I FZ 503/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Danuta Oleś, , , po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 listopada 2013 r. sygn. akt I SA/Po 879/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi P. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 28 czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za czerwiec 2008 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 12 listopada 2013 r., sygn. akt I SA/Po 879/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu przyznał P. D. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w ½ części, a w pozostałej części wniosek o przyznanie prawa pomocy oddalił. Z uzasadnienia powyższego postanowienia wynika, że P. D. (dalej jako "skarżący") pismem z dnia 31 lipca 2013 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 28 czerwca 2013 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za czerwiec 2008 r. Wraz ze skargą złożył także sporządzony w dniu 31 lipca 2013 r. na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. W uzasadnieniu wniosku podał m. in., że od kilku lat jego sytuacja majątkowo - osobista jest trudna. Postanowieniem z dnia 11 października 2013 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ustawowym terminie skarżący złożył sprzeciw, zarzucając naruszenie przez referendarza przepisów postępowania, przez uznanie, iż nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ponownie wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał, że wniosek zasługiwał na uwzględnienie w części. Sąd wskazał, że z udzielonych przez skarżącego oświadczeń i przedłożonych kserokopii dokumentów wynika, że wobec skarżącego są prowadzone liczne postępowania egzekucyjne. Zarówno w piśmie uzupełniającym wniosek o przyznanie prawa pomocy jak i w sprzeciwie skarżący podał, że jego rachunki bankowe, zostały zajęte w toku prowadzonych postępowań egzekucyjnych. W ocenie Sądu powyższe okoliczności są wystarczające do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w części dotyczącej połowy wpisu od skargi. Badając całokształt okoliczności w sprawie, Sąd stwierdził, na podstawie analizy treści wniosku strony oraz przedłożonych dokumentów, a także sprzeciwu, że skarżący nie wykazał, by jego sytuacja materialna uniemożliwiała poniesienie kosztów zainicjowanego postępowania sądowoadministracyjnego w pozostałym zakresie. Skarżący oświadczył, że uzyskuje miesięczne dochody z pracy dorywczej w Niemczech w wysokości ok. 150 euro, 200,00 zł z tytułu wynagrodzenia za pracę, ponadto uzyskuje dochody w wysokości od 1.000 do 1.500,00 zł z tytułu najmu lokali, jednakże wierzytelności z tytułu najmu podlegają zajęciu komorniczemu. Sąd wyjaśnił, że z oświadczeń skarżącego wynika, iż jego szacunkowe, średnie miesięczne koszty utrzymania, które ponosi, wynoszą ok. 4.080,00 zł. Sąd zauważył, że jest to kwota kilkukrotnie wyższa od uzyskiwanych przez niego dochodów. Skarżący wprawdzie podał, że korzysta z pomocy rodziny i znajomych, gdyż sam nie byłby w stanie w/w kosztów ponosić. Powyższej okoliczności skarżący nie poparł oświadczeniami osób, od których taką pomoc otrzymuje, nie podał również danych osób, które udzielają jemu tej pomocy. Wnioskodawca nie udokumentował zatem ani tytułu prawnego, ani wysokości w jakiej otrzymuje od osób trzecich środki pieniężne, które przeznacza na swoje miesięczne utrzymanie. Zdaniem Sądu powyższe powoduje, że oświadczenia o stanie majątkowym i dochodach złożone przez skarżącego nie mogą być uznane za wiarygodne. Niemożliwe jest bowiem, aby wydatki przewyższały dochody. W ocenie Sądu zadeklarowanie w oświadczeniu znacznie wyższych wydatków niż ujawnione dochody, budzi wątpliwości co do wiarygodności całego oświadczenia i sugeruje, że skarżący może posiadać dodatkowe przychody, z których mógłby sfinansować pozostałe koszty sądowe i koszty zastępstwa procesowego. Sąd stwierdził, że złożone przez skarżącego oświadczenia w powyższym zakresie są niepełne, co skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji finansowej i możliwości płatniczych. Na skarżącym ciążył bowiem obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Zdaniem Sądu obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów sądowych w pozostałym zakresie, obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący. Przedmiotowemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie art. 244 oraz art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") poprzez błędne ich zastosowanie polegające na uznaniu, że skarżący jest w stanie częściowo ponieść koszty postępowania sądowego. Z uwagi na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przyznanie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu, aczkolwiek z innych względów niż podniesione w zażaleniu. Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej reguły stanowi instytucja prawa pomocy. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód. Zatem prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przenosząc powyżej powołane przepisy na grunt niniejszej sprawy zgodzić należy się z rozważaniami Sądu I instancji, że podane przez skarżącego w oświadczeniu fakty, zdarzenia i okoliczności, czynią je w części niewiarygodnym. Przede wszystkim zwrócić uwagę należy na niejasne dochody skarżącego (poza najmem jest to 150 euro miesięcznie w Niemczech i 200 zł z tytułu wynagrodzenia za pracę w Polsce) w zestawieniu z deklarowanymi przez niego wydatkami. Skarżący nadto uzyskuje dochody w postaci darowizn od znajomych czy rodziny. Za uzasadniony należy zatem uznać wniosek Sądu I instancji, że skarżący (mimo wskazanych w skardze ograniczeń, blokad i zahamowań) jest osobą życiowo zaradną, skoro potrafi egzystować przy pomocy innych osób (rodzina, znajomi, przyjaciele) u których pomieszkuje i korzysta z wszelkiej innej pomocy, w tym finansowej. Bezspornie skarżący znajduje się w trudnej sytuacji, jednakże osiąga on dochody, czy to w ramach wykonywanej pracy czy też pomocy innych osób, nie znajduje się więc on w sytuacji, w której zdobycie przez niego środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Skarżący zatem nie wykazał, mimo ciążącego na nim obowiązku, że nie jest w stanie ponieść w pozostałej części kosztów postępowania sądowego Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny akceptuje rozstrzygnięciem Sądu I instancji odnośnie przyznania skarżącemu prawa pomocy obejmującego zwolnienie z kosztów sądowych w ½ części. Jednakże w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia próżno doszukiwać się motywów, jakimi kierował się Sąd I instancji odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie przyznania pełnomocnika z urzędu. Art. 141 § 4 P.p.s.a. określa niezbędne elementy, jakie powinno zawierać uzasadnienie wyroku, a mianowicie: zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania, co do dalszego postępowania. Stanowiąc integralną część rozstrzygnięcia sądowego, uzasadnienie realizuje, więc istotne, przypisane mu funkcje, zwłaszcza zaś funkcję perswazyjną oraz funkcję kontroli trafności wydanego rozstrzygnięcia. W myśl art. 166 P.p.s.a. do postanowień stosuje się odpowiednio przepisy o wyrokach, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie daje rękojmię, iż sąd administracyjny dołożył należytej staranności przy podejmowaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Pozwala bowiem poznać przesłanki podjęcia rozstrzygnięcia, prześledzić rozumowanie sądu I instancji. Pełni ono dwojaką funkcję. Z jednej strony ma charakter informacyjny względem stron postępowania sądowoadministracyjnego. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie jest niezbędne dla należytego wywiedzenia zarzutów środka zaskarżenia. Strona, chcąc merytorycznie polemizować ze stanowiskiem sądu musi poznać dokładnie argumenty przemawiające za takim rozstrzygnięciem zawartym w zaskarżonym orzeczeniu. Z drugiej strony, prawidłowe uzasadnienie umożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ocenę zasadności przesłanek, na których oparto zaskarżone orzeczenie. Jest to niezbędne dla przeprowadzenia prawidłowej kontroli instancyjnej (por. wyrok NSA z dnia 15 września 2011 r., sygn. I FSK 1291/10). W niniejszej sprawie Sąd I instancji nie zawarł w uzasadnieniu postanowienia motywów rozstrzygnięcia odnośnie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, a zatem nie wypełnił dyspozycji art. 141 § 4 P.p.s.a. Wada ta jest istotna i skutkuje wyeliminowaniem zaskarżonego postanowienia z obrotu prawnego. Uzasadnienie orzeczenia nie pozwala jednoznacznie ustalić przesłanek, jakimi kierował się sąd administracyjny podejmując zaskarżone orzeczenie, gdyż nie zawiera jednego z elementów konstrukcyjnych wymienionych art. 141 § 4 P.p.s.a co nie pozwala na kontrolę instancyjną. Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd I instancji winien wyczerpująco odnieść się zarówno do przesłanek zwolnienia skarżącego od ponoszenia kosztów sądowych, jak i ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Z uwagi na powyższe, na zasadzie art. 185 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji.