II OSK 2246/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Stahl (spr. ) Sędzia del. WSA Jerzy Bortkiewicz Protokolant starszy asystent sędziego Tomasz Godlewski po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej "[...]" S.A. z siedzibą w Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 11 kwietnia 2014 r. sygn. akt III SA/Łd 1298/13 w sprawie ze skargi "[...]" S.A. z siedzibą w Z. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Ł. z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie choroby zawodowej oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2014 r., sygn. akt III SA/Łd 1298/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę [...] Spółki Akcyjnej z siedzibą w Z. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Ł. z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia choroby zawodowej u J.K.. Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym. W dniu 21 grudnia 2007 r. lekarz z NZOZ Przychodni Zakładowej [...] Sp. z o.o. w Z. dokonał zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej wskazując na chorobę zawodową pod postacią międzybłoniaka opłucnej. Według lekarza przyczyną powstania schorzenia był "Kontakt z azbestem w postaci płyt eternitowych i izolacji azbestowo cementowych, opary asfaltów". Lekarz ten wystawił J.K. w dniu 17 stycznia 2008 r. skierowanie na badania w celu rozpoznania choroby zawodowej podając jako pracodawcę [...] S.A. w Z.. Z analizy przebiegu zatrudnienia wynikało, że J.K. w trakcie swojej kariery zawodowej w okresie od 3.09.1984 r. do 16.11.1987 r. był zatrudniony w P. [...], a następnie od 23.11.1987 r. do 30.12.2007 r. w [...] S.A. Podczas zatrudnienia w P. [...] pracował na stanowisku stażysty na starszego rzemieślnika i starszego rzemieślnika w Oddziale [....] jako ślusarz elektrycznych pojazdów trakcyjnych (od 03.09.1984 r. do 08.01.1985 r.) oraz młodszego maszynisty i pomocnika maszynisty elektrycznych pojazdów trakcyjnych (od 8.01.1985 r. do 16.11.1987r. z przerwami na odbycie służby wojskowej od 3.05.do 28.10.1985 r. i we wrześniu 1987 r.). Z dniem 23.11.1987 r. J.K. podjął pracę w [...] S.A. w Z. najpierw jako wydawca (przez 2,5 miesiąca), a następnie operator przepompowni asfaltu na wydziale papy, którą zakończył 30.12.2007 r. przechodząc na rentę chorobową. Z kolei z analizy oceny narażenia zawodowego przeprowadzonego w 2008 r. wynikało, że zasadniczym miejscem pracy J.K. w [...] S.A. była strefa obsługi urządzeń przesyłowych produktu w obiekcie przepompowni asfaltu, ale brał on również udział podczas okresowych zimowych przerw produkcyjnych w czynnościach remontowo - naprawczych pomieszczeń, instalacji technologicznych lub likwidacjach skutków awarii rurociągu przesyłowego oleju grzewczego i wtedy mógł być doraźnie narażony na włókna azbestu. Mogły one pochodzić ze stosowanych w zakładzie - płyt azbestowo cementowych falistych, płaskich i innych, a także materiałów izolacyjnych - sznura azbestowego, które to wyroby zawierały w swoim składzie azbest w ilości 10 - 16% i były używane w budownictwie w latach 70 - tych ubiegłego wieku. Przychodnia Konsultacyjno-Diagnostyczna Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w Ł. orzeczeniem nr [...] z dnia [...] czerwca 2008 r. rozpoznała u J.K. chorobę zawodową pod postacią międzybłoniaka opłucnej. PPIS w Z. decyzją z dnia [...] lipca 2008 r. stwierdził u J.K. chorobę zawodową: nowotwory złośliwe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi pod postacią międzybłoniaka opłucnej wskazując jedynie [...] S.A., jako zakład, w którym wystąpiło narażenie zawodowe na włókna azbestu. W odwołaniu [...] S.A. wskazała, że organ I instancji rozpatrując sprawę pominął narażenie w poprzednim miejscu pracy zainteresowanego tj. w P. [...]. