II GSK 1471/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędziowie NSA Zofia Przegalińska Krystyna Anna Stec (spr.) Protokolant Tomasz Haintze po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2015 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 12 marca 2014 r. sygn. akt I SA/Ol 36/14 w sprawie ze skargi E. W. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w O. z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego 1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w O.; 2) zasądza od E. W. na rzecz Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w O. 220 (dwieście dwadzieścia) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 12 marca 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 36/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. po rozpoznaniu sprawy ze skargi E. W. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w O. z dnia [...] listopada 2013 r., w przedmiocie odmowy przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na rok 2011, uchylił zaskarżoną decyzję, określił, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, zasądził od organu na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania sądowego. Przedstawiając stan sprawy Sąd I instancji wskazał, że w dniu 16 maja 2011 r. E. W. złożyła w Biurze Powiatowym ARiMR w E. wniosek o przyznanie jednolitej płatności obszarowej na 2011 r., w odniesieniu do 5 działek rolnych o łącznej powierzchni 5,74 ha, położonych w miejscowości P. W związku ze stwierdzeniem, że zgłoszone we wniosku powierzchnie działek rolnych oznaczonych we wniosku jako D i E o numerze ewidencyjnym 8/3 i 8/10 są większe od ich powierzchni kwalifikowanej PEG, pracownicy Biura Kontroli na Miejscu [...] Oddziału Regionalnego ARiMR w O. - inspektorzy terenowi M. P. i T. A., podjęli w dniu 9 marca 2012 r. próbę przeprowadzenia kontroli na miejscu. Odwołując się do notatek służbowych z dnia 9 marca 2012 r. sporządzonych przez M. P. i W. Ż. (Kierownika Biura Kontroli na Miejscu [...] Oddziału Regionalnego ARiMR), notatki służbowej M. P. z dnia 29 marca 2012 r. oraz dowodów z zeznań przesłuchanego na wniosek E. W. w charakterze świadka jej męża – K. W., a także z zeznań przesłuchanych w tym samym charakterze pracowników organu, tj. M. P., T. A., W. Ż. oraz M. K. (Naczelnika Wydziału Kontroli Terenowej Biura Kontroli na Miejscu [...] Oddziału Regionalnego ARiMR), organ I instancji stwierdził, że strona uniemożliwiła przeprowadzenie kontroli na miejscu, co stosownie do art. 26 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009 z 30 listopada 2009 r. z dnia 30 listopada 2009 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 odnośnie do zasady wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli w ramach systemów wsparcia bezpośredniego dla rolników przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu (...)(Dz. U. WE Nr L 316 z dnia 2 grudnia 2009 r., s. 65) skutkowało odmową przyznania jej płatności w ramach systemu wsparcia bezpośredniego na 2011 r. Utrzymując w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji, Dyrektor [...] Oddziału Regionalnego ARiMR w O. wskazał na treść art. 7 ust. 1 pkt 1 - 3 i art. 31 ust. 1 - 5 ustawy z dnia 26 stycznia 2007 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcie bezpośredniego (Dz. U. z 2012 r. poz. 1164 ze zm.) oraz art. 26 ust. 1 i ust. 2 i art. 27 Rozporządzenia Nr 1122/2009. Odwołał się do sporządzonej w dniu 9 marca 2012 r. przez inspektora terenowego M. P. notatki służbowej, z której wynikało, że 8 marca 2012 r. podjęto próbę telefonicznego powiadomienia E. W. o zamiarze przeprowadzenia kontroli jej gospodarstwa, lecz nie odebrała ona telefonu. Następnie w dniu 9 marca 2012 r. podjęto próbę osobistego poinformowania strony, jak również ponowiono próbę skontaktowania się telefonicznego. Jednak nie odebrała ona telefonu. W związku z tym inspektorzy wjechali na teren działek z zamiarem rozpoczęcia czynności kontrolnych bez udziału strony. Po pięciu minutach E. W. oddzwoniła na telefon inspektora, zarzucając, że