II OZ 602/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 23 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia J. w S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 maja 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 2724/13 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia J. w S. na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] października 2013 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w sprawie postanawia: oddalić zażalenie. Dnia 20 stycznia 2014 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął wniosek Stowarzyszenia J. w S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Stowarzyszenie wskazało w nim, że prowadzi działalność społeczną określoną statutem, a jego dochody nie pozwalają na opłacenie kosztów sądowych. Podało, że według stanu na dzień 31 grudnia 2013 r. oraz na dzień 14 stycznia 2014 r., tj. na dzień sporządzenia wniosku, wysokość środków, jakimi dysponuje, wynosi wg. stanu kasy 4,10 zł. Stowarzyszenie oświadczyło, że jego dotychczasowym źródłem dochodu są składki członkowskie w wysokości 10,00 zł rocznie od każdego członka. Stowarzyszenie podało, że nie posiada rachunku bankowego. Do wniosku dołączono aktualny odpis z rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji i publicznych zakładów opieki zdrowotnej (KRS) oraz statut. Zarządzeniem z dnia 3 lutego 2014 r. wezwano Stowarzyszenie do złożenia dodatkowych wyjaśnień dotyczących nadesłanego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez podanie: ilu członków liczy Stowarzyszenie; wysokości aktualnej składki członkowskiej i wysokości wpływów z tego tytułu za II półrocze 2013 r.; skąd Stowarzyszenie posiada środki finansowe na prowadzenie działalności statutowej; jakie miesięczne koszty związane z prowadzoną działalnością statutową ponosi Stowarzyszenie i co się na te koszty składa (należało wyszczególnić wydatki); czy Stowarzyszenie prowadzi działalność gospodarczą, jeśli tak, należało wskazać jaką oraz dochód jaki z niej uzyskuje; czy Stowarzyszenie otrzymuje darowizny (pieniężne lub dary rzeczowe), spadki, zapisy, należało wskazać rodzaj oraz wysokość lub wartość otrzymanego świadczenia; czy Stowarzyszenie otrzymuje dotacje ze środków publicznych i prywatnych, jeśli tak, należało wskazać rodzaj oraz wysokość lub wartość otrzymanego świadczenia; czy Stowarzyszenie podejmuje finansowaną współpracę z administracją publiczną i biznesem, jeśli tak, należało wskazać uzyskiwany dochód; czy Stowarzyszenie korzysta i otrzymuje sponsoring, jeśli tak, należało wskazać od kogo, w jakim zakresie i w jakiej formie; czy Stowarzyszenie uzyskuje środki finansowe z tytułu przekazywania przez podatników 1% od podatku, jeśli tak należy wskazać wysokość uzyskanych środków za 2012 r. oraz uzyskanych za rok 2013 r. Ponadto wezwano Stowarzyszenie do nadesłania następujących dokumentów: odpisu rocznego sprawozdania z działalności finansowej za 2013 r., odpisu rachunku zysków i strat za II półrocze 2013 r., odpisu uchwały walnego zgromadzenia członków określającej aktualną wysokość składki członkowskiej - w terminie 7 dni od daty doręczenia pisma, pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. W dniu 21 lutego 2014 r. do Sądu wpłynęły dodatkowe wyjaśnienia i dokumenty. Z nadesłanych informacji wynika, że Stowarzyszenie liczy obecnie 21 członków, a wysokość aktualnej składki członkowskiej wynosi 10,00 zł w skali roku. Stowarzyszenie oświadczyło, że posiada środki finansowe na prowadzenie swojej działalności jedynie ze składek członkowskich, a koszty rozlicza w skali roku w miarę jak wpływają składki i wykorzystuje je na niezbędne zakupy i opłaty. Stowarzyszenie podało, że nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, nie otrzymuje darowizn, spadków i zapisów. Wskazało, że nie otrzymuje także dotacji ze środków publicznych ani prywatnych, nie korzysta ze środków przy współpracy administracją publiczną, biznesem. Nie otrzymuje żadnego sponsoringu oraz nie korzysta z odpisów 1% od podatków. Stowarzyszenie podkreśliło, że działalność swoją opiera całkowicie na działalności społecznej. Stowarzyszenie nadesłało następujące dokumenty: dwa raporty kasowe za 20/14 r., zeznanie CIT-8 za 2014 r., protokół z posiedzenia zarządu w sprawie określenia wysokości składki. Z nadesłanego zeznania o wysokości osiągniętego dochodu CIT-8 wynika, że w 2013 r. Stowarzyszenie osiągnęło dochód w wysokości 197,65 zł. Z przedłożonego rachunku zysków i strat za 2013 r. wynika, że dochód Stowarzyszenia z tytułu składek członkowskich w 2013 r. wyniósł 80,00 zł, plus pozostała z 2012 r. kwota w wysokości 121,75 zł, a wydatki w 2013 r. wyniosły 197,65 zł. Uzyskany zatem przez Stowarzyszenie w 2013 r. zysk wyniósł 4,10 zł. Powyższy stan wynika także z przedstawionego bilansu sporządzonego na dzień 31 grudnia 2013 r. Z przedłożonego protokołu z posiedzenia zarządu łącznie z Komisją Rewizyjną Stowarzyszenia z dnia 12 stycznia 2014 r. wynika, że ustalono wysokość składki członkowskiej na 2014 r. na kwotę 10,00 zł. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 marca 2014 r. przyznano Stowarzyszeniu J. w S. prawo pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego i oddalono wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W sprzeciwie od tego postanowienia Stowarzyszenie wniosło o jego zmianę poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Stowarzyszenie podniosło, że wnioskodawca nie jest organizacją pożytku publicznego i z tego względu nie może ubiegać się o 1% od podatku przekazywany takim organizacjom. Również zapisy statutu nie pozwalają na prowadzenie działalności gospodarczej. Podkreślono, że Stowarzyszenie działa w środowisku wiejskim i małomiasteczkowym, gdzie większość ludności żyje poniżej minimum socjalnego, na progu ubóstwa. W związku z tym stawki członkowskie i ich płatności zostały ustalone przez władze Stowarzyszenia według możliwości członków, tj. na poziomie 10 zł rocznie. Stowarzyszenie dodało, że dotąd nie pozyskało środków finansowych ze spadków, darowizn, zapisów, pomimo podejmowania odpowiednich kroków w tym zakresie. Postanowieniem z dnia 13 maja 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 2724/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyznał Stowarzyszeniu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego a w pozostałym zakresie wniosek Stowarzyszenia oddalił. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd wskazał, że zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania. Obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Przerzucenie ciężaru funkcjonowania stowarzyszeń na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność tego stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, iż stowarzyszenia prowadzą działalność na bazie własnego majątku. Sąd podniósł następnie, że wnioskujące Stowarzyszenie podlega wpisowi do KRS. Ta forma zrzeszenia daje szerokie możliwości realizacji celów określonych w statucie. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 Nr 79, poz. 855 ze zm.) stowarzyszenie uzyskuje osobowość prawną i może rozpocząć działalność z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego (art. 17 ust. 1). Stowarzyszenie opiera swoją działalność na pracy społecznej członków, do prowadzenia swych spraw może zatrudniać pracowników (art. 2 ust. 3). Majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej, ponadto stowarzyszenie może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej (art. 33). Fakt, iż stowarzyszenie nie jest zrzeszeniem o celach zarobkowych nie oznacza, że nie może ono prowadzić działalności gospodarczej. Warunkiem jest, by dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służył realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków (art. 34). Stowarzyszenie może również otrzymywać dotację według zasad określonych w odrębnych przepisach (art. 35). Stowarzyszenie może także ubiegać się o uzyskanie statusu organizacji pożytku publicznego w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536), a następnie korzystać z przysługujących mu uprawnień, m. in. otrzymywać 1% od podatku przekazywany takim organizacjom czy też korzystać ze zwolnienia z podatku na zasadach określonych w ustawie z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397). Zgodnie z zapisami statutu celem Stowarzyszenia jest organizowanie współpracy, niesienie pomocy, stwarzanie optymalnych warunków do rozwoju cywilizacyjnego, kulturalnego i prawnego członków Stowarzyszenia i osób niezrzeszonych (§ 6). Terenem działania jest obszar Rzeczypospolitej Polskiej i poza jej granicami (§ 3). Stowarzyszenie realizuje swoje cele m.in. poprzez reprezentowanie interesów członków Stowarzyszenia i osób niezrzeszonych wobec władz administracyjnych i sądowych, a także reprezentowanie opinii i stanowisk związanych ze Stowarzyszeniem mieszkańców gmin, właścicieli i użytkowników gruntów i innych osób wobec inwestorów, władz administracyjnych i sądowych. Jak wynika natomiast z przedłożonych przez wnioskodawcę dokumentów i wyjaśnień Stowarzyszenie nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, nie otrzymuje darowizn, spadków zapisów, dotacji ze środków publicznych ani prywatnych. Nie otrzymuje sponsoringu ani nie korzysta z odpisów 1% podatku (nie jest organizacją pożytku publicznego). Działalność Stowarzyszenia opiera się całkowicie na działalności społecznej, do prowadzenia swych spraw może zatrudnić pracowników. Jedyne środki finansowe na prowadzenie działalności Stowarzyszenie posiada ze składek członkowskich w wysokości 10 zł rocznie, obecnie Stowarzyszenie liczy 21 członków. W ocenie Sądu Stowarzyszenie, chcąc realizować swą działalność statutową w określony wyżej sposób, w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swych celów przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. W sytuacji, gdy środki otrzymywane przez Stowarzyszenie nie są wystarczające na prowadzenie statutowej działalności, Stowarzyszenie powinno zapewnić sobie odpowiednie środki pozwalające przynajmniej na pokrycie kosztów związanych z