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Ł., po uzupełnieniu przez organ I instancji przebiegu zatrudnienia J.K. w [...] P., decyzją Nr [...] z dnia [...] czerwca 2009 r. utrzymał zaskarżoną decyzję PPIS w Z. w mocy. W decyzji tej wskazano także [...] P., jako zakład, w którym wystąpiło narażenie zawodowe na włókna azbestu, ponieważ J.K. w [...] P. [...] przez 4 miesiące (od 3.09.1984 r. do 8.01.1985 r.) pracując jako rzemieślnik – ślusarz elektrycznych pojazdów trakcyjnych w Oddziale [...] z dużym prawdopodobieństwem mógł brać udział w naprawach, konserwacji, obsłudze bieżącej, przeglądach eksploatacyjnych itp. tych pojazdów. Narażenie na azbest występowało wówczas (jak i obecnie występuje) podczas np. wymiany komór gaszeniowych styczników wysokiego napięcia w pojazdach trakcyjnych, termoizolacji i izolacji elektrycznych urządzeń grzewczych w elektrowozach (stosowane były maty azbestowe w grzejnikach i tablicach rozdzielni elektrycznych). Azbest stosowano również w tkaninach wygłuszających hałas w elektrowozach. W wyniku rozpoznania skargi [...] S.A. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 14 stycznia 2010 r. syn. III SA/Łd 412/09 uchylił powyższe decyzje organów I i II instancji. Sąd odmówił zastosowania w niniejszej sprawie niekonstytucyjnych przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz. U. Nr 132 poz. 1115), w związku, z czym, nie dokonał merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji. Po ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji decyzją z dnia [...] sierpnia 2010r. stwierdził chorobę zawodową u J.K. pod postacią międzybłoniaka opłucnej ujętej w poz. 17 pkt 2 wykazu chorób zawodowych określonego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. Po rozpoznaniu odwołania [...] S.A. w Z. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Ł. decyzją z dnia [...] października 2010 r. utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. [...] S.A w Z. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, który wyrokiem z dnia 2 marca 2011 r. sygn. III SA/Łd 657/10, uchylił zaskarżone decyzje organów I i II instancji. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w trakcie postępowania administracyjnego doszło do naruszenia art. 7, 77 i 80 k.p.a. które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie. W szczególności zdaniem Sądu w sposób niewystarczający zebrano i oceniono materiał dowodowy niezbędny do właściwego ustalenia stanu faktycznego sprawy w zakresie istnienia narażenia zawodowego i środowiskowego J.K. na azbest, a orzeczenie WOMP zostało wydane z wykorzystaniem niepełnej informacji o narażeniu zawodowym skarżącego . W związku z powyższym wyrokiem Sądu organ I instancji ponownie przeprowadził postępowanie wyjaśniające. W postępowaniu tym wykluczono narażenie na azbest J.K. w miejscu zamieszkania oraz uzupełniono ocenę narażenia zawodowego na pył azbestu w P. [...] (aktualna nazwa [...] S.A.). Uzupełniony materiał dowodowy w zakresie narażenia na azbest łącznie z wyrokiem Sądu został przekazany do Przychodni Konsultacyjno-Diagnostycznej Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w Ł. celem zajęcia stanowiska, w tym wyjaśnienia wątpliwości wskazanych w wyroku Sądu. W piśmie z dnia 12 marca 2012 r. Przychodnia Konsultacyjno- Diagnostyczna WOMP w Ł. wskazała, odnosząc się do etiologii międzybłoniaka, że w przypadku czynników o udowodnionym działaniu rakotwórczym na organizm człowieka nie istnieje wskazana bezpieczna granica stężenia substancji, poniżej której nie ma możliwości zachorowania na dany nowotwór a do przyjęcia zawodowego związku pomiędzy chorobą zawodową a wystąpieniem choroby nowotworowej wystarczy sama obecność czynnika rakotwórczego w pracy. Ponadto azbest jest uznawany za czynnik powodujący międzybłoniaka praktycznie w 100%, a związek pomiędzy międzybłoniakiem i narażeniem na azbest został bezspornie udowodniony. W dalszej części pisma wskazano, że w środowisku pozazawodowym J.K. nie stwierdzono potencjalnych źródeł narażenia na włókna azbestu oraz że nie istnieją żadne przesłanki, które mogłyby być choćby podstawą do domniemania, że J.K. uczestniczył lub wykonywał prace demontażowe wyrobów azbestowych zawodowo lub amatorsko w miejscu zamieszkania. Istniały natomiast i istnieją nadal niezbite dowody pozwalające na wnioskowanie, że J.K. był narażony na respirabilne włókna azbestu w środowisku pracy. W zakresie narażenia zawodowego w P. [...] Przychodnia WOMP wskazała, że w kontakt z włóknami azbestowymi występował na terenie tego zakładów pracy. W zakresie narażenia zawodowego w [...] S.A. Przychodnia WOMP wskazała, że zebrany materiał dowodowy odnośnie narażenia J.K. jest wystarczający do uwiarygodnienia narażenia również u tego pracodawcy, ponieważ pracodawca przyznał, że narażenie takie miało miejsce, choć w formie uznanej przez pracodawcę, jako "incydentalną". Za istnieniem takiego narażenia przemawia fakt otrzymania przez pracowników, w tym J.K. ulotki z [...] 2006 r. informującej o obecności na terenie zakładu [...] wyrobów zawierających azbest oraz o możliwych skutkach zdrowotnych tego faktu, z uwzględnieniem możliwości wystąpienia międzybłoniaka. WOMP stwierdził, że w przypadku J.K. warunek narażenia i latencji są spełnione. Bardziej prawdopodobne, w świetle nowych przedstawionych danych dotyczących narażenia zawodowego wydaje się być, że proces indukcji nowotworowej, biorąc pod uwagę okres latencji międzybłoniaka został zainicjowany w pierwszym miejscu pracy p. J.K. tj. [...] P. [...], choć przyjmując okres latencji nawet wynoszący 20 lat inicjacja procesu nowotworowego mogła mieć miejsce także w Przedsiębiorstwie ,,[...]". Z zeznań świadków pracowników [...] S.A. na okoliczność obecności w zakładzie wyrobów zawierających azbest wynikało, że razem z J.K. wykonywali spowodowane awarią prace remontowo – naprawcze rurociągów przesyłowych i ich armatury polegające m.in. na usuwaniu pylącego i kruszącego się sznura azbestowego i wycinaniu uszczelek azbestowych (św. J. S. i K.M.). Inni świadkowie potwierdzi wykonywanie tego typu prac lecz nie wiedzieli z czego sznur był wykonany. M.A. - autor ulotki z [...] 2006 r.. potwierdził okoliczność występowania wyrobów azbestowych na terenie zakładu m.in. uszczelki i sznury azbestowe w rurociągu do przepływu asfatu. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. organ I instancji stwierdził u J.K. chorobę zawodową pod postacią międzybłoniaka opłucnej, wymienioną w poz. 17 pkt 2 wykazu chorób zawodowych. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł [...] S.A. w Z., domagając się jej uchylenia i uzupełnienia postępowania dowodowego. Tym razem zakwestionował ustalenia organu I instancji co do faktu wykonywania przez J.K. czynności remontowo- naprawczych, podczas których usuwano sznur azbestowy. Usterki te miały być usuwane przez spawaczy a nie pracowników przepompowni asfaltu (zeznanie H.P.). Zarzucono, że organ nie zweryfikował, czy w miejscu zamieszkania J.K. w latach 1987- 2007 w bloku w Z. istniało narażenie na włókna azbestowe oraz zaprzestał przedwcześnie poszukiwania dokumentacji medycznej J.K., w szczególności badań pulmonologicznych wykonanych w listopadzie 2004 i maju 2005 roku. Podważano istnienie związku przyczynowego pomiędzy stwierdzoną chorobą zawodową a warunkami pracy w [...] S.A. wskazując, że w tym zakładzie istniało jedynie wysokie prawdopodobieństwo w przeciwieństwie do narażenia zawodowego w [...] P. [....]. Rozpatrując wniesione odwołanie Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Ł. zwrócił się do PPIS w Z. o wyjaśnienie czy w budynkach w miejscach zamieszkania J.K. w Z. w latach 1965 - 2007, były prowadzone prace polegające na montażu lub demontażu wyrobów zawierających azbest, podczas których mogły się wydzielać włókna azbestu. W związku z powyższym PPIS w Z. pismem z dnia 16 września 2013 r. przesłał informacje otrzymane od zarządców nieruchomości, z których to informacji wynika, że prace takie nie były prowadzone. Decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Ł. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy stwierdził, że zebrany w sprawie materiał dowodowy uzasadniał stwierdzenie przedmiotowej choroby zawodowej u J.K.. Uznał, że organ I instancji w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy, poprzez dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego oraz ocenił na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona, zaś uzasadnienie faktyczne decyzji zawiera wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione. Zdaniem organu odwoławczego zostało wykazane na podstawie zeznań świadków w tym przez bezpośredniego przełożonego, że J.K., podczas zatrudnienia w [...] S.A., w trakcie wykonywania czynności zawodowych był narażony na czynnik rakotwórczy, jakim