II OZ 1177/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Mazur po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 12 listopada 2013 r. sygn. akt II SO/Ol 17/13 w zakresie odmowy zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych w sprawie z wniosku A.Z. o wymierzenie Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w Bartoszycach grzywny w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 12 listopada 2013 r., sygn. akt II SO/Ol 17/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w sprawie z wniosku A.Z. o wymierzenie Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w Bartoszycach grzywny w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej: "p.p.s.a."), odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, iż z urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nie uzyskuje żadnego dochodu. Wnioskodawca wykazał też, że jest właścicielem mieszkania o pow. 36m², budynku mieszkalnego do rozbiórki o pow. 111,54 m² i nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha. Nie posiada natomiast oszczędności ani przedmiotów wartościowych, a zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. W celu uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej wnioskodawcy oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, wnioskodawca wezwany został do złożenia oświadczenia wskazującego: źródło utrzymania w ostatnich sześciu miesiącach; stałe miesięczne wydatki, ich rodzaj, wysokość i źródło finansowania; sposób wykorzystywania nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku (w tym odrębnie każdej z wykazanych pod pozycją "nieruchomość rolna"), a ponadto, wobec tego, że nieruchomości te nie przynoszą dochodu - wskazującego przyczyny braku ich wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu (np. z tytułu dzierżawy, najmu, itp.) lub ostatecznie sprzedaży oraz dokumentów źródłowych: kopii aktów notarialnych nabycia nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku (z ewentualnym usunięciem danych zbywcy) i wyciągów z rachunków bankowych za okres ostatnich sześciu miesięcy. W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym niezastosowanie się do wezwania może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie wnioskodawca oświadczył, iż nie posiada jakiegokolwiek dochodu, a tym samym nie ma też źródła utrzymania. Z tego względu, nie może wykazać również swoich wydatków, gdyż ich samodzielnie nie ponosi. Może natomiast przedstawić wydatki, na które łoży jego rodzina, która jednak nie stanowi rodziny w rozumieniu rubryki nr 6 formularza wniosku, tj. nie jest rodziną wspólnie zamieszkującą i gospodarującą z wnioskodawcą. Rodzina ta nie ma też żadnego obowiązku łożenia na jego potrzeby (niezbędne), a czyniąc to dobrowolnie ponosi faktyczny uszczerbek w swoim bycie finansowym i utrzymaniu. Wnioskodawca przedłożył jednocześnie kopie dowodów potwierdzających opłacenie - jak wskazał przez rodzinę - wydatków z tytułu podatków od nieruchomości, za energię elektryczną i opłaty eksploatacyjne za mieszkanie. Dodał, że nie ma możliwości przedstawienia dowodów potwierdzających ponoszenie wydatków na wyżywienie, gdyż jego rodzina wspomaga go w tym zakresie w formie gotowych posiłków i artykułów spożywczych. Wnioskodawca wyjaśnił również, że w mieszkaniu mieszka, budynek mieszkalny do rozbiórki i grunt, na którym jest posadowiony ten budynek, nie nadają się natomiast do jakiegokolwiek wykorzystania, gdyż grunt porośnięty jest krzewami i drzewami. Odnośnie "nieruchomości rolnej o areale 0,59 ha, wyjaśnił, iż wykorzystuje ją "na (...) potrzeby żywnościowe". Podkreślił, iż korzysta z niej "w celach prywatnych poprzez jej uprawę i w takiej ilości ile jest to wykonalne i konieczne celem swojego i pomagającej (...) rodziny utrzymania w wyżywieniu poprzez uprawę produktów rolnych w postaci warzyw w takiej ilości, aby je spożytkować na bieżące żywnościowe potrzeby jak i zapasy oraz i przetwory na zimę". Zauważył przy tym, iż "uprawia nie cały posiadany areał, (...), ale tylko tyle ile faktycznie daje się uprawiać i tyle ile ma w tym możliwości uprawnej." Wskazał, iż nie czerpie z upraw dochodu, gdyż nie jest rolnikiem i nie stać go na związane z działalnością rolniczą opłaty, a przy tak małym areale byłoby to ponadto nieopłacalne. Dodał, iż nie prowadzi również działalności gospodarczej, na dowód czego załączył kopie zaświadczeń naczelnika urzędu skarbowego. Do pisma wnioskodawca załączył ponadto kopie: zaświadczenia z urzędu pracy, potwierdzającego, że jest osobą bezrobotną, aktów notarialnych z usuniętymi danymi o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości, a także historię rachunku bankowego oraz wydruk o stanie tego rachunku. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 23 września 2013 r. odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący złożył sprzeciw od tego postanowienia. Sąd I instancji postanowieniem z dnia 12 listopada 2013 r. odmówił zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych wskazując m.in., że rozstrzygnięcie sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. Sąd I instancji stwierdził, że skarżący w zasadzie uniemożliwił sądowi dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Skarżący, podnosząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał wprawdzie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, która nie prowadzi jednak z nim gospodarstwa domowego. Wnioskodawca nie wskazał zatem, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie. Ponadto, bez wyjaśnienia pozostawił również kwestie związane z posiadanymi nieruchomościami, w szczególności dotyczące ich przeznaczenia i wartości. Sąd podkreślił, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, tym bardziej gdy w skład tego majątku wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte. Nie pozwolił on zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwia ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału. Skarżący nie wskazał bowiem w czytelny sposób, jak wykorzystuje każdą nieruchomość, a w przypadku gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu - przyczyn braku jej wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu. Wnioskodawca, mimo, że jak podnosi od wielu miesięcy nie uzyskuje dochodu, nie wskazał jednak, dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje ich w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy, a ostatecznie z tytułu sprzedaży, chociażby tej, której w żaden sposób nie wykorzystuje. Ponoszenie natomiast kosztów utrzymania nieruchomości w sytuacji braku jakichkolwiek dochodów z nimi związanych nie wyczerpuje znamion racjonalnego działania i wydaje się mało wiarygodne. W sytuacji gdy strona posiada majątek o potencjalnie znacznej wartości, aktualny braku zyskiwania przez nią dochodów nie może sam w sobie uzasadniać przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W warunkach niniejszej sprawy skarżący, posiadając wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Znajdujące się w aktach sprawy pisma i wyjaśnienia nie wskazują zatem jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego. Podkreślenia natomiast wymaga zdaniem sądu to, że jeżeli fakty, które wnioskodawca podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe w sposób nie budzący wątpliwości, to rozpoznawany wniosek należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Sąd, odnosząc się natomiast do argumentu, iż odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie naruszy art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 2 Konstytucji, wskazał, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi, który nie ma dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, to ograniczenie nie będzie sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Odmowa przyznania prawa pomocy w sytuacji braku przesłanek ku temu, nie naruszy też zasady równości wobec prawa. Od tego postanowienia skarżący złożył zażalenie, wnosząc o jego zmianę przez przyznanie mu prawa pomocy w zakresie wnioskowanym w PPF, ewentualnie o uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzucił również naruszenie wielu przepisów prawa, w tym art. 45 Konstytucji RP w zw. z art. 50 w zw. z art. 2 oraz art. 3 § 1-3 w zw. z art. 13 § 1 p.p.s.a., art. 183 § 2 pkt 5 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., art. 255 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., art. 245 § 3 , art. 252 § 1, art. 171 p.p.s.a. W uzasadnieniu wskazał, że rozstrzygnięcie jest nieobiektywne i "gołosłowne". Sąd nie zbadał przesłanek przyznania prawa pomocy występujących po stronie skarżącego. Sąd powinien oprzeć swoje rozstrzygnięcia na dowodach, nie na przypuszczeniach. Posiadanie nieruchomości nie powinno powodować dla strony negatywnych konsekwencji. Sąd powinien uwzględnić obciążenia i możliwości finansowe wnioskującego. Sąd oparł swoje rozstrzygnięcia na innych orzeczeniach, nie na analizie sprawy. Nie uargumentował ponadto swojego orzeczenia, ani nie wypunktował w sposób systematyczny okoliczności przedstawionych przez stronę. Nie wyjaśnił powodów odmowy wiarygodności niektórym twierdzeniom strony. Pominął także informacje znane mu z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 p.p.s.a. dodatkowych wyjaśnień odnośnie swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem (por. postanowienie NSA z dn. 20.01.2006r., sygn. akt I OZ 1551/05, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://cbois.nsa.gov.pl). Taki kierunek wykładni art. 255 p.p.s.a. Sąd rozpoznający niniejsze zażalenie w pełni podziela. Taki kierunek wykładni wskazanego przepisu był przyjmowany dotąd również w tych sprawach, w których z żądaniem przyznania prawa pomocy zwracał się sam skarżący (por. postanowienie NSA z dn. 11.06.2013r., sygn. II OZ 442/13, npubl; postanowienie NSA z dn. 10.05.2013 r. sygn. akt II OZ 347/13; postanowienie NSA z dn. 14.04.2013 r. sygn. akt I OZ 253/13, http://cbois.nsa.gov.pl), wobec czego powinien on mieć świadomość skutków prawnych nieprzedstawienia tych wszystkich informacji, które zostały uznane przez Sąd za