II OZ 561/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Masternak – Kubiak po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SO/Ol 16/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenie Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w B. grzywny w trybie art. 55 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SO/Ol 16/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenie Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w B. grzywny w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej "P.p.s.a."), odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w dniu 15 stycznia 2014 r. A. Z. złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, obejmujący częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący wniósł o zwolnienie w całości od wpisu od skargi, gdyż jest osobą ubogą bez jakichkolwiek środków finansowych lub oszczędności finansowych albo przedmiotów wartościowych celem ich spieniężenia w zakresie wnioskowanej pomocy. Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego majątek stanowią: budynek mieszkalny – jak podał - do rozbiórki (111,54 m2), mieszkanie (ok. 36 m2) oraz nieruchomość rolna (0,59 ha). Wnioskodawca nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Podniósł, iż jest osobą ubogą zarejestrowaną w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłków. Wskazał, iż posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu, a jedynie stanowi pomoc w zaspokajaniu konsumpcyjnych potrzeb strony jako źródło utrzymania na skutek prowadzonych na nim na własne potrzeby upraw i jedynie do prywatnej konsumpcji celem przeżycia. Stwierdził, iż nie posiada realnych oszczędności finansowych oraz możliwości skorzystania środków finansowych na koncie ROR w wysokości 1.99 zł. Jest zadłużony i nie ma możliwości zdobycia środków, czy poczynienia oszczędności. Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2014 r. Referendarz sądowy odmówił częściowego zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych. Od postanowienia tego sprzeciw złożył A. Z., zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 P.p.s.a. przez wywody, że strona nie wykazała swojej sytuacji materialnej i nie można uznać, że spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy mimo, iż nie posiada stałych źródeł utrzymania, a posiadany majątek wykorzystuje na swoje potrzeby. Zarzucił także naruszenie art. 141 § 4 P.p.s.a. w zw. z art. 255 P.p.s.a. przez wywód, że strona nie spełnia wymagań niezbędnych do przyznania prawa pomocy z powodu braku wiedzy na temat źródeł utrzymania wnioskodawcy podczas gdy w postanowieniu tym przedstawiono sytuację strony. Ponadto wskazał, iż w postanowieniu odniesiono fakty sprzed daty wniesienia wniosku, niezwiązane z przedmiotowym wnioskiem. Zarządzeniem z dnia 27 lutego 2014 r. A. Z. został wezwany do uzupełnienia wniosku w trybie art. 255 P.p.s.a. W odpowiedzi wnioskodawca nie przedłożył żądanych dokumentów wskazując, że nadesłał je na żądanie Sądu do spraw o sygn. akt II SAB/Ol 57/13 oraz II SAB/Ol 101/12. W związku z powyższym do akt niniejszej sprawy dołączono kopie dokumentów przedłożonych przez wnioskodawcę, znajdujących się w aktach sprawy o sygn. II SAB/Ol 57/13, które są kopiami dokumentów z akt o sygn. II SAB/Ol 101/12, które to akta znajdują się obecnie w Naczelnym Sądzie Administracyjnym. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie strona skarżąca co prawda zmieniła zakres swojego wniosku w stosunku do poprzedniego wniosku, ograniczając go do częściowego zwolnienia z kosztów sądowych poprzez zwolnienie od uiszczenia wpisu, jednakże poza tym nie zaszły żadne nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę. Skarżący – pomimo ponownego wezwania go do złożenia stosownych dokumentów i oświadczeń - w dalszym ciągu nie ujawnił w pełni swojej sytuacji materialnej i bytowej. Na powyższe postanowienie zażalenie wniósł A. Z., zarzucając mu naruszenie: - art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 78 Konstytucji RP, poprzez pozbawienie skarżącego dostępu do sądu, - art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 243 § 1 P.p.s.a. poprzez błędne wywody Sądu , że strona nie wykazała swojej sytuacji materialnej, - art. 141 § 4 P.p.s.a. w zw. z art. 255 P.p.s.a. poprzez sprzeczne z dowodami sprawy twierdzenie Sądu, iż strona nie dopełniła wymagań w zakresie swojego wniosku z dnia 15 stycznia 2014 r., - art. 183 § 1 pkt 5 P.p.s.a. w zw. z art. 255 P.p.s.a. poprzez bezpodstawne pozbawienie skarżącego praw do właściwego i należytego rozpoznania zakresu i charakteru sprawy w zakresie udzielenia prawa pomocy, - art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez wadliwe odczytanie treści ustawowych przepisów o prawie pomocy. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Instytucja prawa pomocy ma na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze nie tylko pod uwagę wysokość uzyskiwanych dochodów ale również stan majątkowy strony. Z konstrukcji powołanego przepisu wynika, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Podkreślić należy, że – jak przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych - wykładnia użytego przez ustawodawcę w cytowanym przepisie określenia: "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 P.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Dopiero wyczerpujący opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych pozwala sądowi w pełni określić i ocenić sytuację strony, która ubiega się o to prawo. Zgodnie zaś z art. 255 P.p.s.a w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy, właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący, pomimo wezwania go przez Sąd w trybie art. 255 P.p.s.a. do przedłożenia dokumentów wskazujących m.in. na jego źródło utrzymania, wydatki miesięczne, sposób wykorzystania posiadanych nieruchomości, wyciągów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych, kopii dowodów uiszczenia stałych wydatków związanych z mieszkaniem, nie udzielił odpowiedzi na wszystkie postawione w nim pytania oraz nie przedstawił wskazanych w wezwaniu dokumentów, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego. Nie można bowiem uznać za wystarczające wywody strony, które sprowadzają do wskazania, że jest on osobą bezrobotną, nie posiadającą oszczędności, dochodów, ani przedmiotów wartościowych. Także kopie dokumentów przedłożonych przez wnioskodawcę, znajdujące się w aktach innych postępowań sądowych, o których dołączenie wnioskował skarżący, nie pozwalają na rzetelną analizę jego sytuacji finansowej. Podkreślić w tym miejscu należy, iż skoro poprzedni wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie został uwzględniony (postanowieniem z dnia 10 grudnia 2013 r. NSA oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie Sądu I instancji z dnia 30 października 2013 r., którym to postanowieniem odmówiono mu przyznania prawa pomocy), w interesie strony było precyzyjne przedstawienie sytuacji majątkowej przy złożeniu kolejnego wniosku. Tak się jednak nie stało. Ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy stanowi w istocie powtórzenie wcześniejszej argumentacji, z związku z tym nie sposób uznać podnoszonych w nim kwestii, za nowe okoliczności, a tym samym uznać zasadności odmiennego rozstrzygnięcia. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa nadto, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych, czy też prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r., sygn. akt I FZ 136/11). Skarżący nie wykazując, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, nie może być traktowany za osobę, która wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiona zostaje prawa do sądu, Nie znajdując zatem usprawiedliwionych podstaw do uwzględnienia zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.