II OZ 874/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 5 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 25 czerwca 2014 r., sygn. akt II SAB/Ol 72/13 o odmowie ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi A. K. na bezczynność i przewlekłe prowadzenie przez Przewodniczącego Powiatowej Komisji Lekarskiej w Bartoszycach postępowania w sprawie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej postanawia: oddalić zażalenie. Wyrokiem z 19 listopada 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę A. K. na bezczynność i przewlekłe prowadzenie przez Przewodniczącego Powiatowej Komisji Lekarskiej w Bartoszycach postępowania w sprawie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej. We wniosku z 22 kwietnia 2014 r., złożonym na urzędowym formularzu, skarżący, ujawniając zamiar złożenia skargi kasacyjnej od przedmiotowego wyroku, wniósł o ustanowienie radcy prawnego. Podniósł, że nie jest w stanie pokryć "kosztów wnioskowanej pomocy bez uszczerbku w swoim utrzymaniu i bycie, bowiem (...) nie posiada jakiegokolwiek majątku ani oszczędności, przedmiotów wartościowych." Postanowieniem z 20 maja 2014 r. Referendarz sądowy odmówił ustanowienia dla skarżącego radcy prawnego. Podkreślił, że skarżący, składając kolejny wniosek o ustanowienie zawodowego pełnomocnika – obecnie radcy prawnego, nie wykazał, że w jego sytuacji rodzinnej lub materialnej zaszły zmiany, które aktualnie uzasadniają przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podniósł, że wysokość zarówno dochodu skarżącego, jak i jego wydatków, utrzymuje się generalnie na podobnym co poprzednio poziomie. W poprzednim wniosku skarżący wykazał dochód w kwocie 2.425,28 zł brutto (1.710,42 zł netto) oraz stałe wydatki: na wynajęcie "lokum", "czesne uczelniane", przejazdy, obiady w stołówkach, śniadania i kolacje, telefon, środki czystości oraz kontakty z rodziną w łącznej kwocie ok. 1.690 zł. Obecnie, skarżący wykazał dochód w kwocie 2.583,04 zł brutto (1.866,31 zł netto, 1.647,31 zł "do reki" po potraceniu kwoty 51 zł z tytułu grupowego ubezpieczenia pracowniczego i kwoty 168 zł z tytułu spłaty pożyczki) oraz wydatki na wskazane jak poprzednio cele w łącznej kwocie ok. 1.646 zł. W przedstawionej sytuacji, referendarz sądowy stwierdził, że stanowisko sądów administracyjnych co do zdolności płatniczych skarżącego wyrażone w niniejszej sprawie zachowuje aktualność. Ponadto referendarz sądowy podniósł, że skarżący dysponuje stałym miesięcznym dochodem w kwocie przekraczającej kwotę minimalnego wynagrodzenia za pracę, a to umożliwia, przy rozsądnym gospodarowaniu, nie tylko zabezpieczenie środków na niezbędne koszty jego utrzymania, ale również poczynienie oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na pokrycie kosztów związanych z ustanowieniem zawodowego pełnomocnika. Sprzeciw od postanowienia z 20 maja 2014 r. wniósł A. K. Postanowieniem z 25 czerwca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił ustanowienia dla skarżącego radcy prawnego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, między innymi, że wniosek o ustanowienie radcy prawnego jest kolejnym wnioskiem skarżącego o ustanowienie zawodowego pełnomocnika w sprawie. Poprzednio wnioskodawca ubiegał się o przyznanie mu adwokata. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, postanowieniem z 12 lutego 2014 r., Sad ten, po rozpoznaniu wniosku skarżącego z 16 grudnia 2013 r., odmówił ustanowienia dla niego adwokata. Postanowieniem z 20 marca 2014 r., (sygn. akt II OZ 263/14), Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na wskazane wyżej postanowienie Sądu I instancji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący nie wykazał, by nie mógł ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny, a zatem przyznanie mu profesjonalnej pomocy prawnej uznał za niezasadne. Stan jego zdrowia nie wymaga stałych, wysokich nakładów finansowych, jak u osób wymagających stałej opieki lekarskiej. Sam skarżący wskazuje, że potrafi gospodarować racjonalnie posiadanymi środkami. Sąd uznał zatem, że w tych okolicznościach możliwe jest pozyskanie przez niego środków na usługi adwokackie. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z informacji zawartych w aktualnie rozpatrywanym wniosku, wynika, że miesięczny dochód skarżącego ze stosunku pracy wynosi 2.583,04 zł brutto (1.866,31 zł netto). Skarżący wskazał, że "prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, co (...) przyczynia się do generowania o wiele wyższych kosztów utrzymania niż osób (...) łożących wspólnie na to utrzymanie". Podniósł, że "wydatkuje obecnie całą kwotę (...) wynagrodzenia" i przedstawił ponoszone wydatki miesięczne: opłaty za "lokum mieszkalne celem w nim zamieszkiwania" – ok. 400 zł, "czesne uczelniane" – 340 zł, komunikacja miejska – ok. 120 zł, obiady w stołówkach (stwierdził, że nie ma warunków do ich samodzielnego przygotowywania w wynajmowanym "lokum") – ok. 420 zł, pozostałe posiłki – ok. 280 zł, telefon – ok. 50 zł, środki czystości – ok. 16 zł, kontakty z rodziną – ok. 20 zł, grupowe ubezpieczenie pracownicze – 51 zł. Wskazał, że z jego wynagrodzenia potrącana jest ponadto kwota 168 zł na spłatę zaciągniętej w grudniu 2013 r. pożyczki. Mając na uwadze powyższe, skarżący stwierdził, że przy zarobkach "na rękę" w kwocie 1.647,31 zł "obecnie obiektywnie nie ma faktycznych możliwości poniesienia pełnych kosztów wnioskowanej pomocy (...) i to szczególnie, gdy (...) jest zmuszony też (...) ponieść wydatki (...) w sprawie sądowej (...) o sygn. akt II SA/Ol 949/13". Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, analiza sytuacji materialnej i finansowej skarżącego prowadzi do wniosku, że nie uległa ona zasadniczej zmianie w stosunku do okresu w jakim rozpatrywany był poprzednik wniosek strony o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu pierwszej instancji, w dalszym ciągu dochody (w łącznej wysokości 1866,31 zł netto) umożliwiają stronie poczynienie oszczędności niezbędnych do ustanowienia adwokata. Wnioskodawca racjonalnie gospodarując swoimi zasobami pieniężnymi może poczynić niezbędne oszczędności dla opłacenia kosztów ustanowienia adwokata, w sprawie, w której ma swój interes prawny. Skarżący jest osobą zdrową, samodzielnie prowadzącą gospodarstwo domowe, a więc wydatki wnioskodawcy koncentrują się na jego osobie. Nie ma on bowiem na utrzymaniu rodziny, w tym dzieci. Dochody jakie otrzymuje strona z tytułu wynagrodzenia nie są też najniższe, przewyższają bowiem kwotę minimalnego wynagrodzenia za pracę o około 400 zł. Analiza przedłożonej przez stronę struktury wydatków daje możliwość poczynienia niewielkich oszczędności w celu sfinansowania obsługi prawnej w postaci sporządzenia skargi kasacyjnej. Skoro bowiem strona jest w stanie ponosić koszt spożywania obiadów w lokalu gastronomicznym, co przecież jest znacznie kosztowniejsze niż przygotowanie posiłków we własnym zakresie, to powinna rozważyć możliwość zredukowania tego wydatku, po to aby poczynić niezbędne oszczędności dla sfinansowania kosztu profesjonalnego pełnomocnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie stwierdził, że co prawda skarżący wykazał obecnie dodatkowe wydatki: na grupowe ubezpieczenie pracownicze w kwocie 51 zł oraz na spłatę pożyczki w kwocie 168 zł, ale słusznie wskazał referendarz sądowy, że grupowe ubezpieczenie pracownicze nie należy do ubezpieczeń obowiązkowych, zaś spłata pożyczki zaciągniętej w grudniu 2013 r., a zatem już po wydaniu wyroku, świadczy, że skarżący już wówczas dysponował środkami pieniężnymi, które mógł przeznaczyć na ustanowienie zawodowego pełnomocnika. Przeznaczenie tych środków na inny cel i spłata zaciągniętej na ten cel pożyczki nie może uzasadniać obecnie ustanowienia dla skarżącego zawodowego pełnomocnika. Ponadto skoro skarżący zaciągnął przedmiotową pożyczkę w grudniu 2013 r. na okres 23 miesięcy to można przypuszczać, że rozpoczął jej spłatę już w czasie, gdy toczyło się postępowanie w sprawie ustanowienia dla niego adwokata. Sąd pierwszej instancji wskazał, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstw od generalnej reguły, jaką jest ponoszenie kosztów sądowych przez strony postępowania. Na gruncie przedmiotowej sprawy wnioskodawca nie uprawdopodobnił, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uniemożliwia mu poniesienie pełnych kosztów postępowania. Skarżący wniósł zażalenie na postanowienie z 25 czerwca 2014 r. W zażaleniu tym zawarł obszerną polemikę z uzasadnieniem zaskarżonego orzeczenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Dotyczy osób, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem. Zwrot "gdy osoba ta wykaże", zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Innymi słowy, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek należytego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, a zatem posiadanego majątku, uzyskiwanych dochodów oraz wydatków. W sytuacji, gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy. W zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie przyjął, że A. K. nie wykazał, że należy mu przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym. To stanowisko Sądu pierwszej instancji jest trafne. Wnoszący zażalenie nie podał bowiem informacji, które pozwoliłyby uznać, że zostały spełnione przesłanki z art. 246 § 1 p.p.s.a. Skarżący osiąga stały miesięczny dochód, który może pozwolić mu na pokrycie kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika. Zestawienie koniecznych wydatków ponoszonych przez skarżącego dowodzi, że nie przekraczają one otrzymywanych dochodów. Nawet w zażaleniu nie podano przekonujących powodów, dla których wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługiwałby na uwzględnienie. Takimi powodami nie może być w szczególności to, że odłożenie odpowiednich kwot na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika stanowiłoby niedogodność dla skarżącego. Koszty sądowe należy traktować jak wydatki bieżące w budżecie domowym na równi z innymi podstawowymi wydatkami, przy czym nie można przyjmować, że prywatne zobowiązania finansowe, takie jak spłata kredytów bankowych lub pożyczek, powinny mieć pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.