I FZ 114/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Danuta Oleś, , , po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 marca 2014 r. sygn. akt I SA/Po 1227/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 9 października 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2008 r. do grudnia 2010 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 19 marca 2014 r., sygn. akt I SA/Po 1227/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił J. R. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych , tj. od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi. W motywach rozstrzygnięciach Sąd I instancji wskazał, że złożone przez J. R. (dalej jako "skarżący") oświadczenia są niepełne, co skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, finansowej i możliwości płatniczych. W ocenie Sądu skoro skarżący, pomimo wezwania, nie dostarczył żądanych dokumentów i nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył pełnomocnik skarżącego, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") w zw. z art. 243 P.p.s.a. oraz art. 245 § 1 i 3 P.p.s.a., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, objawiające się wydaniem orzeczenia oddalającego wniosek skarżącego o udzielenie prawa pomocy, w sytuacji gdy wniosek zawierał uzasadnione żądanie w tym zakresie, ponieważ możliwości finansowe, sytuacja materialna i rodzinna skarżącego wskazują wprost na brak możliwości poniesienia przez niego pełnych kosztów postępowania w niniejszej sprawie, a w szczególności w zakresie uiszczenia wpisu sądowego od skargi, co uniemożliwia skarżącemu realizację jego prawa podmiotowego do obrony. W związku z powyższym wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej reguły stanowi instytucja prawa pomocy. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód. Zatem prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena istnienia przesłanek do zwolnienia czy to całkowitego, czy częściowego z kosztów sądowych rozumiana jako prawo pomocy nakłada na Sąd obowiązek rzetelnej analizy nie tylko wniosku złożonego w sprawie udzielenia pomocy, ale także tych dokumentów, które uzna za konieczne do rozstrzygnięcia wniosku. Nie uczynienie zadość żądaniu Sądu w tym przedmiocie, uprawnia do przyjęcia stanowiska, że strona nie wykazała istnienia przesłanek do udzielenia prawa pomocy. Ujmując rzecz inaczej, brak zaspokojenia żądania Sądu w przedmiocie przedłożenia dowodów uznanych przez ten Sąd za niezbędne w celu przyznania prawa pomocy prowadzi do nie wykazania przez stronę istnienia tych przesłanek, co w konsekwencji uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z 14 stycznia 2014 r., sygn. akt II FZ 1523/13). Wskazać należy, że pismem z dnia 7 stycznia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1) złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2012 złożonych przez skarżącego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, 2) złożenie odpisów z kont bankowych, lokat bankowych i rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące należących do skarżącego i do osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, 3) podanie w jakiej wysokości żona skarżącego uzyskuje miesięczne dochody, 4) podanie czy skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają samochody osobowe, jeżeli tak należy podać markę, typ, rok produkcji i wartość rynkową, 5) podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki (ogrzewanie, woda, gaz, energia elektryczna, koszty leczenia i zakupu lekarstw, wyżywienie, telefon stacjonarny i telefon komórkowy, abonament RTV, kablówka, środki czystości, raty kredytów - z podaniem na co kredyty zostały zaciągnięte, kiedy, jaki jest harmonogram spłat rat itp.), 6) podanie czy skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym uzyskują dodatkowe dochody (np. z tytułu umowy zlecenia, umowy o dzieło, pracy sezonowej, dorywczej, udziału w spółkach z o.o., pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, zbycia papierów wartościowych, inne) - jeżeli tak to w jakiej wysokości lub czy korzystają z pomocy opieki społecznej (odpis decyzji), 7) podanie czy skarżący jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych (odpis decyzji), jeżeli nie jest zarejestrowany to dlaczego, 8) podanie do kogo należy dom, w którym mieszka skarżący ze swoją rodziną, jeżeli najmują mieszkanie należy podać koszty najmu, 9) podanie czy osoby, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają jakieś nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), jaka jest ich powierzchnia, oszczędności, papiery wartościowe i wartościowe przedmioty, jeżeli tak należy wymienić składniki majątku, 10) złożenie odpisów z dokumentów prowadzonych w celu rozliczenia się przez żonę skarżącego w podatku dochodowym od osób fizycznych za okres od 1 stycznia 2013 r. do 31 grudnia 2013 r. (np. książka przychodów i rozchodów), 11) złożenie odpisów deklaracji VAT-7 za ostatnie sześć miesięcy złożonych przez żonę skarżącego, 12) złożenie wyciągów z firmowych rachunków bankowych, 13) złożenie wykazu środków trwałych należących do firmy żony skarżącego, podanie ilu małżonka zatrudnia pracowników, 14) złożenie odpisu umowy lub orzeczenia, z którego będzie wynikało w jaki sposób dokonano podziału majątku wspólnego pomiędzy skarżącym i jego żoną, 15) wyjaśnienie jaki był przedmiot prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej i jaki jest przedmiot prowadzonej przez małżonkę działalności, 16) wyjaśnienie kiedy skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej (odpis decyzji) i od kiedy żona skarżącego prowadzi działalność gospodarczą. Na powyższe wezwanie skarżący odpowiedział w sposób lakoniczny, ograniczając się jedynie do stwierdzeń, że nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, że jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego zawarł z nią umowę majątkową małżeńską ustanawiającą w ich małżeństwie rozdzielność majątkową i że w chwili obecnej przebywa ze swoją żoną w nieformalnej separacji. Wskazał, iż złożenie zeznań podatkowych za lata 2011 i 2012 jest niemożliwe, gdyż w tym czasie nie prowadził działalności gospodarczej, nie posiada żadnych pojazdów mechanicznych, nie podbiera żadnych świadczeń z umowy o pracę ani z opieki społecznej i nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna. Brak wiarygodnych i w pełni obrazujących sytuację finansową skarżącego danych powoduje, że powstają wątpliwości co do rzetelności i prawdziwości okoliczności przywołanych przez niego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazując na ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, który spoczywa na stronie składającej wniosek, oraz fakt zaniechania przez skarżącego przedłożenia wszystkich wymaganych dokumentów, należy stwierdzić, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. W zażaleniu nie wykazano, aby zaskarżone postanowienie obarczone było naruszeniami, które powodowałyby konieczność jego uchylenia. Powtórzono jedynie gołosłowne twierdzenia o niemożności poniesienia kosztów związanych z uiszczeniem wpisu od skargi, bez wykazania stosowną argumentacją, że Sąd I instancji dokonał błędnej oceny sytuacji skarżącego. W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że orzeczenie Sądu I instancji jest prawidłowe, a zażalenie jako bezpodstawne podlega oddaleniu. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.