I OZ 40/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 31 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B.G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 grudnia 2013 r. sygn. akt II SA/Wa 1781/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B.G. na decyzję Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej postanawia oddalić zażalenie. W dniu [...] sierpnia 2013 r. B.G. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie z jej skargi na decyzję Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej. Zgodnie z oświadczeniem zawartym w formularzu PPF, w gospodarstwie domowym, które skarżąca prowadzi wspólnie z matką, miesięczny dochód wynosi 1630,52 zł brutto. Renta rodzinna matki skarżącej wynosi 1006,92 zł brutto i w znacznej części przeznaczana jest na leki. Skarżąca natomiast od dnia 1 września 2012 r. nie pracuje i otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych, który wynosi 623,60 zł brutto. W marcu 2013 r. B.G. otrzymała kwotę 8.000 zł tytułem odszkodowania za wywłaszczony grunt. W skład majątku skarżącej wchodzi 1/3 udziałów w mieszkaniu o powierzchni [...] m², oraz 1/3 udziałów w nieruchomości gruntowej o powierzchni [...] h. Skarżąca podkreśliła, że uiszczenie wpisu sądowego będzie dla niej bardzo dużym obciążeniem finansowym. Z nadesłanych do Sądu pierwszej instancji dokumentów wynika, że średnie miesięczne opłaty w gospodarstwie domowym skarżącej wynoszą: gaz – 50 zł, energia elektryczna – 175 zł, telefon komórkowy – 37 zł, telefon stacjonarny – 40 zł, woda – 34 zł, opał – 275 zł, podatek od nieruchomości – 48 zł. Z przedstawionego przez skarżącą wyciągu z rachunku bankowego za okres od dnia 11 lipca 2013 r. do 15 października 2013 r. wynika, że w dniu [...] sierpnia 2013 r., czyli w dacie wniesienia skargi, na rachunku zgromadzone były środki w wysokości 12.830,12 zł, natomiast w dniu 6 września 2013 r. skarżąca dokonała wypłaty gotówkowej z rachunku w wysokości [...] zł. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 5 listopada 2013 r. sygn. akt II SA/Wa 1781/13 odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wskazując na brak ustawowych przesłanek, które uzasadniałyby jego przyznanie. Na skutek sprzeciwu skarżącej, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 11 grudnia 2013 r. sygn. akt II SA/Wa 1781/13 odmówił B.G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podał, że po dokonaniu analizy formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, rachunków za bieżące opłaty, a przede wszystkim wydruku historii rachunku bankowego, stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie B.G. wykazała, iż jest w stanie uiścić wpis sądowy w wysokości 200 zł. bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. We wszystkich pismach kierowanych do Sądu skarżąca przyznaje bowiem, że otrzymała odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość w wysokości około 8.000 zł. Wydruk z rachunku bankowego świadczy o tym, że w momencie wniesienia skargi dysponowała sumą około 12.000 zł, co tym samym przeczy wywodom skarżącej, według których nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Podkreślił, że przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy sąd bierze pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów ale również stan majątkowy strony. Ponadto, udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Sąd pierwszej instancji wskazał, iż fakt, że zasiłek dla bezrobotnych nie przysługuje skarżącej od października 2013 r. nie ma w niniejszym przypadku znaczenia, gdyż skarżąca ma możliwość dysponowania kwotą otrzymaną jako odszkodowanie, jedynie nieznacznie uszczuploną przez bieżące wydatki czy zakup opału. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia B.G. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wniosła o jego uchylenie w całości, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2, art. 255 oraz art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.). W uzasadnieniu zażalenia wskazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów niniejszego postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreśliła, że zasiłek dla bezrobotnych został jej przyznany jedynie na okres od dnia [...] października 2012 r. do dnia [...] października 2013 r., stąd obecny dochód w rodzinie składającej się z dwóch osób wynosi 1006,92 zł brutto, a 982,42 zł netto. Podniosła, iż Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił faktu, że zgromadzona kwota 12.830 zł stanowiła odszkodowanie za wywłaszczony grunt pod drogę publiczną, przez co ograniczone zostało również jej prawo własności działki rolnej, a w konsekwencji zmniejszyły się przychody, jakie uzyskiwała z tego gruntu. Ponadto, znaczna część otrzymanego odszkodowania została przeznaczona na zakup opału na zimę w kwocie 3.000 zł, bieżące utrzymanie, zakup butów na zimę i odzieży. Skarżąca wskazała także, iż kwotę 8.000 zł przekazała swojej matce, która chce – zgodnie z przeznaczeniem odszkodowania – odtworzyć utraconą działkę, jak również przeznaczyła te pieniądze na koszty leczenia oraz zabezpieczenie swojego pochówku. Wyjaśniła, iż obecne koszty miesięcznego utrzymania wynoszą ok. 1.700 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącej oraz załączonych przez nią dokumentów, należy stwierdzić, iż nie wykazała ona, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącą i jej matkę nie dają bowiem podstaw do uznania, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uwzględniając zatem nawet wskazane przez nią bieżące wydatki nie można przyjąć, iż prawo pomocy powinno zostać jej przyznane. Kwota zgromadzonych przez nią i jej matkę środków pieniężnych jest na tyle wysoka, że pozwala na poniesienie kosztów postępowania i bez znaczenia jest tutaj fakt, iż środki te stanowią odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość. Podkreślić również należy, iż przeznaczenie części z nich na zabezpieczenie kosztów pogrzebu dla matki skarżącej jest jej własnym wyborem i fakt ten nie może wpływać na przyznanie prawa pomocy. Ponadto należy stwierdzić, iż na obecnym etapie postępowania koszty sądowe wynoszą 200 zł z tytułu wpisu od skargi, co przy uwzględnieniu posiadanych przez skarżącą i jej matkę środków finansowych nie jest wydatkiem, który stanowiłby uszczerbek dla utrzymania koniecznego dla tej rodziny. Z uwagi na aktualne możliwości płatnicze skarżącej w postaci wyżej wymienionych, wolnych do jej dyspozycji środków oraz ze względu na wysokość wydatków zestawionych z wysokością miesięcznych dochodów skarżącej i jej matki, także i dalsze, potencjalne koszty postępowania w niniejszej sprawie, nie spowodują uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącej i jej matki W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.