II OZ 260/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Bożena Popowska po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia E. z/s w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 lutego 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 120/14 o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia E. z/s w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] listopada 2013 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: oddalić zażalenie Stowarzyszenie E. z/s w W. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego w sprawie formularza PPPr oraz regulaminu jak również pisma z [...] stycznia 2014 r. wynika, że Stowarzyszenie E. jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada ani majątku, ani rachunku bankowego. Z pkt 7 regulaminu Stowarzyszenia wynika, że jego działalność opiera się na pracy społecznej członków. Aktualnie Stowarzyszenie liczy trzynastu członków, dodatkowo współpracują z nim dwie osoby w formie wolontariatu. Obowiązująca składka członkowska, zgodnie z podjętym zobowiązaniem w 2006 r., wynosi 10 zł miesięcznie, ale członkowie Stowarzyszenia ponoszą ponadto dodatkowe koszty jego funkcjonowania (ok. 60 zł. miesięcznie). Skarżący wyjaśnił jednocześnie, że składkę członkowska opłaca tylko 7 członków. Wobec powyższego, postanowieniem z dnia 18 lutego 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy. Jak wskazał Sąd, przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują ustawowego, ogólnego zwolnienia organizacji społecznych z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, a zatem jedyną drogą uzyskania takiego zwolnienia jest ubieganie się o możliwość skorzystania z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy. Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie jest wystarczającym twierdzenie, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność Stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Ponieważ skarżące Stowarzyszenie nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Przyznanie skarżącemu prawa pomocy w sytuacji rezygnacji z podjęcia uchwały w przedmiocie nie tylko obowiązku uiszczania składek członkowskich, ale również na odpowiednio wysokim poziomie, adekwatnym do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności, stanowiłoby de facto przeniesienie ciężaru prowadzenia działalności statutowej Stowarzyszenia na Skarb Państwa, podczas gdy Stowarzyszenie powinno było co do zasady we własnym zakresie zabezpieczyć środki na swoją działalność, w tym na występowanie do sądów administracyjnych z pismami, które podlegają opłacie sądowej. Możliwe jest również przekształcenie zwykłego Stowarzyszenia E. w stowarzyszenie rejestrowe, które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Sąd podkreślił, że w związku z licznymi wnioskami o przyznanie prawa pomocy składanymi przez skarżącego, w orzeczeniach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wielokrotnie już wskazywano na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej tego Stowarzyszenia. Tymczasem argumentacja zawarta w przedmiotowym wniosku wskazuje, że członkami Stowarzyszenia są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, konsekwentnie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. Wnioskodawca pomija całkowicie istotę działania stowarzyszeń, która opiera się na samodzielności działania stowarzyszenia. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku. Uwzględniając przedstawiony stan faktyczny i prawny, Sąd stwierdził, że wnioskodawca nie uprawdopodobnił, że jest podmiotem, któremu przysługuje prawo skorzystania z prawa pomocy w zakresie częściowym. Na powyższe postanowienie Stowarzyszenia E. wniosło zażalenie podnosząc, że nie zgadza się z twierdzeniem Sądu, iż Stowarzyszenie nie podejmuje skutecznych działań dla poprawy swojej sytuacji finansowej, o czym świadczy ilość wnoszonych i dotychczas opłaconych skarg do sądu. Sąd nie wziął pod uwagę sytuacji polegającej na tym, że stowarzyszenie może realnie nie mieć środków finansowych, a jego członkowie nie mogą w nieskończoność zwiększać wydatków na jego działalność. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którą, do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504). Przy czym w przypadku jednostek organizacyjnych (osób prawnych) kwestia przyznania prawa pomocy zależy od uznania sądu administracyjnego, co wynika ze sposobu sformułowania powołanego wyżej przepisu. Tymczasem skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło skuteczne działania zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego, na przykład choćby poprzez przekształcenie się w stowarzyszenie rejestrowe, mające znacznie szersze możliwości gromadzenia środków. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (pkt 4.5 Regulaminu Stowarzyszenia), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Okoliczność, iż Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z dnia 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). A zatem, Stowarzyszenie, którego statutowa działalność polega m.in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). W takiej sytuacji skoro nie można było uznać, że Stowarzyszenie podjęło wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie kosztów sądowych, to tym samym należało też stwierdzić, że odmowa przyznania Stowarzyszeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych była uzasadniona. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) postanowił zażalenie oddalić.