II GSK 1856/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach Sędzia NSA Marzenna Zielińska (spr.) Sędzia NSA Janusz Zajda Protokolant Monika Tutak - Rutkowska po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 kwietnia 2012 r. sygn. akt VI SA/Wa 288/12 w sprawie ze skargi J. D. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy adwokatów oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2012 r., sygn. akt VI SA/Wa 288/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej zwanej "p.p.s.a."), uwzględnił skargę J. D., uchylając uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej (dalej zwanego również "Prezydium NRA") z dnia [...] listopada 2011 r., nr [...], a także utrzymaną nią w mocy uchwałę Okręgowej Rady Adwokackiej w [...] (dalej zwanej również "ORA") z dnia [...] września 2011 r. o skreśleniu skarżącej z listy adwokatów. Ponadto Sąd stwierdził, że uchylone uchwały nie podlegają wykonaniu, a także zasądził od Prezydium NRA na rzecz skarżącej 200 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Sąd pierwszej instancji wskazał w swoim rozstrzygnięciu ustalenia faktyczne i stanowisko organów administracji. Organy te stwierdziły, że J. D. uchwałą z dnia [...] grudnia 2010 r. została wpisana na listę adwokatów Izby Adwokackiej w [...], zaś w dniu [...] lutego 2011 r. złożyła ślubowanie. W dniu [...] sierpnia 2011 r. J. D. poinformowała ORA, że od dnia złożenia ślubowania nie wykonuje zawodu adwokata i nadal jest zatrudniona w Sądzie Rejonowym w [...] na stanowisku asystenta sędziego. Powołując się na art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188, ze zm.), organy administracji uznały, że osoba zatrudniona w organach wymiaru sprawiedliwości jako asystent sędziego nie może równocześnie figurować na liście adwokatów – i to niezależnie od tego, czy jest to lista adwokatów wykonujących zawód, czy lista adwokatów, którzy zawodu nie wykonują. Z uwagi na to J. D. została skreślona z listy adwokatów. Prezydium NRA wskazało przy tym, że skoro podstawą skreślenia z listy adwokatów jest objęcie odpowiedniego stanowiska, to tym samym analogiczną podstawą jest zajmowanie tego stanowiska bez choćby deklaracji zrezygnowania z niego. W ocenie organu administracji, wpis osoby uprzednio zatrudnionej jako asystent sędziego ma charakter niejako warunkowy, bo jego trwałość uzależniona jest od niezwłocznego rozwiązania stosunku pracy. Sąd pierwszej instancji uznał, że podjęte w sprawie uchwały organów adwokatury naruszyły prawo w stopniu uzasadniającym uchylenie tych rozstrzygnięć. Naruszenie to polegało na dokonaniu błędnej wykładni art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze, co w konsekwencji doprowadziło do nieuprawnionego zastosowania tego przepisu w zaistniałym stanie faktycznym, tj. do skreślenia skarżącej z listy adwokatów. Zdaniem Sądu, charakter art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze i skutki zastosowania tego przepisu wyłączają możliwość stosowania wykładni rozszerzającej, uwzględniającej szerokie rozumienie wymiaru sprawiedliwości. Skoro w przepisie jest mowa o funkcji w organie wymiaru sprawiedliwości, to regulacją tą są objęte osoby zatrudnione na stanowisku związanym z ustrojową funkcją organu, funkcją, z którą łączy się wykonywanie zadań orzeczniczych, a nie z zatrudnieniem w sądzie jako jednostce organizacyjnej, w ramach której sędziowie - wykonując funkcje orzecznicze - stanowią wymiar sprawiedliwości. W ocenie Sądu pierwszej instancji, brak jest podstaw do przyjęcia, by stanowisko asystenta sędziego mieściło się w pojęciu "stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości" w rozumieniu art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze. Powołując się na określony m.in. w art. 155 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) oraz rozdziale 4 działu IV do tej ustawy zakres obowiązków asystentów sędziów, Sąd uznał, że asystent sędziego jest w istocie urzędnikiem państwowym niesprawującym wymiaru sprawiedliwości, wykonującym pracę podporządkowaną w ramach obsługi administracyjno-technicznej sądu, nie ma samodzielności orzeczniczej i nie wykonuje czynności bezpośrednio w stosunku do stron. Sąd pierwszej instancji stwierdził ponadto, że uzyskanie wpisu na listę adwokatów, jak w tym przypadku niewykonujacych zawodu, stanowi jedynie o uzyskaniu prawa do wykonywania zawodu adwokata i nie jest równoznaczne z wykonywaniem tego zawodu, a zatem kontynuowanie zatrudnienia na stanowisku asystenta sędziego nie stanowi o naruszeniu art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze. Wprawdzie przepis ten nie rozróżnia adwokata czynnego zawodowo i niewykonującego zawodu, jednak rozróżnienie to należy uwzględnić rozważając potencjalny