są włókna azbestu z usuwanego sznura azbestowego. W ocenie organu odwoławczego w postępowaniu wykluczono narażenie J.K. na włókna azbestu w miejscach zamieszkania od 1965 r. w Z. i od 2007r. w T.. Organ odwoławczy uznał za bezzasadny zarzut zaprzestania przez organ I instancji poszukiwań dokumentacji medycznej a w szczególności wyników badań pulmonologicznych J.K. z 2004 i 2005 r., ponieważ organ podjął działania w tym kierunku zwracając się pismem z dnia 11 stycznia 2013 r. do [...] Sp. z o.o. w Z., chociaż to nie leży w jego kompetencji , a w ocenie PWIS w niniejszym postępowaniu te wyniki są nieistotne. Zaznaczył też, że także pracodawca nic nie zrobił w tym kierunku pomimo tego, że spółka medyczna świadczyła na jego rzecz usługi medyczne. Zdaniem organu odwoławczego w ponownie przeprowadzonym postępowaniu usunięto niejasności, które wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu powołanego wyroku z dnia 2 marca 2011 r. sygn. akt III SA/Łd 657/10, podjęto wszelkie kroki do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy a wnioski medyczne zawarte w piśmie z dnia 12 marca 2012 r. Przychodni Konsultacyjno-Diagnostycznej, zeznania świadków oraz wykluczenie narażenia środowiskowego w pełni przekonały Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Ł., że choroba zawodowa pod postacią międzybłoniaka opłucnej u J.K. powstała w następstwie działania włókien azbestu występujących w środowisku pracy. Podkreślono, że o rozpoznaniu choroby zawodowej decydują względy medyczne, inspektor sanitarny nie może kwestionować rozpoznania zawartego w orzeczeniu lekarskim, jeśli nie budzi ono wątpliwości, a tak było w niniejszej sprawie. W skardze z dnia 18 listopada 2013 r. [...] S.A. w Z. (dalej jako skarżąca) zarzuciła naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy. Zarzuty te koncentrowały się na podważeniu zebranego w sprawie materiału dowodowego, dokonanej przez organ oceny tego materiału i wyciągniętych na tej podstawie wniosków co do rzeczywistego wystąpienia narażenia zawodowego J.K. na wyroby azbestowe w zakładzie skarżącej (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a.). Zwrócono uwagę na nienależyte uzasadnienie decyzji , w szczególności przez niewyjaśnienie dlaczego dokumentacja medyczna J.K. z roku 2004 oraz 2005 jest zdaniem organu nieistotna, oraz niewystarczające wyjaśnienie przesłanek uznania, że czynniki narażenia na chorobę zawodową w postaci międzybłoniaka opłucnej wystąpiły w zakładzie pracy skarżącego. W odpowiedzi na skargę Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Ł. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Odnosząc się do zarzutu zaprzestania poszukiwania przez organy inspekcji sanitarnej dokumentacji medycznej J.K., zawierającej wyniki badań pulmonologicznych wskazano, że obowiązująca ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta ( tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. , poz. 159) określa komu może być udostępniona dokumentacja medyczna pacjenta i wśród podmiotów uprawnionych nie wymienia inspektora sanitarnego. Takie same regulacje zawierała poprzednio obowiązująca ustawa o zakładach opieki zdrowotnej. To strona ma prawo i obowiązek dostarczyć jednostce orzeczniczej całą dokumentację medyczną, która mogłaby potwierdzić zasadność zgłoszonego podejrzenia choroby zawodowej. Składanie tej dokumentacji inspektorowi sanitarnemu mija się z celem bowiem nie jest on uprawniony ani do gromadzenia takiej dokumentacji ani do wysnuwania z niej jakichkolwiek wniosków natury medycznej. Wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2014 r., sygn. akt III SA/Łd 1298/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę. Sąd zwrócił uwagę, że niniejsza sprawa była już rozpatrywana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, który wyrokiem z dnia 3 lutego 2011 r. wydanym w sprawie III SA/Łd 657/10 uchylił wcześniejszą decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Ł. z dnia [...] października 2010 r. oraz poprzedzającą ją decyzję PPIS w Z. z dnia [...] sierpnia 2010 r. wskazując kwestie, które powinny zostać szczegółowo wyjaśnione. W związku z tym Sąd mając na uwadze art. 