I OZ 1540/15

Dnia 1 grudnia 2015 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2015 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z.R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 13 maja 2015 roku sygn. akt IV SA/Wr 560/13 umarzające postępowanie w sprawie wniosku o przyznanie adwokata i zwolnienie z kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia [...] lipca 2013 roku nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 13 maja 2015 r. sygn. akt IV SA/Wr 560/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu umorzył postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie adwokata i zwolnienie z kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia [...] lipca 2013 r. w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wyjaśnił, że zarządzeniem z dnia 7 npaździernika 2015 r. pozostawiono wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie dla niego profesjonalnego pełnomocnika bez rozpoznania w związku z niezłożeniem tego wniosku na urzędowym formularzu. Ponadto postanowieniami z dnia 12 lutego 2015 r. umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego o zwolnienie go od kosztów sądowych, gdyż zgodnie z art. 239 pkt 1 lit a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) strona w niniejszej sprawie jest z mocy prawa zwolniona z obowiązku uiszczania kosztów sądowych, a także odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy obejmującego ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, gdyż domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w tej sprawie stanowiło, zdaniem Sądu I instancji, nadużycie prawa. Pismem z dnia 7 maja 2015 r. skarżący wniósł o ustanowienie adwokata, a także przyznania prawa pomocy w całości. Sąd uznał, że postępowanie co do tego wniosku należało umorzyć na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. Podkreślił, że wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika z urzędu był już dwukrotnie rozpoznawany, aktualnie zaś skarżący nie wykazał zaistnienia okoliczności uzasadniających złożenie kolejnego wniosku w tym zakresie. Ponadto, zdaniem Sądu, przedmiotowy wniosek ma spowodować przewlekłe prowadzenie postępowania. Sąd podkreślił, że skarżący wykorzystuje instytucje prawa pomocy niezgodnie z jej celem, nie dla obrony swoich praw, a w celu odroczenia rozprawy. Sąd wskazał także, że w niniejszej sprawie nie jest konieczne ustanowienie pełnomocnika, gdyż na tym etapie postępowania nie obowiązuje tzw. przymus adwokacki, zatem odmowa przyznania go w tym zakresie nie spowoduje rzeczywistego uszczerbku w realizacji prawa skarżącego do sądu. Sąd wyjaśnił ponadto ponownie, że skarżący jest zwolniony z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w oparciu o art. 239 pkt 1 lit a p.p.s.a. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł Z.R. domagając się jego uchylenia. W zażaleniu wskazano, że Sąd w niniejszej sprawie, stosownie do treści art. 165 p.p.s.a., zobowiązany był rozpoznać przedmiotowy wniosek merytorycznie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Odnosząc się do kwestii zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych podkreślić należy, że zgodnie z art. 239 pkt 1 lit a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Zatem, jak było to już wielokrotnie wskazywane przez Sąd I instancji, skarżący jest zwolniony z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. W konsekwencji Sąd zasadnie umorzył postępowanie w zakresie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w części obejmującej zwolnienie go od kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego art. 199 p.p.s.a. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Jednakże generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie winna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Podkreślić należy, że o ile sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. W tym zakresie, nie można akceptować sytuacji, w której koszty licznych, wszczętych przez skarżącego, merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa (por. postanowienie NSA z dnia 19 grudnia 2014 r., sygn. akt I OZ 1171/14). Odnosząc się do realiów niniejszej sprawy wskazać ponadto należy, że w doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszaw 1992, s. 153; P. Przybysz - głos w dyskusji na Konferencji Wydziału Prawa i Administracji UW dnia 1 marca 2002 r., w: red. H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, LIBER 2003, s. 189). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, niż przewidziane przez ustawodawcę. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu. Za dopuszczalną uznano m.in. odmowę przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu (post. EKPC z: dnia 10 lipca 1986 r., Winer p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 10871/84; 4.12.1985 r., W. p. Niemcom, skarga nr 11564/85; 2 lipca1997 r., Steward-Brady p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 27436/95, akceptowane przez M. Stępnia, Nadużycie prawa do sądu – czy sądy są bezsilne względem pieniaczy sądowych? w: red. M. Balcerzak, T. Jasudowicz, J. Kapelańska-Pręgowska, Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej system kontrolny – perspektywa systemowa i orzecznicza, Toruń 2011, s. 423-424, 441-442). W niniejszej sprawie skarżący już wielokrotnie wnosił o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, a następnie wnosił o odroczenie rozpraw do czasu rozpoznania jego wniosku. Mimo iż, jak zostało to już wskazane wcześniej, jest on z mocy prawa zwolniony od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Tym samym ponowne składnie wniosku o przyznanie prawa mocy w zakresie zwolnienia od kosztów jest bezcelowe, a jedynie może mieć wpływ na wydłużenie pracy sądu. Ponadto podkreślenia wymaga fakt, że w okresie od 2009 r. do 2015 r. skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kilkaset skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. W większości rozpoznanych spraw, skargi strony zostały odrzucone, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. W tym samym okresie skarżący złożył również około kilkaset wniosków o przyznanie prawa pomocy, przy czym część wniosków pozostawiono bez rozpoznania, część wniosków oddalono na podstawie art. 247 p.p.s.a. z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi. W wielu sprawach umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, jak również postępowanie wszczęte kolejnym wnioskiem o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Analiza akt spraw zawisłych przed tutejszym Sądem i rozpoznanych, w których reprezentował skarżącego wyznaczony z urzędu pełnomocnik dowodzi także tego, że w większości tych spraw składał on opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wypowiadał również pełnomocnictwa wyznaczonym z urzędu pełnomocnikom. Biorąc powyższe pod uwagę Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że działania procesowe skarżącego stanowią przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługują na ochronę. Zatem Sąd I instancji prawidłowo odmówił zastosowania w sprawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i uznał, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie adwokata z urzędu nie zasługiwał na uwzględnienie, a postępowanie wywołane wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie należało umorzyć. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie.