II OZ 1216/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 10 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. C. na punkt II postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 2 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Rz 1000/13 oddalającego w części wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. C. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w R. z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stanu technicznego budynku mieszkalno-handlowego postanawia oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 2 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Rz 1000/13 po rozpoznaniu wniosku J. C. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, zwolnił skarżącego od obowiązku ponoszenia połowy wysokości wpisu należnego od skargi (pkt I), w pozostałym zakresie oddalił wniosek (pkt II). W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że skarżący w terminie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję [...]Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w R. z dnia [...] sierpnia 2013 r., nr [...] w kwocie 500 zł zwrócił się do Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, polegającym na zwolnieniu od kosztów sądowych oraz na ustanowieniu radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 18 listopada 2013 r., sygn. akt II SA/Rz 1000/13 wydanym przez referendarza sądowego odmówiono skarżącemu prawa pomocy w żądanym przez niego zakresie. Od tego postanowienia w dniu 25 listopada 2013 r. skarżący wniósł sprzeciw, domagając się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wskazał na wstępie, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Dokonując oceny zasadności wniosku, Sąd uznał, że zasługuje on na częściowe uwzględnienie, uzasadniające zwolnienie od kosztów sądowych w 1/2 części oraz odmowę ustanowienia radcy prawnego. Takie rozstrzygnięcie wynika z oceny informacji zawartych we wniosku PPF, pisma z dnia 12 listopada 2013 r. (stanowiącym odpowiedź na wezwanie Sądu), a także w sprzeciwie. Sąd ustalił, że wnioskodawca mieszka wspólnie z żoną. Oboje utrzymują się z emerytur pobieranych w kwotach [...] zł (świadczenie skarżącego) i [...] zł (świadczenie żony). W skład jego mienia wchodzi: dom o pow. [...] m2 i nieruchomość rolna o pow. [...] ha oraz udział w własności budynku mieszkalno-handlowego, którego dotyczy niniejsza sprawa. Zamieszkały przez rodzinę dom drewniany jest w złym stanie technicznym. W odpowiedzi na wezwanie referendarza skarżący wskazał, że wysokość netto jego świadczenia emerytalnego to kwota [...] zł, zaś świadczenia żony - kwota [...] zł. Comiesięczne wydatki rodziny to: 1 200 zł (żywność), 160 zł (leczenie), 340 zł (dojazdy, środki czystości, ubrania), 120 zł (prąd), 450 zł (gaz), 220 zł (telefon), 300 zł (opał), 40 zł (podatek od nieruchomości), 18 zł (wywóz śmieci). Skarżący podał, że nie posiadają z żoną "aktywnych rachunków bankowych". W ocenie Sądu skarżący w sposób wystarczający uwiarygodnił, że nie posiada dostatecznych środków na pokrycie pełnych kosztów sądowych, bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Analizując zawarte w aktach sprawy oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Sąd uznał, iż wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w części jest zasadny. Sytuacja skarżącego nie jest na tyle zła, aby nie mógł on partycypować w kosztach postępowania, bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu dla siebie i rodziny. Skarżący i jego żona otrzymują bowiem emerytury i mają zapewnienie warunki bytowe. Z tej przyczyny Sąd uznał, że uzasadnionym jest zwolnienie skarżącego z obowiązku ponoszenia połowy wpisu, który w niniejszej sprawie wynosi 500 zł. Odnosząc się do wniosku skarżącego o ustanowienie w sprawie radcy prawnego Sąd zauważył, że w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym skarżący nie ma obowiązku działania przez fachowego pełnomocnika. Sądy administracyjne sprawują zaś kontrolę działalności administracji publicznej i z urzędu zobowiązane są wziąć pod uwagę wszelkie uchybienia występujące w sprawie. Ponadto na mocy art. 6 p.p.s.a., sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Prawo pomocy nie może być przez wnioskodawcę traktowane jako sposób zabezpieczenia czy poprawy własnego stanu majątkowego, lecz ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu dla osób, którzy bez tej pomocy faktycznie byliby jej pozbawieni. W przypadku wniosku J. C. spełnione zostały przesłanki prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od części wpisu. J. C.wniósł zażalenie na pkt II powyższego postanowienia, podnosząc, że zaskarżone orzeczenie w części oddalającej wnioski ponad zwolnienie od obowiązku ponoszenia połowy wpisu od skargi jest błędne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie jest zasadne. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.);dalej p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy zatem od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Wskazać ponadto trzeba, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest obowiązek ponoszenia kosztów sądowych przez wnoszącego skargę. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że zwolnienie od tego obowiązku ma charakter wyjątkowy i muszą za nim przemawiać uzasadnione okoliczności faktyczne wskazujące, iż obiektywna sytuacja finansowa strony nie daje jej możliwości zgromadzenia odpowiednich środków na poniesienie kosztów sądowych. Obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności osoby fizycznej, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Dopiero gdy środki, którymi dysponuje wnioskodawca, okażą się niewystarczające, można wystąpić o przyznanie prawa pomocy (zob. np. postanowienie NSA z 22 grudnia 2004 r., sygn. akt OZ 862/04, niepubl.). Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy, uznać należy, że Sąd pierwszej instancji zasadnie przyjął, iż wniosek J. C.o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego może zostać uwzględniony jedynie w części. Przedstawiona przez skarżącego sytuacja materialna wskazuje bowiem, że jest on w stanie ponieść część (połowę) kosztów sądowych, które obecnie wynoszą 500 zł (wpis od skargi), bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Z akt sprawy wynika, że skarżący mieszka z żoną. Obydwoje pobierają świadczenia emerytalne w łącznej wysokości ok. [...] zł netto. W skład majątku skarżącego wchodzi dom drewniany o pow. [...] m2, działka o pow [...] ha oraz udział we własności budynku mieszkalno-handlowego. Posiadając stałe źródło dochodu oraz wskazane nieruchomości skarżący jest w stanie zaspokoić podstawowe potrzeby związane zarówno w utrzymaniem (żywność, leki) jak i zamieszkaniem. Powyższe okoliczności potwierdzają, że nie znajduje się on w sytuacji, która z punktu widzenia spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie uzasadniałaby pozytywne rozpoznanie wniosku. Należy w tym miejscu dodatkowo podkreślić, że za przyznaniem prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie może przemawiać fakt, iż wydatki wskazane przez skarżącego opiewają na kwotę przewyższającą wskazane dochody. Dla oceny bowiem sytuacji finansowej wnioskującego o prawo pomocy istotne znacznie mają tylko te wydatki, które są niezbędne dla utrzymania rodziny. Zatem mając na uwadze, iż finansowanie z budżetu państwa udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest wyjątkiem od zasady samodzielnego ponoszenia kosztów postępowania przez stronę, osoba wnioskująca o przyznanie prawa pomocy, która posiada stałe źródło dochodu, winna gospodarować posiadanymi środkami finansowymi w sposób umożliwiający jej partycypację w tych kosztach. Również ustanowienie pełnomocnika z urzędu w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji ma charakter wyjątkowy. Ponadto, jak słusznie podniesiono w zaskarżonym postanowieniu, Sąd pierwszej instancji, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich ewentualnych naruszeń prawa dokonanych przez organ administracji, którego akt lub czynność zostały zaskarżone. Oznacza to, że sąd ma obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przepis art. 6 p.p.s.a. zobowiązuje zaś sąd do udzielania stronie występującej bez profesjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz do pouczania o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, zapewniając tym samym ochronę takiej strony. Ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. (zob. postanowienie NSA z 20.06.2008 r., sygn. akt II OZ 625/08 LEX nr 493568). Mając zatem na względzie powyższe wywody, podzielić należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, że brak jest podstaw do przyznania pełnomocnika z urzędu. Ocena sytuacji bytowej skarżącego doprowadziła bowiem do wniosku, że odmowa przyznania prawa pomocy w tym zakresie również nie pozbawi strony możności obrony swoich praw w zainicjowanym postępowaniu. Z podanych wyżej przyczyn brak jest podstaw do uchylenia zaskarżonego postanowienia. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.