nie została powiadomiona o kontroli oraz domagając się opuszczenia działek przez kontrolujących. W związku z tym kontrola została przerwana. Organ wskazał na treść dołączonej do akt sprawy notatki służbowej sporządzonej w dniu 9 marca 2012 r. przez Kierownika Biura Kontroli na Miejscu OR ARiMR W. Ż., według której ok. godz. 9.00 strona złożyła telefoniczną skargę na inspektorów terenowych, informując, że wtargnęli oni bez jej zgody na posesję i rozpoczęli czynności kontrolne, po czym niezwłocznie odjechali. Kierownik Biura Kontroli na Miejscu skontaktował się więc telefonicznie z inspektorami, od których otrzymał wyjaśnienia dotyczące przebiegu podjętych czynności. Z treści dołączonej do akt notatki służbowej M. P. z dnia 29 marca 2012 r., wynika m.in., że inspektorzy nie rozpoczęli czynności kontrolnych i nie wykonali żadnych pomiarów ani zdjęć. Organ odwołał się ponadto do dowodów z zeznań świadków, które w jego ocenie nie potwierdziły, by można było dopatrywać się złej woli kontrolujących i ich przełożonego. Odnosząc się do twierdzeń strony, organ odwoławczy wskazał, że gdyby kontrolujący uzyskali w dniu 9 marca 2012 r. jasną informację, iż wyraża ona chęć uczestniczenia w kontroli, a wola wstrzymania rozpoczęcia kontroli ogranicza się wyłącznie do momentu pojawienia się jej na miejscu, wola taka zostałaby przez nich uwzględniona. Jednak w aktach sprawy nie ma dowodów potwierdzających, że intencją strony nie było uniemożliwienie kontroli, lecz przeprowadzenie tej kontroli w jej obecności. Wskazując na pisma E. W. z dnia 9 i 13 marca 2012 r., organ ocenił, że nie dążyła ona do przeprowadzenia kontroli, a jedynie starała się podważyć zasadność podjętych działań, wnosząc kolejne zarzuty. Powyższe zaś wskazywało, że wiarygodne były wyjaśnienia inspektora terenowego M.P. zawarte w notatkach służbowych z dnia 9 i 29 marca 2012 r. oraz jego zeznania w charakterze świadka z dnia 19 grudnia 2012 r., potwierdzające uniemożliwienie przeprowadzenia kontroli. Zdaniem organu, dodatkowo potwierdzeniem uniemożliwienia przeprowadzenia kontroli są również zeznania T. A. i W. Ż. oraz treść notatki służbowej W. Ż. Z dowodów tych wynika, że inspektorzy terenowi przyjechali na miejsce kontroli, podjęli przygotowania do kontroli, jak również poinformowania producenta rolnego o zamiarze jej przeprowadzenia. Jedynie wyraźne żądanie właściciela gospodarstwa rolnego mogło skutkować niepodjęciem przez nich czynności kontrolnych. Odmawiając uwzględnienia zarzutów odwołania dotyczących naruszenia art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.; dalej: k.p.a.), Dyrektor OR ARiMR stwierdził, że organ I instancji przeanalizował całą zgromadzoną dokumentację, przeprowadzając ponadto rozprawę, w toku której przesłuchał świadków. Organ I instancji słusznie uznał, że przekazane w drodze telefonicznej żądanie producenta rolnego, ażeby kontrolujący opuścili jego gospodarstwo, jest jednoznaczne z niewyrażeniem zgody na przeprowadzenie kontroli. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. wniosła E. W. Sąd I instancji uzasadniając swoje rozstrzygnięcie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.), wskazał, że spór w sprawie sprowadzał się do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy w związku z podjętymi przez pracowników [...] Oddziału Regionalnego ARiMR w O. czynnościami w ramach kontroli na miejscu, rzeczywiście doszło do uniemożliwienia przez rolnika przeprowadzenia tej kontroli. Sąd stwierdził, że sankcja w postaci nieprzyznania wnioskowanej pomocy związana jest z koniecznością wykazania przez organ w sposób niebudzący wątpliwości, że ubiegający się o płatność rolnik lub jego przedstawiciel uniemożliwiał przeprowadzenie kontroli na miejscu. Z przesłanych akt w ocenie WSA nie wynika, aby w związku z podjęciem przez pracowników organu w dniu 9 marca 2012r., czynności w ramach kontroli na miejscu, do działań skutecznie tę kontrolę udaremniających rzeczywiście doszło. Z dowodów przywołanych przez organ i pozostałych ustaleń w sprawie Sąd I instancji