II OZ 154/14

Dnia 18 lutego 2014 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2014 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia A. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13 stycznia 2014 roku, sygn. akt IV SA/Wa 1842/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi Stowarzyszenia A. z siedzibą w W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z [...] czerwca 2013 roku nr [...] w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 13 stycznia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu A. (dalej jako "stowarzyszenie") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego stowarzyszenia na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 5 czerwca 2013 r. w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy i regulaminu stowarzyszenia wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym oraz że każdy członek stowarzyszenia ze swoich prywatnych zasobów przeznacza 25 zł miesięcznie tylko na opłaty sądowe. W toku postępowania stowarzyszenie wniosło o wzięcie pod uwagę wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy działań mających na celu zwiększenie środków finansowych na działalność statutową stowarzyszenia. Zaznaczyło, że stowarzyszenie nie było w stanie uzyskać środków na wniesienie opłaty sądowej w pięciu sprawach, w których w związku z tym odrzucono jego skargi. W wykonaniu zarządzenia Sądu I instancji z 23 października 2013 r. stowarzyszenie zostało wezwane do nadesłania dokumentów wskazujących liczbę członków stowarzyszenia i wysokość składki członkowskiej na dzień 31 grudnia 2011 r., na dzień 31 grudnia 2012 r. oraz na dzień przedłożenia dokumentów. W odpowiedzi stowarzyszenie wyjaśniło, ze na dzień 31 grudnia 2012 r. i na dzień złożenia skargi liczy 13 członków, wspieranych od 1 stycznia 2013 r. przy różnych konkretnych sprawach przez 6 osób nie będących członkami stowarzyszenia. Składka członkowska została ustalona w 2008 r. w wysokości 10 zł miesięcznie. Niedobory finansowe były niwelowane przez bardziej majętnych członków. Ponadto wzrasta przeciętne obciążenie finansowe członka stowarzyszenia: w 2012 r. wynosiło 20 zł miesięcznie, od 1 stycznia do dnia złożenia skargi wynosiło 34 zł miesięcznie, a od 1 listopada 2013 r. wynosi już 48 zł miesięcznie. Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji wskazał, że stowarzyszeniu nie przysługuje prawo pomocy, ponieważ nie podjęło wszelkich niezbędnych kroków, aby uzyskać środki finansowe na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Stowarzyszenia zwykłe zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z których będzie finansowana działalność regulaminowa. Zgodnie z punktem 4.5 regulaminu stowarzyszenia, działa ono m.in. przez występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych. Chcąc realizować działalność musi się więc liczyć także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Sąd I instancji podkreślił, że wnioskodawca nie podał wszystkich żądanych danych, ponieważ nie wskazał ilu członków stowarzyszenie liczyło w dniu 31 grudnia 2011 r. W ocenie Sądu I instancji, Informacja dotycząca liczby członków stowarzyszenia w dniu 31 grudnia 2012 r. i w dniu złożenia skargi jest o tyle niewystarczająca, że nie pokazuje dynamiki przyrostu albo spadku liczby członków stowarzyszenia. W zależności od tego stowarzyszenie powinno skalkulować, jakie obciążenia powinni ponosić członkowie, aby finansować działania stowarzyszenia w zakładanym zakresie. Ponadto Sąd I instancji wyjaśnił, że zgodnie z oświadczeniem stowarzyszenia składka członkowska została ustalona w 2008 r. w wysokości 10 zł miesięcznie. Sąd I instancji wskazał, że pomimo upływu pięciu lat wysokość składki członkowskiej utrzymuje się nadal na tym samym poziomie. Oznacza to, że stowarzyszenie przez pięć lat nie podjęło skutecznych działań zmierzających do podniesienia wysokości składki członkowskiej. W związku natomiast z brakiem skutecznych działań mających na celu pozyskanie nowych członków stowarzyszenia, nie może mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia okoliczność, że na jednego członka stowarzyszenia średnie miesięczne obciążenie finansowe ciągle rośnie i na dzień 1 listopada 2013 r. wynosi 48 zł. Sąd I instancji wskazał ponadto, że stowarzyszenie będąc stowarzyszeniem zwykłym mogącym uzyskiwać środki finansowe wyłącznie ze składek członkowskich nie podjęło działań zmierzających do przekształcenia się w stowarzyszenie rejestrowe, mające znacznie szersze możliwości gromadzenia środków, np. z darowizn, spadków, zapisów oraz ofiarności publicznej. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło stowarzyszenie. Zarzuciło, że wbrew stanowisku Sądu I instancji podejmuje skuteczne działania dla poprawy swojej sytuacji finansowej. Podkreśliło, że nie jest możliwe zwiększanie "w nieskończoność" wydatków, jakie ponoszą członkowie stowarzyszenia w związku z jego działalnością. Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 - zwanej dalej "p.p.s.a."), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania żeby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2010, s. 568). Zasadnicze znaczenie dla niniejszego rozstrzygnięcia ma stwierdzenie, że stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Oznacza to, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. Odstąpienie od pozyskiwania środków na swoją działalność oznaczałoby w istocie niedopuszczalne przerzucenie finansowania działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa. Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.). Stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 powołanej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie. Jednym z określonych w regulaminie rodzajów środków działania skarżącego stowarzyszenia jest występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i sądowych w sprawach z zakresu ochrony środowiska. Zatem stowarzyszenie, którego regulaminowa działalności polega m.in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Dlatego stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki (por. postanowienie NSA z 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Skarb Państwa przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Naczelny Sąd Administracyjny podziela argumentację przedstawioną przez Sąd I instancji. Z akt sprawy nie wynika, żeby stowarzyszenie podjęło wszelkie niezbędne kroki, w celu pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych w zainicjowanym postępowaniu. Ilość członków stowarzyszenia zwiększyła się, a także zwiększyły się składki, jednak nie można przyjąć, że okoliczność ta stanowi bezpośrednią przesłanką przyznania stowarzyszeniu prawa pomocy. Z przedstawionego przez skarżące stowarzyszenia wyliczenia wynika bowiem, że na koszty sądowe w ciągu jednego półrocza 2013 r. wydało 4085 zł, co daje około 53 zł na członka stowarzyszenia miesięcznie. Jednocześnie z oświadczeń stowarzyszenia wynika, że składa wynosi obecnie 48 zł miesięcznie, z czego 25 zł przeznaczane jest na koszty sądowe. Zestawienie tych kwot pozwala na przyjęcie, że stosunkowo niewielkie zwiększenie składek zagwarantowałoby pokrycie ponoszonych kosztów sądowych. Należy pamiętać, że zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania, przez stronę z której inicjatywy to postępowanie się toczy. Trudno zatem przyjąć, że skarżące stowarzyszenie podjęło niezbędne kroki do sfinansowania swojej działalności. Z jednej bowiem strony zwiększenie składek pozwoliłoby zapewnić możliwość uiszczenia kosztów sądowych. Z drugiej zaś stowarzyszenie samo przyznaje w treści zażalenia, że bilansu swoich wydatków dokonało dopiero na wezwanie sądu, podczas gdy wyliczenia takie powinny być sporządzane na bieżąco, tak żeby zapewnić sprawne funkcjonowanie stowarzyszenia, bez przerzucania kosztów jego działalności na koszt Skarbu Państwa. Z tych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.