I FZ 16/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Danuta Oleś, , , po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4 grudnia 2013 r. sygn. akt I SA/Po 975/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi M. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 26 lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2008 r. do sierpnia 2010 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 4 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Po 975/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił M. R. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Z uzasadnienia powyższego postanowienia wynika, że pismem z dnia 28 sierpnia 2013 r. M. R. (dalej jako "skarżący"), reprezentowany przez adwokata, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 26 lipca 2013 r. Równocześnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu 27 sierpnia 2013 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, tj. od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Uzasadniając wniosek skarżący podał, że jest osobą samotną, obecnie przebywa u swojej matki, nie ma żony ani dzieci. Wskazał, że jest zatrudniony jako pracownik magazynowy u I. R. prowadzącej działalność gospodarczą (handlową) w Z. Skarżący podał, że od wielu lat choruje, pobierał rentę rehabilitacyjną. Oświadczył, że otrzymuje wynagrodzenie minimalne, pomaga matce emerytce w spłacie kredytu hipotecznego, którego miesięczna rata wynosi około 1.100 zł, resztę przeznacza na wyżywienie. Podał, że z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej pod nazwą PPHU "R." nie posiada żadnych środków pieniężnych (oszczędności). Nie jest też właścicielem żadnych nieruchomości, czy wartościowych ruchomości. Z uwagi na swój stan zdrowia i opiekę nad 75-letnią matką, nie jest w stanie podjąć dodatkowego zatrudnienia. W tej sytuacji nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych związanych z uiszczeniem wpisu od skargi w niniejszej sprawie, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie samego i pomocy w utrzymaniu najbliższych - matki. Wnioskodawca wyjaśnił, że z uwagi na nieszczęśliwe zdarzenie, tj. siłę wyższą w postaci zalania siedziby jego biura na skutek awarii kanalizacji, zniszczeniu uległa dokumentacja finansowa dotycząca działalności gospodarczej, którą prowadził i wobec tego nie może przedłożyć dokumentów finansowych związanych z tą działalnością. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami. Nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Podał, że z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskuje dochody w wysokości 1.500 zł brutto. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 12 listopada 2013 r. oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia podkreślił, że złożone przez wnioskodawcę wyjaśnienia są niepełne, a zatem nie było możliwości dokonania rzetelnej i obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. Od powyższego postanowienia skarżący w ustawowym terminie wniósł sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd I instancji wskazał, że skarżący w sposób wybiórczy potraktował skierowane do niego wezwanie Sądu z dnia 14 października 2013 r. do uzupełnienia wniosku i przedstawił jedynie informacje i dokumenty mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej i finansowej. Sąd stwierdził, że skarżący takim działaniem uniemożliwił dokonanie pełnej i rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych i ewentualnego zwolnienia go - zgodnie z żądaniem zawartym we wniosku - od wpisu od skargi. Sąd uznał, że skarżący, pomimo wezwania nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych, nie wyjaśnił nawet czy takie rachunki bankowe posiada. Nie podał, czy poza dochodami z tytułu wynagrodzenia uzyskuje jakieś inne dodatkowe dochody, nie podał również w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania. Oświadczył natomiast, że z tytułu wynagrodzenia za pracę otrzymuje dochód brutto w kwocie 1.600 zł, z kwoty tej kilkaset złotych miesięcznie przekazuje swojej matce tytułem wsparcia finansowego. Ponadto pomaga matce w spłacie kredytu hipotecznego, którego rata wynosi około 1.100 zł. Z udzielonej przez skarżącego informacji nie wynika kiedy kredyt został zaciągnięty, przez kogo, w jakiej wysokości i na jaki okres. Sąd przypomniał, że z akt sprawy o sygn. I SA/Po 962/12 wynika, że na dzień 