strona nie wykazała swojej sytuacji materialnej i że nie można uznać, że spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy mimo, że nie posiada stałych źródeł utrzymania, a posiadany majątek wykorzystuje na swoje potrzeby, a także zarzucił naruszenie art. 141 § 4 w zw. z art. 255 wskazanej wyżej ustawy przez kuriozalny wywód, że strona nie spełnia wymagań niezbędnych do przyznania prawa pomocy z powodu braku wiedzy na temat źródeł utrzymania wnioskodawcy podczas, gdy w postanowieniu tym przedstawiono sytuację strony. Ponadto wskazał, że w postanowieniu podniesiono fakty sprzed daty wniesienia wniosku, niezwiązane z przedmiotowym wnioskiem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wskazał, że w tej samej sprawie wnioskodawca złożył kolejny już wniosek o przyznanie prawa pomocy. Poprzedni wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy z dnia 8 sierpnia 2013 r. został prawomocnie rozpatrzony. Co prawda wnioskodawca zmienił zakres swojego wniosku w stosunku do poprzedniego wniosku, ograniczając go do częściowego zwolnienia z kosztów sądowych poprzez zwolnienie od uiszczenia wpisu, jednakże poza tym, nie zaszły żadne nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę. Wnioskodawca nadal nie przedstawił w sposób klarowny i wyczerpujący swojej sytuacji majątkowej. Sąd I instancji podkreślił, że podziela w całości argumentację zaprezentowaną w powołanym wyżej postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2013 r., a postanowienie to zapadło w identycznych okolicznościach podlegających ocenie w kontekście sytuacji materialnej strony. Warto zaznaczyć, że w postanowieniu tym stwierdzono, że niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 p.p.s.a. dodatkowych wyjaśnień odnośnie swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd I instancji wskazał, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji następuje odmowa przyznania stronie prawa pomocy, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu. Sąd I instancji wskazał, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Stąd też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru na współobywateli. Wnioskujący zaś, w ocenie Sądu I instancji nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy. Zatem to z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy niemożliwe okazało się ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Udzielane bowiem przez skarżącego wyjaśnienia i przedstawiane dowody nie w pełni obrazują rzeczywistą sytuację materialną skarżącego. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób nie budzący wątpliwości na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe, to jego wniosek, zdaniem Sądu I instancji nie mógł być uwzględniony. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł skarżący i zaskarżając orzeczenie w całości zarzucił naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., art. 183 § 2 pkt 4 w zw. z naruszeniem art. 19 p.p.s.a., art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. w zw. z art. 22 § 1 i 3 p.p.s.a. w zw. art. 19 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 78 Konstytucji RP, art. 183 § 1 pkt 5 p.p.s.a. w zw. z art. 255 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 78 Konstytucji RP, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 252 § 1 p.p.s.a., art. 245 § 3 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Wniósł o uchylenie w całości skarżonego postanowienia ze stwierdzeniem jego nieważności lub rażącego naruszenia prawa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Biorąc pod uwagę dane zawarte w rozpoznawanym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające ze złożonych wcześniej przez skarżącego oświadczeń i dokumentów, zasadnie Sąd I instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał, jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Złożone w sprawie oświadczenia, wbrew twierdzeniom skarżącego, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Nieprzedstawienie informacji, które wskazywałyby te okoliczności w sposób niebudzący wątpliwości, powoduje, że ich ocena nie może zostać przeprowadzona. Przedstawione przez skarżącego argumenty nie mogły wyjaśnić wątpliwości, jakie powstały w toku rozpatrywania jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Zasadnie zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, iż w przypadku uchylania się przez wnioskodawcę od udokumentowania swojego stanu majątkowego nie jest możliwa ocena jego rzeczywistej sytuacji. Udzielane przez skarżącego wyjaśnienia nie stanowią uzasadnienia dla konieczności częściowego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, a tym samym rozpoznawany wniosek Sąd I instancji słusznie ocenił jako niezasadny. W takiej sytuacji zatem zaskarżone postanowienie, odmawiające przyznania skarżącemu prawa pomocy uznać należało za odpowiadające prawu. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.