prowadzoną działalnością. Nie jest rolą Sądu wyręczanie Stowarzyszenia w określaniu konkretnych możliwości uzyskania środków finansowych na realizację jego celów, gdyż jak wskazano wcześniej ta forma może korzystać z różnych źródeł pozyskiwania majątku. Z przedstawionego stanu faktycznego wynika jednak, że Stowarzyszenie zaniechało aktywnego i skutecznego pozyskiwania środków na realizację celów statutowych, poprzez np. podwyższenie wysokości składki członkowskiej, zwiększenie liczby członków lub wykorzystanie nowych sposobów pozyskiwania majątku, np. podjęcie działalności gospodarczej. Ponadto Sąd nie dał wiary bardzo ogólnemu stwierdzeniu, iż do tej pory Stowarzyszenie nie pozyskało środków finansowych ze spadków darowizn, zapisów, pomimo podejmowania odpowiednich kroków w tym zakresie, gdyż wnioskodawca nie wskazał, jakie konkretnie środki podjął w tym kierunku. Sąd podkreślił przy tym, że na obecnym etapie postępowania koszty sądowe wynoszą 100,00 zł tytułem wpisu sądowego od skargi i jest to wpis w najniższej możliwej wysokości. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że Stowarzyszenie nie wykazało obiektywnych okoliczności wskazujących, że zdobycie środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych jest rzeczywiście niemożliwe. Stowarzyszenie zaniechało bowiem pozyskiwania środków na realizację celów statutowych. Brak odpowiednich działań przy wskazanych licznych możliwościach pozyskiwania środków finansowych na realizację celów oraz faktyczne ograniczenie pozyskiwania tych środków do pobierania składek od swoich członków w symbolicznej wysokości nie może stanowić podstawy do przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie zwolnienia od kosztów sadowych. Założeniem instytucji prawa pomocy jest bowiem przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które, z powodów od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które nie wykazują aktywności w pozyskiwaniu tych środków. Z tych przyczyn brak jest w ocenie Sądu podstaw do uwzględnienia wniosku Stowarzyszenia w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd uznał jednak, że przedmiotowy wniosek zasługuje na uwzględnienie w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Poniesienie kosztów związanych z ustanowieniem radcy prawnego z wyboru przekracza bowiem, zdaniem Sądu, możliwości finansowe Stowarzyszenia. Zażaleniem Stowarzyszenie J. zaskarżyło powyższe postanowienie w części dotyczącej odmowy zwolnienia od kosztów sądowych, wnosząc o uchylenie w tej części postanowienia Sądu I instancji i orzeczenie o zwolnieniu Stowarzyszenia od kosztów sądowych. W zażaleniu zarzucono, że zaskarżone postanowienie wykracza poza zakres sprzeciwu oraz jest niezgodne ze stanem faktycznym i prawnym. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że Sąd I instancji nie podał żadnych racjonalnych przesłanek dla zmiany całości postanowienia referendarza sądowego z dnia 28 marca 2014 r., tym samym wykroczył poza zakres sprzeciwu. Ponadto zarzucono, przywołując stwierdzenie Sądu odnośnie możliwości podwyższenia wysokości składek członkowskich, że ocena zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia jest krzywdząca i stanowi nieuprawnioną ingerencję w wewnętrzne sprawy Stowarzyszenia, pomimo iż Stowarzyszenie wykazało, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy podnieść, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji odnośnie oceny, że w rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, iż podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach sądowych (§ 7 pkt 1 i 2 Statutu), to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Fakt, że stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. Słusznie podkreślono w zaskarżonym postanowieniu, że przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Należy w pełni podzielić argumentację przedstawioną przez Sąd I instancji. Odnośnie podniesionego w zażaleniu zarzutu co do wykroczenia przez Sąd I instancji poza zakres sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 28 marca 2014 r. wskazać należy, iż zgodnie z treścią art. 260 p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Jak wskazuje się w doktrynie i orzecznictwie odnośnie charakteru prawnego sprzeciwu jest on specyficznym rodzajem środka prawnego, który powoduje przejęcie kompetencji do rozpoznania i rozpatrzenia incydentalnej kwestii przyznania prawa pomocy przez sąd, nie zaś badanie prawidłowości zakwestionowanego postanowienia lub zarządzenia wydanego przez referendarza. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarza sądowego z mocy ustawy (postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 375/04). Sprawa jest wtedy rozpoznawana ponownie od początku w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 p.p.s.a., co miało miejsce w niniejszej sprawie. Z powyżej wskazanych przyczyn należy podzielić stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Mając powyższe okoliczności na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., oddalił zażalenie.