153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.) stwierdził, że jest związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartą w poprzednim orzeczeniu. Sąd wskazał co zgodnie z art. 235¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy ( Dz. U. z 1998 r, Nr 21, poz. 94 ze zm.) rozumie się pod pojęciem choroby zawodowej a także kiedy może nastąpić rozpoznanie choroby zawodowej (art. 2352 K.p.). Stwierdził, że rozpoznany u J.K. międzybłoniak opłucnej występuje w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych ( Dz. U. nr 105, poz. 869) – Wykaz chorób zawodowych /.../, pod poz. 17 (Nowotwory złośliwe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi) w pkt 2. Okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej, dla tego schorzenia określa się indywidualnie w zależności od okresu latencji nowotworu. Nie ma zatem zakreślonych wyraźnych ram czasowych. Sąd przytoczył § 5 ust. 1 -3 oraz § 8 ust. 1 -3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. nr 105, poz. 869 ze zm.) i stwierdził w oparciu o wskazane powyżej przepisy, że decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej może być wydana, jeżeli spełnione zostaną łącznie następujące przesłanki: 1/ schorzenie zostanie rozpoznane jako choroba zawodowa przez lekarza zatrudnionego we właściwej jednostce orzeczniczej, 2/ w środowisku pracy występowały czynniki szkodliwe dla zdrowia i 3/ bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem można stwierdzić istnienie związku przyczynowego między stwierdzonym schorzeniem a warunkami pracy. W rozpatrywanej sprawie Sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania ustaleń organów sanitarnych, że spełnione zostały wszystkie przesłanki do stwierdzenia u zmarłego w [...] J.K. choroby zawodowej pod postacią międzybłoniaka opłucnej. Zdaniem Sądu, nie doszło w sprawie do naruszenia przepisów postępowania, który mógłby mieć wpływ na wynik sprawy tj. naruszenia art. 7 w zw. z art.77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. Organ zebrał cały dostępny materiał dowodowy i dokonał jego prawidłowej oceny, która nie budzi już wątpliwości co do zgodności z zasadami logicznego rozumowania i doświadczeniem życiowym. Przede wszystkim organ rozpoznając ponownie sprawę zastosował się do wskazań Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi zawartych w wyroku z 2 marca 2011 r. Sąd podkreślił wówczas, że ocena narażenia zawodowego przeprowadzona przez lekarza orzecznika nie wiąże organu i może być dokonana samodzielnie przez organ wydający decyzję, do czego upoważnia § 6 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych. Opinie lekarskie mogą zaś stanowić podstawę decyzji, gdy są wyczerpujące, spójne i jednoznaczne. Biorąc więc pod uwagę całokształt zgromadzonego materiału, w tym także informacje zawarte w piśmie Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Ł. z dnia 9 grudnia 2011 r. (k-76 akt adm.), wyjaśnienia żony J.K., że pracując jako rzemieślnik – ślusarz elektrycznych pojazdów trakcyjnych w P. [...] ( obecnie P. [...] S.A. Zakład [...] w Ł.) wykonywał on wszelkie prace zlecane przez kierownika ( przeglądy i naprawy elektrowozów) również z użyciem smarów, oraz załączone przez PPIS w Z. dokumenty: ocenę badań zapylenia z 2000 r., Raport z badań środowiska pracy z 2001 ,2002 i 2004 r., Protokół z kontroli przeprowadzonej w 2002 r. w A. w P. [...], Sąd uznał, że organy miały pełne podstawy do przyjęcia, że w tym zakładzie pracy, w czasie gdy pracował tam J.K., istniała możliwość narażenia na kontakt z włóknami azbestu. Wnioski organu, że choć informacje dotyczące narażenia na azbest dotyczyły okresu 2002-2009 r., to fakt, że w latach 80 –tych P. było prężnie działającym przedsiębiorstwem, a przepisy dotyczące prac z azbestem były mniej rygorystyczne niż obecnie obowiązujące - nie mogą być uznane za dowolne. Również gdy chodzi o drugie środowisko pracy w [...] S.A. zebrany materiał w pełni uzasadniał ustalenie przez organ, że występowały w nim i występują nadal (choć w zmniejszonym zakresie ) wyroby zwierające azbest. J.K. uczestniczył w czynnościach remontowo – naprawczych związanych z likwidacją awarii rurociągu przesyłowego asfaltu, a