I FZ 502/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Danuta Oleś, , , po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 13 listopada 2013 r. sygn. akt I SA/Po 878/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi P. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 28 czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 2008 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 13 listopada 2013 r., sygn. akt I SA/Po 878/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu przyznał P. D. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w ½ części, a w pozostałej części wniosek o przyznanie prawa pomocy oddalił. Z uzasadnienia powyższego postanowienia wynika, że P. D. (dalej jako "skarżący") pismem z dnia 31 lipca 2013 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 28 czerwca 2013 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 2008 r. Wraz ze skargą złożył także sporządzony w dniu 31 lipca 2013 r. na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. W uzasadnieniu wniosku podał m. in., że od kilku lat jego sytuacja majątkowo - osobista jest trudna. Postanowieniem z dnia 11 października 2013 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ustawowym terminie skarżący złożył sprzeciw, zarzucając naruszenie przez referendarza przepisów postępowania, przez uznanie, iż nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ponownie wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał, że wniosek zasługiwał na uwzględnienie w części. Sąd wskazał, że analiza oświadczenia skarżącego i przedłożonych dokumentów prowadzi do wniosku, że z jednej strony - sytuacja majątkowa wnioskodawcy jest trudna, gdy weźmie się pod uwagę wysokość zadłużenia z tytułu zobowiązań na rzecz podmiotów prywatnych i zobowiązań publicznych oraz ilość wszczętych i prowadzonych postępowań egzekucyjnych. Jakkolwiek skarżący jest podmiotem prawa majątkowego (współwłasność nieruchomości), to skierowanie do niego skutecznej egzekucji pozbawia skarżącego realnej możliwości korzystania z pożytków (1000 – 1500 zł miesięcznie z tytułu najmu). Sąd podkreślił jednak, że egzekwowane kwoty przeznaczone są na pokrycie długów u podmiotów prywatnych. Z drugiej strony Sąd stwierdził, że podane przez skarżącego w oświadczeniu fakty, zdarzenia i okoliczności, czynią je w części niewiarygodnym. W szczególności razi istotna dysproporcja między ujawnionymi dochodami (poza najmem jest to 150 euro miesięcznie w Niemczech i 200 zł z tytułu wynagrodzenia za pracę w Polsce) w zestawieniu z wydatkami (ponad 4000 zł, w tym 3.200 zł na wynajem mieszkania w Niemczech u wielu osób) z czego wynika, że skarżący uzyskuje inne przychody, których źródeł (poza darowiznami) nie ujawnia. Ponadto w świetle ujawnionych przez skarżącego okoliczności, Sąd wskazał że wątpliwości budzi to, czy skarżący w racjonalny i uzasadniony okolicznościami faktycznymi sposób wykorzystuje wszystkie dostępne mu możliwości w celu uzyskania dochodów, które mógłby przeznaczyć na wpis sądowy. Skarżący bowiem w uzasadnieniu skargi przedstawia się jako osoba, która ma braki formalne w wykształceniu, a nadto ograniczenia psychologiczne związane z przebytą chorobą, co powoduje też ograniczoną zdolność nawiązywania kontaktów, także ze względu na wewnętrzne blokady, ograniczenia i zahamowania. Wobec powyższego uzasadnione wątpliwości budzi fakt podjęcia przez skarżącego pracy w charakterze bioenergoterapeuty w Niemczech i to w rozmiarze ok. 10 godzin miesięcznie. Z załączonej umowy o pracę wynika natomiast, że skarżący wykonuje prace biurowe w dwóch miejscach w Polsce, co pozostaje w sprzeczności z twierdzeniami skarżącego, że "żyć od nowa" postanowił w Niemczech i tam zarobić na spłatę długów. Nie wiadomo też dlaczego skarżący nie wykorzystuje doświadczeń i umiejętności zawodowych zdobytych w okresie prowadzenia działalności gospodarczej. Uzasadnione zdaniem Sądu wątpliwości budzi ponadto okoliczność, dlaczego skarżący, który znajdując się bezspornie trudnej sytuacji finansowej i życiowej, godzi się na dalsze istnienie jego obowiązku alimentacyjnego w rozmiarze 3.200 zł miesięcznie na rzecz 26 – letniego, uczącego się dziecka. W ocenie Sądu, podane przez skarżącego okoliczności pozwalają także uznać, że skarżący (mimo wskazanych w skardze ograniczeń, blokad i zahamowań) jest osobą życiowo zaradną, skoro potrafi egzystować przy pomocy innych osób (rodzina, znajomi, przyjaciele) u których pomieszkuje i korzysta z wszelkiej innej pomocy, w tym finansowej. Sąd uznał zatem, że skarżący ma realną możliwość na uzyskanie środków finansowych pozwalających mu na zapłacenie połowy wpisu od skargi. W zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu Sąd stwierdził, że analiza treści skargi i składanych przez skarżącego pism pozwala uznać, że na obecnym etapie sprawy taka pomoc nie jest mu niezbędna. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący. Przedmiotowemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie art. 244 oraz art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") poprzez błędne ich zastosowanie polegające na uznaniu, że skarżący jest w stanie częściowo ponieść koszty postępowania sądowego. Z uwagi na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przyznanie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej reguły stanowi instytucja prawa pomocy. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód. Zatem prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Istotnym w kontekście niniejszego postępowania zażaleniowego jest, iż z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przenosząc powyżej powołane przepisy na grunt niniejszej sprawy zgodzić należy się z rozważaniami Sądu I instancji, że podane przez skarżącego w oświadczeniu fakty, zdarzenia i okoliczności, czynią je w części niewiarygodnym. Przede wszystkim zwrócić uwagę należy na niejasne dochody skarżącego (poza najmem jest to 150 euro miesięcznie w Niemczech i 200 zł z tytułu wynagrodzenia za pracę w Polsce) w zestawieniu z wydatkami. Skarżący nadto uzyskuje dochody w postaci darowizn od znajomych czy rodziny. Za uzasadniony należy zatem uznać wniosek Sądu I instancji, że skarżący (mimo wskazanych w skardze ograniczeń, blokad i zahamowań) jest osobą życiowo zaradną, skoro potrafi egzystować przy pomocy innych osób (rodzina, znajomi, przyjaciele) u których pomieszkuje i korzysta z wszelkiej innej pomocy, w tym finansowej. Ponadto analiza argumentów zawartych w zażaleniu na postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 13 listopada 2013 r. daje podstawy do twierdzenia, że przedstawiona przez skarżącego sytuacja finansowa nie odzwierciedla stanu zgodnego z rzeczywistością. Sam skarżący twierdzi bowiem, że w oświadczeniu podał szacunkowe koszty utrzymania, które musiałby ponosić, gdy nie będzie miał gdzie mieszkać. Przyznał także, że nie wiedział, iż trzeba podawać aktualne koszty. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego takie stwierdzenia w istotny sposób podważają wiarygodność podawanych przez skarżącego danych. Bezspornie skarżący znajduje się w trudnej sytuacji, jednakże osiąga on dochody, czy to w ramach wykonywanej pracy czy też pomocy innych osób, nie znajduje się więc on w sytuacji, w której zdobycie przez niego środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Skarżący zatem nie wykazał, mimo ciążącego na nim obowiązku, że nie jest w stanie ponieść w pozostałej części kosztów postępowania sądowego. Dlatego też w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, szukając prawidłowej równowagi pomiędzy interesem Państwa w pobieraniu opłat z tytułu rozpoznawania spraw, a interesem skarżącego w dochodzeniu swych roszczeń, rozstrzygnięcie Sądu I instancji jest prawidłowe i najbardziej adekwatne. Sąd I instancji należycie ocenił sytuację finansową skarżącej przez pryzmat przesłanek warunkujących zwolnienie osoby prawnej od kosztów sądowych, wobec czego nie doszło do naruszenia prawa w tym zakresie. Za prawidłowe również należy uznać rozstrzygnięcie Sądu I instancji o niezasadności wniosku o przyznanie doradcy podatkowego. Jak słusznie wskazuje Sąd, analiza treści skargi i składanych przez skarżącego pism pozwala uznać, że na obecnym etapie sprawy taka pomoc nie jest mu niezbędna. Ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika nie może być bowiem skutkiem subiektywnego przekonania strony o tym, że bez niego nie będzie w stanie prawidłowo bronić swego interesu (wyrok NSA z 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, publ. LEX nr 1319080). Reasumując powyższe rozważania Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że udzielona skarżącemu pomoc prawna stanowi zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Z tego względu zarzuty zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny uznał za bezzasadne. Mając te wszystkie okoliczności na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.