I OZ 250/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia C.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 stycznia 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2551/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w sprawie ze skargi C.S. na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej postanawia oddalić zażalenie. C.S. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej. W toku postępowania skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. W oświadczeniu złożonym na urzędowym formularzu wyjaśnił, że posiada wystarczające środki finansowe do opłacenia kosztów zastępstwa procesowego w prowadzonym postępowaniu we własnym zakresie, niemniej, w jego ocenie, znalezienie adwokata lub radcy prawnego, który podjąłby się prowadzenia sprawy jest niemożliwe. Skarżący wyjaśnił, że "...prawnicy jak usłyszą nazwisko [...], to każą mi tydzień czekać, a potem odmawiają wzięcia sprawy, ponieważ "KTOŚ" im nie pozwolił wziąć". W związku z powyższym, a także subiektywną oceną własnej sytuacji majątkowej skarżący wyjaśnił, że jest skłonny pokryć koszty udzielonej pomocy adwokata lub radcy prawnego, poniesione przez Skarb Państwa, jeżeli pełnomocnik taki zostanie dla niego ustanowiony w ramach przyznania prawa pomocy. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 21 listopada 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 2551/13 odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wskazując na brak ustawowych przesłanek, które uzasadniałyby jego przyznanie. Powyższe postanowienie C.S. uczynił przedmiotem sprzeciwu, w którego uzasadnieniu wskazał, że inne sądy w kraju przyznawały mu pomoc prawną. W jego ocenie, również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powinien uwzględnić jego wniosek, a dodatkowo wskazać prawnika, który będzie jego pełnomocnikiem w sprawie, lub wystąpił z wnioskiem do Okręgowej Rady Adwokackiej lub Okręgowej Izby Radców Prawnych o przydzielenie mu takiego prawnika. Dodał, że profesjonalny pełnomocnik jest mu potrzebny, gdyż w sprawie objętej skargą doszło do naruszenia prawa i zaistniały podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji. Na skutek sprzeciwu skarżącego, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 14 stycznia 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2551/13 odmówił C.S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. W uzasadnieniu podał, iż przy ocenie zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy ustawodawca nakazuje stosowanie surowych kryteriów oceny. Strona, domagając się uwzględnienia takiego wniosku w całości, czy też w części, musi wykazać, że znajduje się w wyjątkowo trudnej sytuacji, która w znaczący sposób odbiega od przeciętnej. Tylko zatem te osoby, które wykażą, iż ich sytuacja materialna jest ciężka mogą oczekiwać, że ich wniosek zostanie uwzględniony. Na sposób rozstrzygnięcia w żaden sposób nie wpływa charakter zaskarżonej decyzji lub inne kwestie, które nie dotyczą sytuacji majątkowej strony. Dokonując oceny zasadności wniosku Sąd pierwszej instancji uznał, że brak jest podstaw do jego uwzględnienia. C.S. nie wykazał bowiem, że pozostaje w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. W treści nadesłanego urzędowego formularza wniosku wskazał wyraźnie, że stać go na opłacenie prawnika, jak również, że może pokryć koszty, które Skarb Państwa poniesie w związku z przyznaniem mu profesjonalnego pełnomocnika. Ponadto z treści formularza nie można w żaden sposób ustalić sytuacji majątkowej wnioskodawcy, bowiem ujawniona w nim argumentacja odnosi się do sprawy będącej przedmiotem skargi. W tej sytuacji uznać należy, że C.S. nie wykazał, iż pozostaje w sytuacji, która kwalifikowałaby go uwzględnienia złożonego wniosku, gdyż przedstawione argumenty nie mogą stanowić usprawiedliwionej podstawy jego rozpoznania zgodnie ze zgłoszonym żądaniem. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia C.S. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym podważył zasadność stanowiska zajętego przez Sąd pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu wniosku skarżącego oraz załączonych przez niego dokumentów, należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Już bowiem z samego oświadczenia skarżącego wynika, że stać go na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika, a zatem nie można uznać, iż prawo pomocy powinno mu zostać przyznane. W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.