7 stycznia 2013 r. do spłaty pozostała kwota w wysokości ok. 10.676 euro, podzielona na 50 rat po ok. 260 euro (oświadczenie skarżącego z dnia 7 stycznia 2013 r. i załączona do niego kserokopia wydruku komputerowego dot. pożyczki hipotecznej zaciągniętej w K. B. S.A. – k. 69 i 76 akt sądowych założonych do sprawy I SA/Po 962/12). Sąd wskazał, że skarżący oświadczył, iż nie pozostaje z matką we wspólnym gospodarstwie domowym, a jedynie przebywa u niej okazjonalnie. Jednakże nie wyjaśnił gdzie mieszka w tych dniach, w których nie przebywa u swojej matki. Z udzielonych przez wnioskodawcę wyjaśnień wynika, że jego matka uzyskuje dochody netto w wysokości około 1.244 zł, przy czym rata kredytu wynosi 1.100 zł. Wobec tego skarżący pomaga swojej matce w spłacie kredytu hipotecznego i opłaceniu rachunków za media. Skarżący ponosi również koszty swojego wyżywienia, które określił na kwotę kilkuset złotych miesięcznie. Wnioskodawca jednakże nie podał dokładnej kwoty, nie wiadomo zatem w jakiej wysokości ponosi m.in. koszty wyżywienia, zakupu lekarstw, środków czystości. Nie wiadomo również w jakiej wysokości matka skarżącego ponosi wydatki na swoje utrzymanie, co w niniejszej sprawie z uwagi na okoliczność, że korzysta z pomocy finansowej wnioskodawcy również ma znaczenie. Skarżący nie wyjaśnił również czy w okresie ostatnich pięciu lat posiadał jakieś nieruchomości. W ocenie Sądu, skoro skarżący twierdzi, że pomieszkuje okazjonalnie u matki, a jednocześnie nie wskazuje, że przebywa w jakimkolwiek innym miejscu, to przyjąć należy, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, a zatem powinien, odpowiadając na wezwanie, przedłożyć wnioskowane przez referendarza dokumenty dotyczące sytuacji majątkowej swojej matki. Zdaniem Sądu, wiarygodność złożonego oświadczenia podważa również fakt, iż z akt sprawy o sygn. I SA/Po 962/12, wynika, że skarżący M. R. w dniu 15 października 2013 r. wpłacił gotówką do kasy WSA w Poznaniu tytułem "wpis od skargi kasacyjnej" kwotę w wysokości 2.204 zł. Ponadto z akt tej sprawy wynika, że skarżący w dniu 9 maja 2013 r. uiścił kwotę 4.408 zł tytułem "M. R. i J.R. byli wspólnicy s.c." oraz uiścił kwotę w sprawie o sygn. akt I SA/Po 963/12 w wysokości 7.061 zł tytułem "R. J. - wpis od skargi". Podkreślenia wymaga, że skarżący w sprzeciwie nie wyjaśnił, skąd posiadał środki na pokrycie w/w opłat sądowych. Powołane wyżej okoliczności, zdaniem Sądu, pozwalają na podważenie kompletności, a także wiarygodności podanych przez wnioskodawcę informacji. Zasadne jest zatem stwierdzenie, iż skarżący w złożonym oświadczeniu, a także w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, przedstawił jedynie informacje mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej i finansowej. Konkludując Sąd stwierdził, że złożone przez skarżącego oświadczenia są niepełne, co skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, finansowej i możliwości płatniczych. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący reprezentowany przed adwokata, w którym zarzucił naruszenie przepisów postepowania, tj. art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."), poprzez: - niewłaściwe ich zastosowanie, a w konsekwencji wydanie orzeczenia oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy jedynie w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w sytuacji gdy wniosek zawierał uzasadnione żądanie w tym zakresie, ponieważ możliwości finansowe i sytuacja materialna i rodzinna skarżącego wskazują wprost na brak możliwości poniesienia przez niego pełnych kosztów postępowania w sprawie, a w szczególności w zakresie uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, co uniemożliwia skarżącemu realizację jego prawa podmiotowego do obrony, - niewłaściwe zastosowanie, przejawiające się w uznaniu, że oświadczenia złożone przez skarżonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w piśmie z dnia 16 września 2013 r., zawierającym wyjaśnienia uzupełniające do wskazanego oświadczenia są niepełne, co skutkowało niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, finansowej możliwości płatniczych. Z uwagi na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej reguły stanowi instytucja prawa pomocy. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód. Zatem prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena istnienia przesłanek do zwolnienia czy to całkowitego, czy częściowego z kosztów sądowych rozumiana jako prawo pomocy nakłada na Sąd obowiązek rzetelnej analizy nie tylko wniosku złożonego w sprawie udzielenia pomocy, ale także tych dokumentów, które uzna za konieczne do rozstrzygnięcia wniosku. Nie uczynienie zadość żądaniu Sądu w tym przedmiocie, uprawnia do przyjęcia stanowiska, że strona nie wykazała istnienia przesłanek do udzielenia prawa pomocy. Ujmując rzecz inaczej, brak zaspokojenia żądania Sądu w przedmiocie przedłożenia dowodów uznanych przez ten Sąd za niezbędne w celu przyznania prawa pomocy prowadzi do nie wykazania przez stronę istnienia tych przesłanek, co w konsekwencji uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z 14 stycznia 2014 r., sygn. akt II FZ 1523/13). Zważyć należy, że pismem z dnia 14 października 2013 r. skarżący wezwany został przez Referendarza sądowego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1) podanie czy skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoją matką, 2) złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2011 i 2012 r. złożonych przez skarżącego i jego matkę, 3) złożenie odpisów z kont bankowych, lokat bankowych i rachunków bankowych za ostatnie sześć miesięcy należących do skarżącego i do jego matki, 4) podanie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu matka skarżącego uzyskuje miesięczne dochody, 5) podanie czy skarżący i jego matka posiadają pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, 6) podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i jego matki z rozbiciem na poszczególne wydatki, 7) podanie czy skarżący lub jego matka uzyskują dodatkowe dochody (np. z tytułu umowy zlecenia, umowy o dzieło, pracy sezonowej, dorywczej, inne) – jeżeli tak to w jakiej wysokości lub czy korzystają z pomocy opieki społecznej. 8) podanie czy matka skarżącego posiada jakieś nieruchomości, jaka jest ich powierzchnia, oszczędności, papiery wartościowe i wartościowe przedmioty, 9) złożenie zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia otrzymanego przez skarżącego za ostatnie sześć miesięcy, 10) podanie czy skarżący w okresie ostatnich pięciu lat posiadał jakieś nieruchomości, jeżeli tak to jakie i czy je zbył, jeżeli tak to kiedy, ewentualnie czy posiada środki ze sprzedaży tych nieruchomości, 11) podanie czy skarżący jest osobą rozwiedzioną, jeżeli tak to od kiedy i czy został dokonany podział majątku wspólnego, jeżeli tak to w jaki sposób. Zgodzić należy się z Sądem I instancji, że skarżący odnosząc się do powyższego wezwania potraktował je wybiórczo. Przede wszystkim nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych, nie wyjaśniając również czy takowe posiada, nie podał, czy poza dochodami z tytułu wynagrodzenia uzyskuje jakieś inne dodatkowe dochody, nie podał również w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania. Pomimo oświadczenia, że nie pozostaje z matką we wspólnym gospodarstwie domowym, a jedynie przebywa u niej okazjonalnie, nie wskazał, w gdzie mieszka w tych dniach, w których nie przebywa u swojej matki. Powyższe skutkuje tym, że złożone przez skarżącego oświadczenia i dokumenty są niepełne, przez co niemożliwym stało się zweryfikowanie jego sytuacji majątkowej, finansowej i możliwości płatniczych. Z całą stanowczością stwierdzić należy zatem, że skarżący nie dochował należytej staranności, której można byłoby wymagać od osoby dbającej o swoje interesy. Skarżący mimo ciążącego na nim obowiązku, nie przedstawił całości dokumentów i oświadczeń, będących przedmiotem wezwania Sądu z dnia 14 października 2013 r., co w konsekwencji przekłada się na brak wykazania z jego strony przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Zauważyć także należy, że w zażaleniu jedynie w sposób ogólnikowy odniesiono się do sytuacji majątkowej skarżącego. Nie wskazano przy tym na żadne okoliczności czy dowody mogące uzasadniać przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, które pominąłby w swych rozważaniach Sąd I instancji. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny orzeczenie Sądu I instancji uznał za prawidłowe. W sprawie nie doszło bowiem do naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 i 3 P.p.s.a. Mając te wszystkie okoliczności na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 184 w zw. z art. 197 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.