istotne z punktu widzenia oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem z treści tego przepisu wynika, że przyznanie prawa pomocy zależne jest od wykazania przez wnioskodawcę, iż spełnia on ustawowe przesłanki niezbędne do zwolnienia od kosztów sądowych czy ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W niniejszej sprawie Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wskazując, że twierdzenia skarżącego co do jego sytuacji majątkowej w świetle posiadanych przez niego nieruchomości gruntowych oraz niepodania kto konkretnie i w jakiej wysokości udziela mu pomocy łożąc na jego utrzymanie i w jakiej formie, nie pozwalają na niebudzącą wątpliwości ocenę co do rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego. Zatem podzielić należy w warunkach rozpoznawanej sprawy pogląd Sądu I instancji, że przedstawienie przez osobę wezwaną tylko tych danych, które ona uznaje za stosowne nie pozwala na uwzględnienie wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych, jeżeli niewyjaśnione pozostały okoliczności dotyczące tak źródeł dochodów uzyskiwanych przez skarżącego, jak i składników majątkowych należących do skarżącego, które mogłyby stanowić wystarczające źródło utrzymania oraz finansowania ponoszonych innych bieżących wydatków gospodarstwa domowego. Bowiem pozostawanie przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tejże sytuacji, która rozważana być musi w oparciu o zobiektywizowane kryteria. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozstrzyganym przypadku Sąd I instancji trafnie stwierdził, że niewskazanie przez skarżącego, kto udziela mu pomocy finansowej, w jakiej następuje to formie i zakresie, czyni sytuację majątkową strony niewyjaśnioną. Nie można bowiem za niewadliwą podstawę przyznania prawa pomocy uznać ustalenia, które opis sytuacji materialnej wnioskodawcy sprowadzają do wskazania, że jest on osobą bezrobotną, bez jakichkolwiek własnych dochodów i źródeł utrzymania, która czerpie środki potrzebne do przeżycia z pomocy nieokreślonych bliżej osób, zaliczanych do członków rodziny w szerokim rozumieniu tego słowa, a posiadane składniki majątkowe (nieruchomości) należące do skarżącego, z racji przyjętej oceny o nieopłacalności ich gospodarczego wykorzystania, przybierają charakter niedochodowy. Mając na uwadze powyższe przyjąć należy, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Tym samym podniesione zarzuty naruszenia szeregu wskazanych w zażaleniu przepisów nie zasługują na uwzględnienie. Zwłaszcza całkowicie bezpodstawny jest zarzut co do zakresu wniosku strony określonego w urzędowym formularzu "PPF" z dnia 08.08.2013 r., z którego bezsprzecznie wynika, iż skarżący wnosił jedynie o zwolnienie od kosztów sądowych. Nadto wyjaśnić należy, że odmowne rozpatrzenie wniosku skarżącego, wbrew odmiennej ocenie prezentowanej w zażaleniu, nie ogranicza jego prawa do sądu. Prawo pomocy jest instytucją, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Skarżący nie wykazując, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, nie może być traktowany za osobę, która wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiona zostaje prawa do sądu. W takim przypadku brak przeprowadzenia przez sąd administracyjny kontroli działania administracji spowodowany jest bowiem wyłącznie niechęcią strony do uiszczenia kosztów wpisu sądowego, które strona ta we własnym zakresie mogłaby bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu faktycznie ponieść (porównaj: postanowienie NSA z dn. 30.10.2013r., sygn. akt II OZ 919/13, npubl.). Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut, dotyczący naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Otóż przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. zawiera regulację, w ramach której ustawodawca określa jakie elementy ma zawierać uzasadnienie orzeczenia. Wadliwość uzasadnienia orzeczenia może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. tylko wtedy, gdy uzasadnienie jest sporządzone w taki sposób, że nie zawiera wszystkich koniecznych elementów bądź dotknięte jest tak oczywistymi brakami, że uniemożliwia to przeprowadzenie kontroli przez Naczelny Sąd Administracyjny. Dla skutecznego zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. należało zatem wykazać, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia z uwagi na jego konstrukcję, braki w zakresie wymogów ustawowych nie pozwala na ocenę zarzutów sformułowanych w zażaleniu. Wbrew stanowisku prezentowanemu w zażaleniu uzasadnienie zaskarżonego postanowienia zawiera wszystkie elementy przewidziane w art. 141 § 4 p.p.s.a., w szczególności wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia. W tym miejscu podkreślić trzeba, iż zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie może sprowadzać się do polemiki z przedstawionym w uzasadnieniu stanowiskiem Sądu I instancji, tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie. Z powyższych względów na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. zażalenie podlega oddaleniu.