I OZ 1171/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 7 listopada 2014 r. sygn. akt IV SAB/Wr 172/14 umarzające postępowanie w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i odmawiające przyznania Z. R. prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi Z. R. o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 23 maja 2014 r. sygn. akt IV SAB/Wr 64/14 o odrzuceniu skargi na bezczynność Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] w przedmiocie udzielenia odpowiedzi na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa z dnia 16 października 2013 r. postanawia: oddalić zażalenie W dniu 29 września 2014 r. Z. R. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. We wniosku oświadczył, że nie posiada majątku, jest osobą bezrobotną i nie uzyskuje żadnego dochodu, a jego miesięczne wydatki wynoszą: 500 zł – czynsz, 100 zł – gaz, 100 zł – energia, 6000 zł – wyżywienie, 6000 zł - koszty leczenia. Poza tym podkreślił, że jego obecne zadłużenie stanowi kwotę 2.000.000 zł. Podał, że wobec powyższego zmuszony jest głodować. Jego ostatni dochód stanowiło jednorazowe stypendium uzyskane z PUP w listopadzie 2013 r. w kwocie 988 zł brutto. Postanowieniem z dnia 7 listopada 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu umorzył postępowanie sądowoadministracyjne wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i jednocześnie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu Sąd podniósł, że ustawa regulująca postępowanie przed sądami administracyjnymi przewiduje ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych o charakterze przedmiotowym, obejmującym poszczególne kategorie spraw. I tak w art. 239 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej jako "P.p.s.a.") ustawodawca przewidział między innymi zwolnienie z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków) dla strony skarżącej działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących pomocy i opieki społecznej. Tym samym, postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 P.p.s.a., jako bezprzedmiotowe należało umorzyć. Natomiast wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika procesowego w ocenie Sądu nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem skarżący w latach 2009 – 2014 zainicjował znaczną ilość postępowań sądowoadministracyjnych, tj. wniósł do Sądu około 431 skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. W większości rozpoznanych spraw, skargi zostały odrzucone, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. W tym samym okresie skarżący złożył również około 240 wniosków o przyznanie prawa pomocy, przy czym część wniosków pozostawiono bez rozpoznania, część oddalono na podstawie art. 247 P.p.s.a. z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi. Większość wniosków jednak rozpoznano, przyznając skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W kilku sprawach umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, jak również postępowanie wszczęte kolejnym wnioskiem o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Analiza spraw rozpoznanych przed Sądem, w których reprezentował skarżącego wyznaczony z urzędu pełnomocnik, dowodzi, że w większości tych spraw składał on opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wypowiadał wówczas pełnomocnictwa wyznaczonym z urzędu pełnomocnikom. Równocześnie w dużej ilości spraw skarżący złożył również wnioski o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe, a także wnioski o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania. Skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia kończącego postępowanie zostały odrzucone, ponieważ nie zostały sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika. Wnioski o wykładnię orzeczeń zostały załatwione odmownie lub też umorzono postępowanie wszczęte kolejnymi wnioskami w tym przedmiocie. We wszystkich sprawach odmówiono wstrzymania wykonania orzeczenia. Ponadto skarżący wielokrotnie składał wnioski o wyłączenie sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, przy czym po wyznaczeniu przez Naczelny Sąd Administracyjny innego Sądu, np. w Gliwicach, w Opolu, celem rozpoznania sprawy, skarżący wnosił o wyłączenie sędziów i tych Sądów. WSA we Wrocławiu podkreślił, że prawo pomocy stanowi formę realizacji prawa do sądu. Nie może być przyznane podmiotowi, który używa uprawnień procesowych do celów innych od tych, które odpowiadają ich przeznaczeniu. W konsekwencji zachowanie, które jest formalnie zgodne z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi nie może zasługiwać na ochronę. Tak zaś należy oceniać podmiot, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tych postępowań jest celem samym w sobie, co ma miejsce w niniejszej sprawie. Analiza charakteru zaskarżanych rozstrzygnięć lub bezczynności i przewlekłości postępowania pozwala na przyjęcie, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona jego praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. W ocenie Sądu, powyższe okoliczności uprawniają Sąd do stwierdzenia, że domaganie się przez Z. R. prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w niniejszej sprawie stanowi nadużycie tego prawa. Prawo pomocy nie może być bowiem przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Na powyższe postanowienie Z. R. wniósł zażalenie, domagając się jego uchylenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (por. Piotr Przybysz, Nadużycie prawa w prawie administracyjnym, [w:] H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, Warszawa 2003). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to powinno być wykonywane zgodnie z celem, ze względu na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (por. Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym; Prokuratura i prawo, nr 11/2007). Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw podmiotowych. Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu. Za dopuszczalną uznano m.in. odmowę przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu (por. Europejska konwencja praw człowieka i jej system kontrolny - perspektywa systemowa i orzecznicza, red. M. Balcerzak, T. Jasudowicz, J. Kapelańska-Pręgowska, Toruń 2011). Ocena działań stron postępowania sądowoadministracyjnego pod kątem nadużycia prawa wymaga każdorazowo wnikliwej analizy, tak by mieć pewność, że rzeczywiste prawo do sądu nie doznało żadnego uszczerbku. W niniejszej sprawie Sąd I instancji zasadnie ocenił żądanie przyznania prawa pomocy jako nadużycie tego uprawnienia. Charakter spraw podlegających kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona jego praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. O ile Sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego licznych, merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa. W związku z powyższym, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego ocena wyrażona w zaskarżonym postanowieniu, że działania procesowe skarżącego stanowią przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługują na ochronę, jest prawidłowa. W konsekwencji zaś, odmowę zastosowania przez Sąd I instancji art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., należało uznać za zgodną z prawem. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.