III SA/Gd 108/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Alina Dominiak Sędziowie: Sędzia NSA Anna Orłowska (spr.) Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak Protokolant starszy sekretarz sądowy Anna Zegan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 kwietnia 2014 r. sprawy ze skargi J. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie dodatku do zasiłku rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia 6 grudnia 2012 r. nr [...] w częściach odmawiających prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dzieci. Decyzją z dnia 6 grudnia 2012 r. Wójt Gminy , po rozpoznaniu wniosku J. B.-T., przyznał zasiłki rodzinne oraz jednorazowe dodatki z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na M. T. i A. T. oraz odmówił wnioskodawczyni prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dzieci M. i A. T. Jako podstawę zaskarżonej decyzji wskazano m.in. art. 11 a i art. 3 pkt 17 a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U 2006 Nr 139, poz. 992 ze zm.). Organ uznał, że wnioskodawczyni nie przysługuje dodatek z tytułu samotnego wychowywania synów A. i M., pomimo, iż ojciec dzieci K. T. nie żyje. W sprawie ustalono bowiem, że J. B.-T. z obecnym partnerem, E. G., wychowuje wspólnie ich córkę, K. G. W złożonym odwołaniu J. B.-T. zaskarżyła decyzję w części dotyczącej odmowy przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dzieci, zarzucając dokonanie przez organ błędnej wykładni art.3 pkt 17 a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie odwołującej się spełnia ona przesłanki do uznania za osobę samotnie wychowującą synów, ponieważ osoba samotnie wychowująca dziecko to taka, która wychowuje dziecko bez drugiego z rodziców, a fakt pozostawania w związku nieformalnym czy zawarcia nowego małżeństwa przez osobę ubiegającą się o świadczenie, nie ma znaczenia, gdyż zawarcie nowego związku nie ma wpływu na sferę władzy rodzicielskiej i obowiązków alimentacyjnych wobec tego dziecka. Strona zaznaczyła, że treść art.3 pkt 17 a ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna być wykładana w sposób, który nie łamie obowiązujących zasad alimentacji dziecka, co potwierdzają wyroki Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów administracyjnych. Na gruncie prawa polskiego konkubent nie ma żadnych obowiązków alimentacyjnych względem dzieci konkubiny. W ocenie strony pozostawanie w konkubinacie nie wyłącza możliwości uznania wnioskującej za osobę samotnie wychowującą dzieci, jeżeli dzieci nie są wychowywane z ich ojcem, co nie jest możliwe, ponieważ ojciec M. i A. – K. T. nie żyje od 2009 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie znalazło podstaw do uwzględnienia zarzutów odwołania i decyzją z dnia 12 grudnia 2013 r. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu wskazano, że w toku postępowania do organu odwoławczego wpłynął skrócony odpis aktu małżeństwa zawartego w dniu 12 października 2013 r. przez E. G. z J. B.-T. (obecnie G.). Organ podkreślił, że zgodnie z art.3 pkt 17 a ww. ustawy, przez osobę samotnie wychowującą dziecko należy rozumieć pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym orzeczeniem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba, że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Oznacza to, że za osobę samotnie wychowującą dziecko nie można uznać osoby, która wychowuje jedno dziecko (w niniejszej sprawie K. G.) z jego rodzicem (E. G.), jak też - pozostającej w związku małżeńskim, także w sytuacji, gdy małżonek nie jest ojcem dzieci. Tym samym wnioskodawczyni nie można uznać za osobę samotnie wychowującą dzieci, o czym w chwili wydania zaskarżonej decyzji decydowała okoliczność wychowywania przez skarżącą dziecka- córki K. G. z jego rodzicem, a od dnia 12 października 2013 r. - okoliczność pozostawania w związku małżeńskim z E. G.. Zdaniem organu status osoby samotnie wychowującej dziecko nie powstaje w związku okolicznością, że małżonek nie jest rodzicem dzieci. Organ zaznaczył, że powołane przez stronę wyroki TK oraz wojewódzkich sądów administracyjnych odnoszą się do ustalenia uprawnień do zaliczki alimentacyjnej i dotyczą interpretacji pojęcia "samotnego wychowania dziecka" w zakresie obowiązku alimentacyjnego rodziców dzieci i ich partnerów (również małżonków). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. G. wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w związku z naruszeniem art. 11 a ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 17 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, art. 71 ust. 1, art. 32 ust. 1 i art. 18 Konstytucji RP w zw. z art. 3 pkt 17 a cyt. ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skarżąca podtrzymała stanowisko, że fakt zawarcia nowego małżeństwa, czy też pozostawania uprzednio w związku nieformalnym, nie ma znaczenia dla uznania statusu skarżącej jako osoby samotnie wychowującej dwóch swoich synów z poprzedniego małżeństwa. W obszernym uzasadnieniu skarżąca powołała się na wyroki Trybunału Konstytucyjnego oraz wskazała szereg wyroków sądów administracyjnych, które, w ocenie skarżącej, potwierdzają prezentowane przez J. G. stanowisko. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2002 r. Nr 153 poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej w zakresie legalności podejmowanych aktów administracyjnych i stosują środki określone w ustawie. W ramach swej kognicji Sąd bada, na podstawie akt sprawy, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do dyspozycji art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej jako p.p.s.a. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 p.p.s.a.). Orzekanie w myśl art. 135 p.p.s.a. następuje w granicach i na podstawie akt sprawy, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem oceny sądu są decyzje organów obu instancji, zaskarżone w części odmawiającej skarżącej przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania synów A. i M. T. Podstawę prawną kwestionowanych decyzji stanowiły art. 11a ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.) zwanej dalej "ustawą". Zgodnie z treścią art. 8 pkt 3a ustawy o świadczeniach rodzinnych, do zasiłku rodzinnego przysługuje dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Z kolei z art. 11a ust. 1 ustawy wynika, że wskazany dodatek przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców dziecka, ponieważ: 1) drugi z rodziców dziecka nie żyje; 2) ojciec dziecka jest nieznany; 3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone. Definicja osoby samotnie wychowującej dziecko została zawarta natomiast w art. 3 pkt 17a ustawy, który stanowi, że osobą tą jest: panna, kawaler, wdowa, wdowiec, osoba pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osoba rozwiedziona, chyba, że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. W ocenie organu I instancji, zaaprobowanej przez organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji, skarżącej nie można uznać za osobę samotnie wychowującą synów w rozumieniu art. 3 pkt 17a ustawy, bowiem pozostawała w trakcie postępowania przed organem I instancji w nieformalnym związku z E. G., z którym wychowywała również wspólne dziecko – córkę K., i informowała, że w najbliższym czasie zamierza zawrzeć związek małżeński z ojcem córeczki. Z akt wynika, że skarżąca w dniu 12 października 2013 r. zawarła z E. G. związek małżeński. Te okoliczności, zdaniem organów, zdecydowały o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia. W ocenie Sądu stanowisko takie nie jest prawidłowe. W poprzednio obowiązującym stanie prawnym definicja osoby samotnie wychowującej dziecko została zawarta w art. 3 pkt 17 ustawy, który stanowił, że ilekroć w ustawie jest mowa o: samotnym wychowywaniu dziecka - oznacza to wychowywanie dziecka przez pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji, orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka. Taka treść art. 3 pkt 17 została określona przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 r. Nr 86, poz. 732) z dniem 1 września 2005 r. Art. 3 pkt 17 ustawy został uznany za niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 Konstytucji RP oraz z art. 27 Konwencji o prawach dziecka (Dz. U.1991.120.526) wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 maja 2005 r. (Dz. U. z 2005 r. Nr 95, poz. 806). Zgodnie z ust. 2 tego wyroku, wymieniony wyżej przepis ustawy o świadczeniach rodzinnych utracił moc obowiązującą z dniem 31 grudnia 2005 r. Z kolei art. 3 pkt 17a o treści obowiązującej w dacie wydanych w sprawie decyzji został dodany przez art. 1 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 29 grudnia 2005 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 267, poz. 2260) zmieniającej ustawę z dniem 1 stycznia 2006 r. Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela pogląd zawarty w wyroku WSA w Lublinie z dnia 30 września 2010 r., II SA/Lu 353/10, LEX nr 895916, zgodnie z którym dziecko wychowujące się w rodzinie zrekonstruowanej nie traci statusu osoby wychowywanej przez samotnego rodzica, a dla takiej oceny nie ma znaczenia okoliczność, iż matka ubiegająca się o dodatek do zasiłku rodzinnego pozostaje w nowym związku małżeńskim. Niewątpliwie Trybunał Konstytucyjny nie orzekł o niezgodności z Konstytucją art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych w cytowanym brzmieniu. Jednakże dokonując wykładni wskazanego przepisu nie można pominąć tego, że w kwestii definicji osoby samotnie wychowującej dziecko wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 czerwca 2008 r., sygn. akt P 18/06 (Dz. U. z 2008 r. Nr 119, poz. 770). Trybunał orzekł, że art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 z późn. zm.) w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo: a) osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim, b) osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka. Art. 18 Konstytucji stanowi, iż małżeństwo, jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Z art. 32 ust. 1 wynika natomiast, iż wszyscy są wobec prawa równi i mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Zgodnie zaś z art. 71 ust. 1 Konstytucji: "Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych." Nieuprawnione jest stanowisko organu odwoławczego, że skoro przywołany w odwołaniu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 maja 2005 r. dotyczył nieobowiązującego już przepisu art. 3 pkt. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a wyrok TK z dn. 23 czerwca 2008 r. odnosi się wprost do spraw uzyskania prawa do zaliczki alimentacyjnej, to treści wyrażane w uzasadnieniach tych wyroków nie mają aktualnie zastosowania do ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu stanowisko takie nie zasługuje na aprobatę. W szczególności nie może go kształtować treść art. 66 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 z późn. zm.). Bezspornym jest, że przytoczony wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter wyroku zakresowego, w którym niezgodność z Konstytucją została stwierdzona w zakresie, w jakim badany przepis pomija określoną treść normatywną. Jak jednak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny - orzekając o niekonstytucyjności art. 24 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w wyroku z dnia 23 października 2007 r., wydanym w sprawie o sygn. akt P 28/07 (OTK-A 2007/9/106): "Uznanie niekonstytucyjności kontrolowanego przepisu w zakresie oznaczonym w sentencji wynika z ram wyznaczonych przez pytanie sądu. Niepodobna jednak nie dostrzegać, że także inne sytuacje, w których znajduje zastosowanie zdekonstytucjonalizowany przepis, są dotknięte podobną właściwością. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego powoduje zatem nierówność w ramach populacji, wobec której znajduje zastosowanie przepis art. 24 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. To jest przedmiotem sygnalizacji skierowanej do Sejmu RP, ponieważ ten organ jest władny przywrócić konstytucyjność całości normowania. Nie jest natomiast wykluczone - zważywszy na utratę domniemania konstytucyjności przez art. 24 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych na skutek wydania niniejszego orzeczenia, że sądy orzekając w sprawach innych zasiłków dokonają stosownej wykładni tego przepisu, wykorzystując art. 8 Konstytucji." Art. 8 Konstytucji RP stanowi natomiast, iż Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. Przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba, że Konstytucja stanowi inaczej. Mimo więc, iż wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego bezpośrednio odniósł skutek jedynie w sprawach dotyczących zaliczek alimentacyjnych, nie można go pominąć orzekając w sprawie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Bezspornym bowiem jest, iż zakwestionowana powyższym wyrokiem definicja osoby samotnie wychowującej dziecko użyta dla potrzeb ustawy o zaliczce alimentacyjnej, na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych winna zostać tak samo zinterpretowana. Innymi słowy definicja osoby samotnie wychowującej dziecko, użyta dla potrzeb ustawy o zaliczce alimentacyjnej, na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być interpretowana odmiennie. Skoro definicja osoby samotnie wychowującej dziecko zawarta w art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych uznana została za niekonstytucyjną na gruncie ustawy o zaliczce alimentacyjnej, to tak samo należy ją ocenić dla potrzeb ustalania zaistnienia przesłanek do przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Trafne zatem jest stanowisko skarżącej, że jej obecny mąż nie ma obowiązku alimentacji synów z poprzedniego małżeństwa. Fakt zawarcia nowego związku małżeńskiego przez rodzica samotnie wychowującego dziecko nie ma wpływu na sferę władzy rodzicielskiej i obowiązków alimentacyjnych względem tego dziecka, w sprawie niniejszej – synów skarżącej z poprzedniego małżeństwa – A. i M. T. Dlatego mając na względzie wyżej wskazane regulacje konstytucyjne uznać należy, że dziecko wychowujące się w rodzinie rekonstruowanej nie traci statusu osoby wychowywanej przez samotnego rodzica. Dla takiej oceny nie ma znaczenia zarówno okoliczność, iż matka ubiegająca się o dodatek do zasiłku rodzinnego pozostaje w nowym związku małżeńskim, jak też nawet i to, że z tego nowego związku m inne dzieci, które wychowują się wspólnie z dziećmi uprawnionymi do tego świadczenia. W tym stanie rzeczy, mając na uwadze omówione wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r. i z dnia 18 maja 2005 r., jak również przywołane powyżej przepisy Konstytucji RP, Sąd uznał w sprawie, iż organy odmawiając skarżącej prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dzieci – synów M. i A. T. jedynie na tej podstawie, iż pozostawała ona najpierw w związku nieformalnym z ojcem córki K., a następnie - w związku małżeńskim, naruszyły przepisy prawa materialnego tj. art. 11a ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 17a ustawy, albowiem dokonały niekonstytucyjnej wykładni art. 3 pkt 17a tej ustawy, co miało wpływ na wynik sprawy. Dlatego też Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2012 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji w częściach, w jakich odmawiały J. G. (wcześniej – J. B.-T.) przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania samotnie synów – A. i M. T. Rozpoznając ponownie sprawę organy stosownie do treści art. 153 ww. ustawy uwzględnią ocenę prawną wyrażoną przez Sąd, a w szczególności dokonaną przez Sąd wykładnię art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych.