I OZ 464/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno po rozpoznaniu w dniu 31 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 stycznia 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 2649/13 oddalające wniosek J. S. o zmianę postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 kwietnia 2014 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. S. i H. S. na postanowienie Głównego Geodety Kraju z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z 29 stycznia 2016 r., IV SA/Wa 2649/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił wniosek J. S. o zmianę postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 kwietnia 2014 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. S. i H. S. na postanowienie Głównego Geodety Kraju z [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania. W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, że wniosek J. S. o przyznanie prawa pomocy został potraktowany jako kolejny wniosek o zmianę postanowienia z 8 kwietnia 2014 r., którym odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i przyznania adwokata. Podkreślić należy, że postanowieniem z 14 listopada 2014 r. Sąd już raz oddalił wniosek skarżącego z zmianę postanowienia z 8 kwietna 2014 r. o odmowie przyznania prawa pomocy. Podkreślono również, że zgodnie art. 165 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej jako: "p.p.s.a."), postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Wobec tego postanowienia niekończące postępowania w sprawie, zatem także postanowienia w przedmiocie prawa pomocy, mogą być uchylane lub zmieniane jedynie w razie zmiany okoliczności sprawy. Należy przez to rozumieć zmianę okoliczności faktycznych jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. Wskazano, że orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że wniosek o przyznanie prawa pomocy może być złożony ponownie, jeśli nastąpiła zmiana okoliczności, która stanowiła podstawę orzeczenia o przyznaniu lub odmowie przyznania prawa pomocy. Jedynie wówczas dopuszczalne jest wydanie orzeczenia o odmiennej niż wcześniejsza treści, poprzez zastosowanie powołanego art. 165 p.p.s.a. Jednocześnie podkreślono, że warunkiem pozytywnego rozpatrzenia wniosku o zmianę postanowienia w przedmiocie prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, że jego sytuacja majątkowa i możliwości płatnicze zmieniły się w taki sposób, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Z akt sprawy wynika, że w pierwszym wniosku o przyznanie prawa, który Sąd I instancji rozstrzygnął postanowieniem z 8 kwietnia 2014 r., skarżący podał, że otrzymuje rentę w wysokości 1382 zł brutto, oraz spłaca pożyczkę w kwocie 576 zł. Oświadczył także, że jest właścicielem domu o pow. 123 m2 i nieruchomości rolnej o pow. 1,68 ha. Zaznaczył, że nie posiada kont i lokat dewizowych, ma do spłacenia kredyt bankowy. Wskazał także, że jest jedynym żywicielem rodziny, pozostali domownicy są osobami bezrobotnymi, nie otrzymuje dopłat z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, oraz nie korzysta z pomocy gminnego ośrodka pomocy społecznej. We wniosku z 23 września 2015 r. skarżący wskazał zaś, że utrzymuje się z renty inwalidzkiej w kwocie 1398 zł brutto z której spłaca pożyczkę w miesięcznej racie 576 zł. Oświadczył, że posiada nieruchomość rolną o powierzchni 1,68 ha, nie posiada żadnych oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Zdaniem Sądu I instancji zestawienie powyższych danych wskazuje, że sytuacja majątkowa skarżącego nie uległa zasadniczej zmianie. W dalszym ciągu uzyskuje stały miesięczny dochód oraz spłaca zaciągniętą pożyczkę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił również, że w postanowieniu z 8 kwietnia 2014 r., którego zmiany skarżący się domagał, Sąd przyjął, że skoro skarżący uzyskał kredyt w wysokości 84 097,05 zł oraz nie nadesłał żądanych kopii umów, to fakt udzielania J. S. kredytów bankowych świadczy o tym, że posiada on zweryfikowaną przez profesjonalne instytucje finansowe, zdolność kredytową czyli po uwzględnieniu podstawowych kosztów utrzymania jest w stanie zaoszczędzić część dochodu z przeznaczeniem na inne cele. Stanowisko to zostało również zaakceptowane przez Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z 27 czerwca 2014 r., I OZ 498/14 oddalił zażalenie wniesione na powyższe postanowienie Sądu I instancji. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł J. S. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Służy realizacji zasady dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Podkreślenia wymaga, że generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie winna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, nie będących niezbędnymi dla utrzymania (post. SN z 24 lipca 1980 r., I CZ 99/1980, Lex 8257). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (post. NSA z 4 kwietnia 2011 r., II FZ 103/11; 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje z kolei, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z powyższym przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z treści powołanego przepisu wynika ponadto, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione, a zatem to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że zachodzą okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku, tj. że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Podkreślić należy, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie bada się sytuacji majątkowej skarżącego tylko w granicach jego zdolności zarobkowych, czy możliwości płatniczych, lecz dokonuje się tej oceny na tle sytuacji majątkowej w gospodarstwie domowym skarżącego, a więc bierze się również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. W niniejszej sprawie skarżącemu odmówiono już przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym postanowieniem z 8 kwietnia 2014 r., IV SA/Wa 2649/13 utrzymanym następnie w mocy postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 czerwca 2014 r. I OZ 498/14. Zatem rozpoznawany wniosek traktować należy jako wniosek o zmianę wydanego wcześniej postanowienia w trybie art. 165 p.p.s.a. Uwzględniając treść powołanych przepisów stwierdzić trzeba, że Sąd I instancji zasadnie zaskarżonym postanowieniem oddalił wniosek J. S. o zmianę postanowienia z 8 kwietnia 2014 r. W nowym wniosku skarżący nie wykazał bowiem, aby od momentu wydania wcześniejszego postanowienia do dnia wydania zaskarżonego postanowienia jego sytuacja materialna zmieniła się na tyle, że obecnie nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Obowiązkiem skarżącego domagającego się zmiany postanowienia w tym przedmiocie było wykazanie, że nastąpiła taka zmiana sytuacji majątkowej w porównaniu do tej ocenianej poprzednio. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należy zatem zgodzić się z Sądem I instancji, że okoliczności przedstawione we wniosku J. S. o przyznanie prawa pomocy nie dawały podstaw do przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Również w zażaleniu nie wykazano zasadności wniosku. Podkreślić należy, że skarżący uzyskuje stały dochód miesięczny, w postaci renty inwalidzkiej. Dochód ten nie jest wysoki, jednakże nie można stwierdzić, aby J. S. był osobą, wobec której istnieje możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Co więcej, posiadanie majątku, w tym domu o pow. 123 m2 i nieruchomości rolnej o pow. 1,68 ha wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, a na pewno w zakresie całkowitym. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki jest wykorzystywany majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy dana osoba posiada dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, powinna sama bez pomocy państwa pokrywać wydatki związane ze swoim udziałem w sprawie. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych. Ponadto, jak trafnie zauważył Sąd I instancji, skoro skarżący uzyskał kredyt w wysokości 84 097,05 zł oraz nie nadesłał żądanych kopii umów, to fakt udzielania mu kredytów bankowych świadczy o tym, że posiada on zweryfikowaną przez profesjonalne instytucje finansowe, zdolność kredytową, czyli po uwzględnieniu podstawowych kosztów utrzymania jest w stanie zaoszczędzić część dochodu z przeznaczeniem na inne cele. W związku z powyższym uznać należy, że w niniejszej sprawie skarżący nie wykazał przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny dostrzegł wprawdzie uchybienie polegające na braku podpisu na uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, ale jest to naruszenie nie mające wpływu na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 166 p.p.s.a. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.