wywiódł, że po bezskutecznej próbie telefonicznego powiadomienia kontrolowanej w dniu 8 marca 2012 r. o zamiarze kontroli i rozmowie telefonicznej E. W. z kontrolującymi, którzy przybyli na teren jej gospodarstwa w dniu następnym, odstąpili oni od czynności kontrolnych. Było to zaś związane z tym, że jak zeznał przesłuchany w charakterze świadka M. P. "...Pani W. kilkukrotnie sugerowała rzekomą złą wolę inspektorów.... Na moje pytanie Czy życzy Pani sobie naszej obecności Padła odpowiedź proszę opuścić mój teren" (k. 43 akt adm. str. 2). Z kolei na zadane w toku tego przesłuchania pytanie, czy E. W. powiedziała, "że nie godzę się na kontrolę", ww. pracownik organu odpowiedział: "Po ośmiu miesiącach nie mogę odpowiedzieć Pani na to pytanie" (k. 43 akt adm. str. 3). Z przedstawionego do kontroli Sądu materiału dowodowego nie wynika w jego ocenie, aby producentka rzeczywiście podjęła działania mające na celu skuteczne uniemożliwienie kontroli. Ze zgromadzonego materiału wynika jedynie, że inspektorzy terenowi zamierzający dokonać kontroli na miejscu ograniczyli swe czynności do telefonicznej rozmowy, po czym w związku z subiektywną oceną wypowiedzi E. W., odstąpili od podejmowania dalszych działań i opuścili jej gospodarstwo, nie oczekując na zapowiedziane, niezwłoczne przybycie. Na tę okoliczność sporządzono zaś notatkę służbową, której zapisy weryfikowane były w dalszym postępowaniu, poprzez przesłuchanie świadków. Żadne, konkretne czynności procesowe dokumentujące przebieg spornego zdarzenia nie zostały natomiast udokumentowane w formie sporządzonego z udziałem kontrolowanej protokołu. Przy czym przesłuchany w sprawie w charakterze świadka W.Ż. podał, że dla zachowania należytej staranności kontrolujący powinien zaczekać na powrót strony na teren gospodarstwa (k. 45 akt adm. str. 8). Z przyczyn wskazanych wyżej, przyjętej przez organy tezy o uniemożliwianiu kontroli, nie potwierdziły w ocenie WSA, przeprowadzone w postępowaniu uzupełniającym przesłuchania świadków. Nie potwierdza jej również kierowana do organu korespondencja strony, zarówno przed (pismo z dnia 1 marca 2012r.), jak i po dniu 9 marca 2012r. (pisma z 14 marca, 30 maja i 19 listopada 2012 r.), z której nie wynika, aby zamiarem kontrolowanej było uniemożliwienie kontroli, a w rezultacie pozbawienie prawa do wnioskowanej płatności. W tym stanie rzeczy, zdaniem WSA, postawa kontrolowanej, która dopiero ubiega się o pomoc ze środków unijnych, może być oceniana i kwalifikowana co najwyżej jako utrudnienie (m.in. w świetle treści dołączonego do akt jej pisma z dnia 9 marca 2012r.), a nie uniemożliwienie przeprowadzenia kontroli na miejscu. Jeżeli zatem w rozpoznawanym przypadku nie można mówić o uniemożliwieniu przeprowadzenia kontroli na miejscu, przepis art. 26 ust. 2 rozporządzenia Nr 1122/2009, nie mógł znaleźć zastosowania. Sąd I instancji nakazał organowi przy ponownym rozpoznaniu sprawy uwzględnienie przedstawionej wyżej oceny faktycznej i prawnej. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Dyrektor [...] Oddziału Regionalnego ARiMR, zaskarżając to orzeczenie w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Wyrokowi zarzucił naruszenie: - art. 26 ust. 2 rozporządzenia nr 1122/2009 przez błędną wykładnię, polegającą na tym, że w przypadku gdy rolnik lub jego przedstawiciel uniemożliwia przeprowadzenie kontroli na miejscu, odrzuca się wniosek o przyznanie pomocy tylko w sytuacji, gdy powyższe uniemożliwianie zawiera w sobie kwalifikowane zachowania skutecznie udaremniające czynności kontrolne i uznaniu przez Sąd, że odmowa - zabronienie przez rolnika wykonywania czynności kontrolnych pozostaje bez znaczenia dla kwalifikacji zachowań uniemożliwiających kontrolę. W odpowiedzi na skargę kasacyjną E. W. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Ustanowiona powołanym przepisem zasada związania skargą kasacyjną oznacza, że jeżeli nie wystąpią przesłanki nieważności postępowania, enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 pkt 1-6 p.p.s.a. - a w rozpatrywanym przypadku nie występują - to Naczelny Sąd Administracyjny, kontrolując zaskarżony wyrok, nie jest władny badać, czy wyrok ten nie narusza innych przepisów, niż wskazane w jednoznacznie postawionych Sądowi I instancji zarzutach. Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest ograniczyć się do zbadania czy zaskarżony wyrok uchybia przepisom wskazanym w ramach podstaw z art. 174 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie skargę kasacyjną oparto wyłącznie na zarzucie naruszenia jednego przepisu prawa materialnego, a to art. 26 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009. W ocenie autora skargi kasacyjnej Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni tego przepisu - przyjmując, że uniemożliwianie przeprowadzenia kontroli zawiera w sobie kwalifikowane zachowania skutecznie udaremniające czynności kontrolne, a odmowa - zabronienie przez rolnika wykonywania czynności kontrolnych - pozostaje bez znaczenia dla kwalifikacji zachowań uniemożliwiających kontrolę. Zgodnie ze wskazanym w podstawach skargi kasacyjnej art. 26 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009, kontrole administracyjne i kontrole na miejscu przewidziane w niniejszym rozporządzeniu przeprowadza się w taki sposób, aby skutecznie sprawdzić zgodność z warunkami, na jakich przyznawana jest pomoc, oraz przestrzeganie istotnych wymogów i norm wzajemnej zgodności. Według ust. 2, jeżeli rolnik lub jego przedstawiciel uniemożliwia przeprowadzenie kontroli na miejscu, odrzuca się wnioski o przyznanie pomocy, których dotyczy kontrola. Ocena zasadności naruszenia tego przepisu wymaga przypomnienia, że o ile uchybienie prawu materialnemu przez niewłaściwe jego zastosowanie (niezastosowanie) polega na tzw. błędzie w subsumcji, co wyraża się w tym, że stan faktyczny ustalony w sprawie błędnie uznano za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w normie prawnej, względnie że ustalonego stanu faktycznego błędnie nie "podciągnięto" pod hipotezę określonej normy prawnej - to błędna wykładnia polega sprowadza się do wadliwym rozumieniu treści określonej normy prawnej (por. postanowienie SN z dnia 15 października 2001 r., I CKN 102/99). Podzielić przy tym należy pogląd, że wykładnia prawa winna zmierzać do ustalenia znaczenia przepisów na płaszczyźnie językowej, systemowej, funkcjonalnej z uwzględnieniem interpretacji proeurpejskiej. Chodzi bowiem o odnalezienie takiego znaczenia prawa, które miałoby potwierdzenie na wszystkich jej płaszczyznach. W kwestii spornego w sprawie wyrażenia "uniemożliwia przeprowadzenie kontroli na miejscu" Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w wyroku z dnia 16 czerwca 2011 r., sygn. akt C-536/09 (na tle analogicznej regulacji) stwierdził, że stanowi ono autonomiczne pojęcie prawa Unii, które podlega jednolitej wykładni we wszystkich państwach członkowskich w ten sposób, że obok zachowań umyślnych obejmuje ono każde działanie lub zaniechanie działania wynikające z niedbalstwa rolnika lub jego przedstawiciela, które w konsekwencji uniemożliwiło przeprowadzenie pełnej kontroli na miejscu, jeżeli ten rolnik lub jego przedstawiciel nie przyjął wszelkich środków, których można racjonalnie oczekiwać z jego strony dla zapewnienia przeprowadzenia w pełni tej kontroli. TSUE przypomniał, że dokonując wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględnić nie tylko jego brzmienie lecz także kontekst oraz cele regulacji, której część on stanowi. Ponadto Trybunał zauważył, że z badania porównawczego różnych wersji językowych wynika, że zachodzą różnice pomiędzy poszczególnymi wersjami przepisu. Np. wersja angielska, francuska, słoweńska używa terminu "utrudnia", niemiecka używa terminu "uniemożliwia", a włoska uzależnia odrzucenie wniosków od warunku, że "kontroli na miejscu nie można przeprowadzić z powodów, za które odpowiedzialny jest rolnik lub jego przedstawiciel". Prowadzi to do wniosku, że zakresu pojęcia nie można oceniać wyłącznie na podstawie wykładni gramatycznej. Celem kontroli niewątpliwie jest zapewnienie skutecznego zweryfikowania zgodności z warunkami na jakich płatności jest przyznawana, są więc one niezbędne do osiągnięcia celów zamierzonych w rozporządzeniu. Jeżeli zatem rolnik przyjmuje świadome zachowanie mające na celu uniknięcie kontroli - zastosowanie omawianego przepisu jest uzasadnione. Istotnymi elementami dla oceny, czy rolnik uniemożliwiał przeprowadzenie kontroli, jest m.in. czy działał w dobrej wierze z całą starannością przezornego rolnika a zachowanie mające znamiona oszustwa jest całkowicie wykluczone. Nie ulega wątpliwości, że mimo przedstawionego zdefiniowania wyrażenia: "uniemożliwienia przeprowadzenia kontroli na miejscu", o którym mowa w art. 26 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009 - wyrażenie to nadal uznać należy za nieostre. Ratio umieszczenia takich zwrotu w treści przepisu stanowi natomiast to, aby miały one zakres możliwy do wypełnienia tylko ad casum. Ukonkretnienie znaczenia przepisu następuje wówczas w istocie przez uwzględnienie stanu faktycznego, nie zaś odczytywanie znaczenia tekstu in abstracto. W rozpoznawanej sprawie nie została skutecznie podważona okoliczność – ustalona na podstawie całokształtu materiału zgromadzonego w sprawie – że skarżąca domagała się, aby kontrolerzy opuścili teren jej gospodarstwa rolnego. W tym stanie rzeczy - według Naczelnego Sądu Administracyjnego - Sąd I instancji nie miał podstaw by zarzucić organom, że wadliwie oceniły zachowanie skarżącej jako uniemożliwienie przeprowadzenia kontroli na miejscu. Przede wszystkim nie można się zgodzić ze stanowiskiem Sądu I instancji, że zakwalifikowanie zachowania osoby kontrolowanej jako utrudnienie przeprowadzenie kontroli nie znaczy uniemożliwienia – w rozumieniu art. 26 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009. Jak już bowiem wskazano różne wersje językowe omawianego przepisu unijnego świadczą o tym, że "utrudnianie" w istocie jest tożsame z "uniemożliwieniem" przeprowadzenia kontroli na miejscu. Ponadto także na gruncie języka polskiego wśród synonimów zwrotu "uniemożliwianie" wymienia się "utrudnianie". Nie powinno też budzić wątpliwości, że utrudnianie kontroli na miejscu pozostaje w oczywistej sprzeczności z założeniem, że rolnik działał z całą starannością przezornego rolnika i podjął wszelkie środki, których można racjonalnie oczekiwać z jego strony dla zapewnienia przeprowadzenia w pełni tej kontroli. Ponieważ zgodnie z art. 31 ust. 5 ustawy, osoby upoważnione do wykonywania czynności kontrolnych mają prawo m.in. do wstępu na teren gospodarstwa rolnego – to uznać trzeba, że domaganie się przez rolnika opuszczenia terenu gospodarstwa jest kwestionowaniem tego prawa. Skoro zgodnie z art. 27 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009 kontrole na miejscu mogą być zapowiadane, tylko jeżeli nie zagraża to celowi kontroli – to znaczy, że co do zasady zgoda rolnika na przeprowadzenie takiej kontroli ani jego udział w takiej kontroli nie są wymagane. Wyrażenie woli, by kontrolerzy opuścili teren gospodarstwa, oznacza zatem kwestionowanie prawa kontrolerów do wstępu na teren gospodarstwa i świadczy o braku zgody na przeprowadzenie kontroli. W konsekwencji zasadnie jest zatem interpretowane jako uniemożliwienie kontroli. Takie zachowanie rolnika oznacza, że nie tylko nie podejmuje on środków, których można od niego oczekiwać dla zapewnienia przeprowadzenie pełnej kontroli, ale wręcz kontrolę tę utrudnia - a w konsekwencji czyni ją niemożliwą. Zgodzić w końcu należy się ze stanowiskiem autora skargi kasacyjnej, że błędem jest założenie, że uniemożliwienie przeprowadzenia kontroli na miejscu wymaga jakiegoś kwalifikowanego zachowania rolnika - skutecznie udaremniającego czynności kontrolne. Z tych wszystkich względów podstawa, na której oparto skargę kasacyjną, znajduje usprawiedliwienie. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. Postanowienie w przedmiocie kosztów postępowania kasacyjnego (pkt 2 wyroku) znajduje oparcie w art. 203 pkt 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 490).