II OZ 263/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 12 lutego 2014 r., sygn. akt II SAB/Ol 72/13, odmawiające przyznania A. K. prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu w sprawie ze skargi A. K. na bezczynność i przewlekłe prowadzenie przez Przewodniczącego Powiatowej Komisji Lekarskiej w B. postępowania w sprawie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej postanawia: oddalić zażalenie Skarżący A. K., po wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 19 listopada 2013 r. sygn. akt II SAB/Ol 72/13 oddalającym jego skargę na bezczynność i przewlekłe prowadzenie przez Przewodniczącego Powiatowej Komisji postępowania w sprawie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej, wystąpił z wnioskiem o ustanowienie adwokata do reprezentowania go w postępowaniu kasacyjnym. Stwierdził, że nie jest w stanie pokryć kosztu profesjonalnej usługi "bez jakiegokolwiek uszczerbku w swoim utrzymaniu i bycie", "a już szczególnie gdy jednocześnie wystąpił o taką pomoc w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 949/13, powiązanej z niniejszą sprawą". Postanowieniem z dnia 7 stycznia 2014r. referendarz sądowy odmówił ustanowienia dla wnioskodawcy adwokata motywując swoją decyzję tym, że dane przedstawione przez skarżącego nie przekonują, by znajdował się on w szczególnej sytuacji ekonomicznej. Stały dochód w wysokości 1710,42 zł netto miesięcznie, przy jednoczesnym braku konieczności ponoszenia nadzwyczajnych wydatków, uzasadniał wniosek, że posiada on obiektywnie rozumianą zdolność pozyskania potrzebnych środków finansowych m.in. na rynku produktów kredytowych. Skarżący w sprzeciwie zaznaczył, że referendarz nie przeprowadził należycie analizy posiadanych dowodów w oparciu o wiedzę i doświadczenie życiowe. W jego ocenie uszczerbek, o jakim mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, jest tożsamy z pogorszeniem sytuacji materialnej wskutek poniesienia wydatków związanych z postępowaniem sądowym. Skarżący podkreślił, że wyszczególnione przez niego wydatki - w sumie 1690 zł - są stałe i niezbędne dla jego koniecznego utrzymania. Zwrócił uwagę, że "zdarzają się też i nieplanowane wydatki", związane z nauką, ubiorem, czy stanem zdrowia, "co zakłóca równowagę budżetową". Postanowieniem z dnia 12 lutego 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie orzekł o odmowie ustanowienia dla skarżącego adwokata z urzędu, bowiem nie uprawdopodobnił on, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uniemożliwia mu poniesienie pełnych kosztów postępowania. W ocenie Sądu dochody skarżącego umożliwiały dokonanie oszczędności na usługi adwokata. Sąd wskazał, że skarżący jest osobą samodzielnie prowadzącą gospodarstwo domowe, a więc wydatki wnioskodawcy koncentrują się na jego osobie. Nie ma na utrzymaniu rodziny, w tym dzieci. Przy dochodzie przewyższającym minimalne wynagrodzenie i racjonalnym wydatkowaniu posiadanych środków w ocenie Sądu istniała możliwość poczynienia niewielkich oszczędności w celu sfinansowania obsługi prawnej w postaci sporządzenia skargi kasacyjnej. Sąd zaznaczył, że ustalenie stawki wynagrodzenia adwokata następuje pomiędzy stronami, w zależności od stopnia trudności sprawy. Sąd wskazując stosowne regulacje stwierdził, że koszt sporządzenia skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie szacować można na ok. 220 zł. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący w sposób obszerny odniósł się do argumentacji Sądu, której nie podzielił. Zasadniczo zakwestionował możliwość poczynienia oszczędności przy tak skromnych zarobkach i jednocześnie wysokich kosztach utrzymania. Stwierdził, że racjonalnie gospodaruje posiadanymi środkami finansowymi i nie widzi możliwości by w tej materii znaleźć miejsce dla wygospodarowania dodatkowych środków. W jego opinii fakt, że samodzielne gospodaruje nie stanowi przesłanki do twierdzeń, że pozyskanie środków finansowych na usługę adwokata nie będzie stanowiło uszczerbku dla jego koniecznego utrzymania. Odnosząc się do wolnorynkowych kosztów sporządzenia skargi kasacyjnej skarżący uznał twierdzenia Sądu za nierealne albowiem odnoszą się do stawek minimalnych, kiedy adwokat spełnia nakaz udzielenia pomocy prawnej a nie swobodnie negocjuje stawkę swojego wynagrodzenia. Naczelny Sad Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. a ppsa nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie organu w sprawie z zakresu powszechnego obowiązku obrony. Niniejsza sprawa dotyczy skargi na bezczynność i przewlekłe prowadzenie przez Przewodniczącego Powiatowej Komisji Lekarskiej w B. postępowania w sprawie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej. W związku z tym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, stosownie do art. 254 § 1 w zw. z art. 193 p.p.s.a., miał obowiązek rozstrzygać o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowym czyli ustanowienia adwokata. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ppsa). Z treści tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę uprawdopodobnione. Musi wykazać jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jej utrzymania. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest obowiązek ponoszenia kosztów sądowych przez wnoszącego sprawę. Zwolnienie od tegoż obowiązku ma charakter wyjątkowy i muszą za nim przemawiać uzasadnione okoliczności faktyczne wskazujące, że obiektywna sytuacja finansowa strony nie daje jej możliwości zgromadzenia odpowiednich środków na poniesienie kosztów sądowych. Obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności osoby fizycznej, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę (postanowienie NSA z: 22.12.2004 r., OZ 862/04; 25.6.2013 r., II OZ 500/13; 22.5.2013 r., I OZ 385/13; 17.5.2013 r., II OZ 375/13; 8.5.2013r., I OZ 335/12, cbosa). Koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (postanowienie NSA z: 28.6.2013 r., II OZ 513/13; 28.12.2012 r., II FZ 944/12; 23.6.2009 r., I FZ 224/09, cbosa). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się winno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (np. bezdomni czy osoby bezrobotne). W rozpatrywanej sprawie z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada majątku, w tym "znacznych oszczędności", a jego miesięczny dochód, uzyskiwany ze stosunku pracy, wynosi 2425,28 zł brutto (1710,42 zł netto). Miesięczne wydatki na wynajęcie wynoszą 400 zł, czesne uczelniane - 340 zł, przejazdy - 140 zł, obiady w stołówkach - 420 zł (skarżący nie ma warunków do ich samodzielnego przygotowania), śniadania i kolacje - 280 zł, telefon - 70 zł, środki czystości - 20 zł, kontakty z rodziną, w tym dojazdy do niej - 20 zł. Wyszczególnione powyżej wydatki - w sumie 1690 zł – jak twierdzi skarżący mają charakter stały i są niezbędne dla jego koniecznego utrzymania się. Skarżący wskazał ponadto, że zdarzają się nieplanowane wydatki, związane z nauką, ubiorem, czy stanem zdrowia, wtedy równowaga budżetu domowego zostaje naruszona. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący nie wykazał, by nie mógł ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny, a zatem przyznanie mu profesjonalnej pomocy prawnej należy uznać za niezasadne. Konstatacja ta jest wynikiem analizy okoliczności przytoczonych przez skarżącego. Skarżący posiada stały, przewyższający wynagrodzenie minimalne dochód, nie posiada zobowiązań wobec członków rodziny (alimenty) ani wobec instytucji finansowych (pożyczki, kredyty). Stan zdrowia skarżącego nie wymaga stałych, wysokich nakładów finansowych jak u osób wymagających stałej opieki lekarskiej. Sam wskazuje, że potrafi gospodarować racjonalnie posiadanymi środkami. W tych okolicznościach możliwe jest pozyskanie przez skarżącego środków na usługi adwokackie np. w postaci pożyczki. Podnoszone przez skarżącego kwestie związane z udziałem w innym postępowaniu sądowym nie mają w tym przypadku znaczenia, bowiem koszty te nie są kosztami, które mieszczą się w kategorii kosztów niezbędnych do utrzymania. Wszczynając postępowanie sądowe czy administracyjne skarżący powinien był liczyć się z faktem, że wiążą się one z koniecznością ponoszenia określonych kosztów i zabezpieczyć środki na ten cel. Przyjęcie odmiennej interpretacji oznaczałoby przerzucenie na Skarb Państwa całości kosztów ponoszonych przez skarżącego w związku z uczestnictwem we wszczętych z jego inicjatywy postępowaniach sądowych i administracyjnych. W niniejszej sprawie Sąd takich wyjątkowych okoliczności nie zauważa. W tym stanie rzeczy należy uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zasadnie uznał, że skarżący nie wykazał okoliczności, które mogłyby świadczyć o jego trudnej sytuacji materialnej uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Dodatkowo należy wskazać, iż skarżący jest ustawowo zwolniony z ponoszenia jakichkolwiek kosztów sądowych w tej sprawie. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.