konflikt interesów. Zdaniem Sądu, o konflikcie takim nie można mówić w przypadku skarżącej, która - będąc wpisana na listę adwokatów niewykonujących zawodu - nie wykonuje zawodu adwokata, a zatem nie świadczy pomocy prawnej i nie staje przed sądem jako pełnomocnik stron. Jednocześnie Sąd przyznał, że sytuacja, w której asystent sędziego, pozostający na etacie w sądzie, wykonywałby zawód adwokata, jest nie do zaaprobowania. Przed jej powstaniem zabezpiecza jednak dostatecznie art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze, bo ewentualne złamanie tego zakazu stanowiłoby działanie sprzeczne z prawem, prowadzące do zastosowania środków określonych w art. 81 tej ustawy, włącznie z wydaleniem z adwokatury. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu pierwszej instancji złożyło Prezydium NRA. Organ administracji zaskarżył to orzeczenie w całości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych. Strona wnosząca skargę kasacyjną zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię: 1. art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze, skutkującą uznaniem, że stanowisko asystenta sędziego nie mieści się w pojęciu "objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości", gdyż asystent sędziego jest urzędnikiem państwowym niesprawującym wymiaru sprawiedliwości, w związku z czym może pozostawać na liście adwokatów, podczas gdy dyspozycja ww. przepisu mówi o "objęciu stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości" nie zaś o "sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości" jak interpretuje WSA; 2. art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze, skutkującą uznaniem, że pozostawanie na stanowisku asystenta sędziego po uzyskaniu wpisu na listę adwokatów niewykonujących zawodu nie jest niedozwolonym pozostawaniem w stosunku pracy w rozumieniu art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze, podczas gdy brak jest związku pomiędzy dyspozycją art. 72 ust. 1 pkt 4 tej ustawy a wykonywaniem, bądź niewykonywaniem, zawodu adwokata, a osoba, która zostaje wpisana na listę adwokatów jest adwokatem od chwili wpisu – pozostawanie w stosunku pracy po wpisie na listę wypełnia zatem dyspozycję art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze. W uzasadnieniu organ administracji wnoszący skargę kasacyjną stwierdził w szczególności, że "objęcie stanowiska w wymiarze sprawiedliwości", o jakim mowa jest w dyspozycji art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze, nie jest równoznaczne ze "sprawowaniem" wymiaru sprawiedliwości. Aby wypełnić przesłankę objęcia stanowiska w wymiarze sprawiedliwości skutkującą skreśleniem z listy adwokatów, nie trzeba być pracownikiem bezpośrednio wykonującym orzeczenia. Dyspozycja wspomnianego przepisu obejmuje wszelkie funkcje w wymiarze sprawiedliwości, w tym funkcję asystenta sędziego, która jest stanowiskiem w organach wymiaru sprawiedliwości. W ocenie strony wnoszącej skargę kasacyjną, osoba wpisana na listę adwokatów jest adwokatem od momentu wpisu, nie zaś od chwili rozpoczęcia wykonywania czynności. Działania polegające na wyznaczeniu siedziby zawodowej i złożeniu ślubowania są więc następstwem wpisu – umożliwiają podjęcie wykonywania zawodu adwokackiego, ale pozostają bez wpływu na status adwokata, który wynika z wpisu na listę. W związku z tym, zdaniem Prezydium NRA, nieprawidłowe jest stanowisko WSA, że art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze wprowadza jedynie zakaz jednoczesnego wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy. W odpowiedzi na skargę kasacyjną J. D. wniosła o przeprowadzenie rozprawy (w tym również pod jej nieobecność), o oddalenie środka odwoławczego Prezydium NRA, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm określonych ustawowo (nie wskazując przy tym, jakie koszty postępowania kasacyjnego poniosła). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie rozważań wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują. Granice rozpoznania sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny autor skargi kasacyjnej zakreślił zarzucając Sądowi pierwszej instancji dokonanie błędnej wykładni art. 4b ust. 1 pkt 1 i art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze. Uchybienie tym przepisom miało polegać na uznaniu, że: 1) stanowisko asystenta sędziego nie mieści się w pojęciu "objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości", 2) pozostawanie na stanowisku asystenta sędziego po uzyskaniu wpisu na listę adwokatów niewykonujących zawodu nie jest niedozwolonym pozostawaniem w stosunku pracy. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżony wyrok - mimo częściowo błędnego uzasadnienia - odpowiada prawu. Przed przystąpieniem do omówienia poszczególnych zarzutów skargi kasacyjnej, stwierdzić należy, że wskazana w nich problematyka była już przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego, szczególnie w sprawie sygn. akt II GSK 1007/12 (wyrok z dnia 13 listopada 2013 r. - jego treść jest dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie co do zasady podziela stanowisko wyrażone w tym zakresie we wspomnianym wyroku. Jak już wskazano, autor skargi kasacyjnej zarzucił Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 4b ust. 1 pkt 1 i art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze. Pierwszy z tych przepisów stanowi, że adwokat nie może wykonywać zawodu, jeżeli pozostaje w stosunku pracy. Natomiast zgodnie z art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze, okręgowa rada adwokacka skreśla adwokata z listy w wypadku objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza. Rację ma autor skargi kasacyjnej, gdy wskazuje, że stanowisko asystenta sędziego mieści się w zakresie znaczeniowym zwrotu "stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości", o jakim wspomina art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze. "Objęcie stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości" jest pojęciem szerszym znaczeniowo niż pojęcie "sprawowania wymiaru sprawiedliwości". Stosując przy interpretacji normy objętej art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze dyrektywy wykładni celowościowej, przyjąć należy, że zakres podmiotowy tej normy nie jest ograniczony wyłącznie do osób bezpośrednio sprawujących wymiar sprawiedliwości (bo byłby to zakres zbyt wąski, również z punktu widzenia wykładni językowej), co jednak nie oznacza, że omawiana norma odnosi się do każdej osoby zatrudnionej w organie wymiaru sprawiedliwości (bo byłoby to zakres zbyt szeroki). Jednym z celów ustawodawcy było wykluczenie możliwości łączenia wykonywania zawodu adwokata z jednoczesnym uczestnictwem przez tegoż adwokata w wymiarze sprawiedliwości sprawowanym przez powołane do tego organy władzy publicznej poprzez objęcie stanowiska w tych organach. Asystent sędziego niewątpliwie uczestniczy w bezpośrednim sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości przez sąd, skoro do zakresu jego czynności należy m.in. sporządzanie projektów orzeczeń, czy sporządzanie projektów uzasadnień orzeczeń (vide - obowiązujący w dacie podjęcia zaskarżonej uchwały - § 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 listopada 2002 r. w sprawie szczegółowego zakresu i sposobu wykonywania czynności przez asystentów sędziów - Dz. U. Nr 192, poz. 1613 ze zm.; obecnie: § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 listopada 2012 r. w sprawie czynności asystentów sędziów - Dz. U. z 2012 r., poz. 1270). Częściowo odmienne stanowisko Sądu pierwszej instancji w tym zakresie nie jest prawidłowe. Uchybienie to nie miało jednak istotnego wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, bowiem dalsze wywody Sądu, wskazujące na konieczność wykładni art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze w kontekście normy określonej w art. 4b ust. 1 pkt 1 tej ustawy, były trafne i w konsekwencji doprowadziły do wydania zgodnego z prawem orzeczenia. Podkreślenia bowiem wymaga, że w ustawie Prawo o adwokaturze ustawodawca wyraźnie odróżnił dwie sytuacje dotyczące statusu adwokatów. Pierwsza obejmuje nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata, druga - wykonywanie tego zawodu. Kwestia nabycia prawa do wykonywania zawodu została określona w art. 65 ustawy Prawo o adwokaturze - z zastrzeżeniem art. 66 ust. 1 i 2 tej ustawy. Przepisy te ustalają wymogi osobowe kandydata na adwokata, których spełnienie jest niezbędne do wpisania na listę adwokatów. W orzecznictwie nie jest kwestionowane to, że wpis na listę adwokatów nie uprawnia jeszcze do występowania w charakterze profesjonalnego pełnomocnika. W tym celu niezbędne jest zarówno uzyskanie wpisu, jak i podjęcie wykonywania zawodu. Przed rozpoczęciem wykonywania czynności zawodowych adwokat zobligowany jest - mocą art. 5 ustawy Prawo o adwokaturze - złożyć ślubowanie, a ponadto, co ma decydujące znaczenie, wyznaczyć siedzibę zawodową i zawiadomić o tym właściwą radę adwokacką w terminie określonym w art. 70 omawianej ustawy (zgodnie z tym przepisem, po uzyskaniu wpisu na listę adwokatów adwokat wyznacza swoją siedzibę zawodową i zawiadamia o tym właściwą okręgową radę adwokacką, nie później niż w terminie 30 dni przed dniem wyznaczenia siedziby zawodowej). Wpis na listę adwokatów nie stwarza obowiązku wykonywania zawodu adwokata. Sprawę wykonywania, bądź niewykowywania zawodu adwokata ustawodawca pozostawił wyłącznie woli adwokata, nie wiążąc żadnych negatywnych skutków z faktem niepodjęcia w ogóle wykonywania tego zawodu. Natomiast przewidział sytuacje, w których adwokat nie wykonuje zawodu, zwalniając taką osobę z obowiązku ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej (art. 8a ust. 2 ustawy Prawo o adwokaturze). W tej sytuacji należy uznać, że art. 4b ust. 1 pkt 1 omawianej ustawy wprowadza jedynie zakaz jednoczesnego wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy, natomiast nie odnosi się do sytuacji osoby, która jedynie nabyła prawo do wykonywania zawodu, lecz go nie wykonuje. Zdaniem Naczelnego Sąd Administracyjnego, przepisy ustawy Prawo o adwokaturze nie stoją na przeszkodzie uzyskaniu prawa do wykonywania zawodu adwokata (wpisu na listę adwokatów) przez osobę, która w chwili wpisu wykonuje pracę na podstawie stosunku pracy. Natomiast restrykcyjną sankcję w postaci skreślenia takiej osoby z listy adwokatów na podstawie art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze należy odnieść do równoczesnego wykonywania zawodu adwokata i pozostawania w stosunku pracy. Wyłączona jest natomiast interpretacja rozszerzająca przesłanek zarówno warunkujących nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata, jak i pozbawienie prawa nabytego, jeżeli przepis prawa takiej restrykcyjnej regulacji wyraźnie nie wprowadza (B. Adamiak, Glosa do wyroku z dnia 20 kwietnia 2012 r., II GSK 395/11, OSP 2013/3/28). Gdyby intencją ustawodawcy było niedopuszczenie do sytuacji, w której na listę adwokatów wpisane są osoby wykonujące określoną działalność prawniczą, to - będąc konsekwentnym - uregulowałby tę kwestię w taki sposób, jak w art. 26 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.), stanowiącym, że osoby, które wykonują zawód sędziego, prokuratora, notariusza, komornika, asesora sądowego, prokuratorskiego i notarialnego bądź odbywają aplikację sądową, prokuratorską lub notarialną, nie mogą jednocześnie zostać wpisane na listę radców prawnych ani wykonywać zawodu radcy prawnego. Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wykładni art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze należy dokonywać w ścisłym związku z treścią art. 4b ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Ustawodawca w art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze zawarł normę zakazującą łączenia wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy. Natomiast w art. 72 ust. 1 pkt 4 omawianej ustawy przewidział normę zawierającą sankcję, tj. rygor skreślenia adwokata z listy adwokatów. Zastosowanie sankcji w postaci skreślenia adwokata z listy dotyczy przypadków naruszenia normy zakazującej z art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze, a więc równoczesnego wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy. Taka wykładnia art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze pozostaje w zgodzie art. 65 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który gwarantuje każdemu wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, przy czym - co wymaga podkreślenia - wyjątki określa ustawa. Wykładnia ta zgodna jest również z art. 17 ust. 1 Konstytucji RP, nakładającym na organy samorządu adwokackiego obowiązek sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. Przypisane samorządom korporacji "sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu" przedmiotowo dotyczy sytuacji "wykonywania zawodu", zaś podmiotowo - osób uczestniczących w wykonywaniu zawodu objętego zasięgiem odpowiedniej korporacji. Z kolei stosownie do art. 3 ust. 1 pkt 3 ustawy Prawo o adwokaturze, zadaniem samorządu zawodowego adwokatury jest sprawowanie nadzoru nad przestrzeganiem przepisów o wykonywaniu zawodu adwokata. Wyraźnie podkreślić jednak trzeba, że nie do zaakceptowania byłaby sytuacja, kiedy osoba wpisana na listę adwokatów i zatrudniona na stanowisku asystenta sędziego jednocześnie wykonywałaby zawód adwokata. Przed negatywnymi konsekwencjami takiej sytuacji zabezpiecza jednakże w sposób dostateczny bezwzględnie obowiązujący zakaz określony w art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze. Naruszenie przez adwokata tego zakazu jest postępowaniem sprzecznym z prawem i stanowi podstawę do pociągnięcia adwokata do odpowiedzialności dyscyplinarnej (art. 80 ustawy Prawo o adwokaturze). Konkludując, uznać należy, że Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 72 ust. 1 pkt 4 i art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze, uznając, że przepisy te nie odnoszą się do wpisanego na listę adwokatów asystenta sędziego, który nie wykonuje zawodu adwokata. Ze wskazanych wyżej powodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skargi kasacyjnej za nieusprawiedliwione i oddalił ją na podstawie art. 184 p.p.s.a. PG