także naprawach okresowych w okresie zimowym, usuwanie zaś awarii polegało m.in. na usunięciu izolacji z miejsca awarii tj. usunięciu sznura, często skruszałego zawierającego azbest, a także wymianie uszczelki zawierającej azbest. Ustalenia takie znajdują pełne oparcie w zeznaniach przesłuchanych świadków. Fakt, że do dnia dzisiejszego części rurociągów są izolowane sznurem z azbestem potwierdził także M.K. zatrudniony na stanowisku specjalisty d.s. BHP. Fakt, że nie miał on wiedzy, kto ściąga oplot w celu przygotowania do usunięcia awarii rurociągu przez służby techniczne, i że nigdy nie widział J.K. pracującego przy usuwaniu azbestu., zdaniem Sądu nie oznacza że takie sytuacje nie miały miejsca. Świadek potwierdził natomiast udział J.K. w remontach okresowych. Także H. P. zatrudniony w [...] S.A. od 1979 r. na stanowisku operatora przepompowni asfaltu, nie pracował wprawdzie z J.K. na tej samej zmianie i nie wiedział czy uczestniczył on w naprawach, a sam w naprawach rurociągu nie uczestniczył, ale także potwierdził, że, kiedyś rurociąg był opleciony sznurami ,a obecnie jest wełną mineralną. Świadek ten nie wiedział z czego były wykonane sznury, a o tym, że na terenie zakładu występuje azbest dowiedział dopiero trzy lata wcześniej, jak był pożar na terenie zakładu. Sąd uznał, że zeznania świadków P.i K. nie pozostają w sprzeczności z pozostałym materiałem dowodowym. To, że świadek P. nie uczestniczył w naprawach rurociągu nie wyklucza, że uczestniczył w nich J.K., co potwierdził m.in. jego bezpośredni przełożony K.M. oraz pozostali świadkowie. Istnienie instrukcji usuwania oplotu i obowiązek zakładania obecnie przez pracowników odzieży ochronnej wynikające z zeznań świadka K. nie pozbawia wiarygodności zeznań pozostałych pracowników. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że także w drugim miejscu pracy J.K. był narażony, choć nie w sposób ciągły, przez cały okres zatrudnienia na kontakt z pyłami azbestu przede wszystkim przy okazji prac naprawczych i remontowych rurociągu. Zaznaczył, że sama strona skarżąca w swojej skardze podkreśla, że narażenie na szkodliwy kontakt z azbestem może mieć miejsce nie tylko podczas dokonywania bezpośrednich czynności przy wyrobach azbestowych, co miało miejsce w przypadku J.K. w tym zakładzie pracy, ale także na skutek przebywania w bliskim otoczeniu uszkodzonych materiałów azbestowych. Na terenie zakładu występowały zaś wyroby zawierające azbest (płyty cementowo – azbestowe faliste i płaskie oraz inne), które w przypadku ich uszkodzenia mogły stanowić dodatkowe zagrożenie, co wynika wprost z informacji przekazanej pracownikom [...] w formie ulotki (załącznik do protokołu z dnia 27.06. 2008 r. k-22 akt adm). Sąd zauważył, że z zeznań np. K. M. wynikało, że firmy zewnętrzne do usuwania azbestu pojawiły się dopiero od kilku lat, wcześniej zaś przy usuwaniu awarii i zdejmowaniu sznura zawierającego azbest pracował m.in. J.K. . "Sznur był zdejmowany szedł na wysypisko", gdyż wtedy nikt nie wiedział, że to odpad niebezpieczny . Zastępowany był wełną mineralną i obecnie w 70-80% nowa izolacja wykonana jest z wełny mineralnej. Oznacza to jednak, że te 70-80 % izolacji na rurociągu wcześniej zostało oczyszczone ze sznura zawierającego azbest przez pracowników zakładu, w tym J.K.. Sąd stwierdził, że przeprowadzone przez organy postępowanie wyjaśniające wykluczyło też narażenie na azbest w miejscu zamieszkania J.K.. Organ uzyskał informację z urzędu Gminy Z., że opracowana w roku 2010 r. inwentaryzacja wyrobów azbestowych nie zawiera informacji o występowaniu wyrobów azbestowych na terenie posesji na której zamieszkiwał od 2003 r. J.K.. Odebrał wyjaśnienia od żony J.K. dotyczące położenia i budowy tego budynku. Podała ona także informacje, że w okresie od 1987 r. do 2003 r., gdy J.K. mieszkał w bloku przy ul. [...] w Z. nie były tam przeprowadzane żadne prace polegające na naruszeniu ścian lub innych elementów stałych, nie były wymieniane okna oraz, że nie wykonywał on poza pracą zawodową żadnych prac demontażowych przy wyrobach zawierających azbest.. Organ uzyskał też od zarządców wszystkich nieruchomości, w których zamieszkiwał wcześniej J.K. informację, że nie były tam prowadzone żadne prace polegające na montażu lub demontażu wyrobów zawierających azbest.( k-145 z zał akt adm). Biorąc pod uwagę powyższe informacje Sąd uznał, że ustalenia organu, iż kontakt z azbestem J.K. w miejscu zamieszkania nie występował, nie są dowolne. Organ zbadał możliwe źródła powstania choroby i nie ograniczył się, jak zarzuca strona skarżąca, do środowiska pracy. Sąd podkreślił, że żadne inne wnioski dowodowe w tym przedmiocie nie były zgłaszane przez uczestników postępowania, a ustalenia te nie były też w toku postępowania kwestionowane. Dlatego argumentacja, zawarta w skardze, że organ nie udowodnił w żaden sposób, że budynki, w których mieszkał J.K. nie były pokryte materiałami zawierającymi azbest jest zdaniem Sądu niezasadna, a [...] S.A. biorący czynny udział w postępowaniu przed organami sanitarnymi gdyby miał odmienne informacje mógł je przedstawić i zgłaszać w tym zakresie wnioski dowodowe. Sąd zauważył, że organ wystąpił też o uzupełnienie orzeczenia WOMP o rozpoznaniu choroby zawodowej u J.K.. WOMP w piśmie z dnia 12.03.2012 r. podtrzymał orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej. Wyjaśniono szczegółowo, że w przypadku czynników o udowodnionym działaniu rakotwórczym na organizm człowieka nie istnieje wskazana bezpieczna granica stężenia substancji, poniżej której nie ma możliwości zachorowania na dany nowotwór. W związku z tym do przyjęcia zawodowego związku pomiędzy chorobą zawodową, a wystąpieniem choroby nowotworowej wystarczy sama obecność czynnika rakotwórczego w środowisku pracy. Wskazano, powołując się także na opracowania naukowe, że azbest jest uznawany za czynnik powodujący międzybłoniaka praktycznie w 100%. Podkreślono, że dochodzenie epidemiologiczne przeprowadzone zostało niezwykle dokładnie i pozyskano dokładne informacje dotyczące miejsca zamieszkania, stanu budynków i pozostałej infrastruktury i nie stwierdzono potencjalnych źródeł narażenia na włókna azbestu w środowisku pozazawodowym (włókna, bo do wywołania procesu inicjującego rozwój nmiędzybłoniaka nie jest konieczne przebywanie w atmosferze zapylenia, a wystarczy narażenie na niewielką ilość włókien). Zaznaczono, że ponad 80% przypadków tego nowotworu związane jest z zawodowym narażeniem. a w przypadku J.K., praktycznie po wykluczeniu narażenia komunalnego, można przyjąć narażenie na włókna azbestu w miejscu pracy. Jednostka orzecznicza na podstawie poczynionych przez organ ustaleń co do oceny narażenia zawodowego stwierdziła, że analiza przebiegu pracy zawodowej J.K. w [...] P. [...] wykazała, że istniała możliwość narażenia na azbest, włókna azbestowe w różnym stężeniu obecne były na terenie całego zakładu zajmującego się naprawami taboru kolejowego i uniknięcie narażenia było praktycznie niemożliwe przez cały okres zatrudnienia w latach 1984-1987. Zaznaczono także, że ewentualny zarzut krótkotrwałości narażenia (tylko 4 miesiące pracy jako ślusarz elektrycznych pojazdów trakcyjnych) ma znaczenie drugorzędne, gdyż najważniejszy przy rozpatrywaniu związku przyczynowo- skutkowego jest sam fakt narażenia i okresu latencji nie zaś okresu narażenia. Również jeżeli chodzi o [...] S.A. zebrany materiał wystarczał, w ocenie WOMP do uwiarygodnienia narażenia u tego pracodawcy. Jednostka orzecznicza bazowała przy tym na wyjaśnieniach samego pracodawcy oraz treści ulotki oraz wynikach badań naukowych. Następnie zaś kontakt J.K. z włóknami azbestu potwierdziły jeszcze wskazane wyżej zeznania świadków. Podkreślono ponownie, że nie istnieje bezpieczna granica stężenia włókien we wdychanym powietrzu i uważa się, ze znaczne ryzyko występuje przy masywnych narażeniach, co jest logiczne i nie wyklucza możliwości wystąpienia choroby przy mniejszych stężeniach. Wyjaśniono, że okres latencji nowotworu wynosi od 20 do 50 lat, choć opisywano też przypadki latencji krótszej niż 10 lat i nie ustalono dokładnie jak długi musi być minimalny okres narażenia niezbędny do wystąpienia międzybłoniaka. W ocenie lekarza wydającego orzeczenie bardziej prawdopodobne wydaje się być, że proces indukcji nowotworowej został zainicjowany w pierwszym miejscu pracy, choć przyjmując okres latencji wynoszący nawet 20 lat inicjacja procesu nowotworowego mogła mieć miejsce także w przedsiębiorstwie [...]. Odnosząc się do zarzutu, że organ przedwcześnie zaprzestał poszukiwania dokumentacji medycznej dotyczącej badań pulmonologicznych Sąd stwierdził, że w świetle zebranego materiału także ten zarzut nie był zasadny. Organ wyczerpał wszystkie możliwości zgromadzenia dokumentacji i jak wynika z pisma NZOZ [...]Sp. z o.o., która wykonywała badania u pracowników firmy [...] w listopadzie 2004 i maju 2005 r. po nagłej śmierci lekarza, w którego posiadaniu była dokumentacja, nie było możliwości ustalenia, gdzie się ona znajduje. Żona skarżącego dostarczyła zaś całą posiadaną przez siebie dokumentację lekarską. Zdaniem Sądu, stanowisko skarżącej, że wyniki tych badań mają istotne znaczenie jest niczym nieuzasadnione, gdyż nie ulega wątpliwości, że choroba została zdiagnozowana dopiero dwa lata później w 2007 r. Ponadto, okres latencji nowotworu jest bardzo różny (20-50 lat ale także mniej niż 10), więc dwa lata różnicy nie zmieniłyby ostatecznych wniosków. W świetle tak zebranego i następnie uzupełnionego materiału dowodowego w ocenie Sądu organy prawidłowo stwierdziły u J.K. chorobę zawodową wymienioną pod poz. 17 pkt 2 Wykazu chorób zawodowych (...) stanowiącego załącznik do rozporządzenia z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych, pod postacią międzybłoniaka opłucnej. Sąd uznał, że po uzupełnieniu postępowania wyjaśniającego zgodnie ze wskazaniami Sądu zawartymi w uzasadnieniu wyroku z 2 marca 2011 r., organy miały podstawy do uznania, że w sprawie został zgromadzony materiał dowodowy wystarczający do rozstrzygnięcia sprawy. Zgromadzony materiał, gdy chodzi o ocenę narażenia zawodowego wskazuje, tak jak przyjęły organy, że w obu miejscach pracy J.K. występowało narażenie na kontakt z włóknami azbestu. Wykluczona natomiast została ekspozycja na włókna azbestu w środowisku pozazawodowym. Biorąc pod uwagę, jak wynika z orzeczenia właściwej jednostki orzeczniczej, że związek między rozpoznaną u J.K. chorobą, a narażeniem na azbest został bezspornie udowodniony i że 80% przypadków międzybłoniaka związane jest z zawodowym narażeniem, organ mógł przyjąć, że materiał dowodowy wyczerpująco uzasadnia stwierdzenie choroby zawodowej, a więc że występuje związek przyczynowy między narażeniem w środowisku pracy a zachorowaniem. Zdaniem Sądu w przypadku obu zakładów zatrudniających J.K. w świetle orzeczenia lekarskiego WOMP można bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem stwierdzić, że stwierdzona choroba zawodowa została spowodowana działaniem szkodliwego czynnika jakim jest azbest i pozwala na to także okres latencji tego typu nowotworu, który wynosi od 20 do 50 lat, ale niekiedy wynosi mniej niż 10 lat. Sąd stwierdził, że postępowanie w sprawie stwierdzenia choroby zawodowej ma na celu jedynie rozstrzygnięcie, czy istnieją podstawy do stwierdzenia u pracownika choroby zawodowej. Nie jest jego celem ustalanie zakresu odpowiedzialności pracodawców, jeżeli czynniki występujące w środowisku pracy u każdego z nich mogły, każde z osobna lub łącznie spowodować lub przyczynić się do rozwoju choroby zaliczonej w wykazie do chorób zawodowych. Dla wydania orzeczenia stwierdzającego chorobę zawodową u pracownika wystarczające byłoby także ustalenie, że bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem choroba zawodowa spowodowana była działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących tylko u jednego z pracodawców. Zawarte w art. 235¹ K.p. sformułowanie "bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem" oznacza, że zarówno ocena warunków pracy pozwalająca na bezsporne stwierdzenie, że choroba zawodowa spowodowana została czynnikami szkodliwymi występującymi w środowisku pracy, jak i ocena wskazująca na wysokie prawdopodobieństwo spowodowania choroby czynnikami szkodliwymi występującymi w środowisku pracy, pozwala w równym stopniu na stwierdzenie choroby zawodowej, jeżeli spełnione zostały pozostałe przesłanki wskazane w przepisie. Zakres odpowiedzialności odszkodowawczej poszczególnych pracodawców podlegać może ocenie w postępowaniu przed sądem powszechnym, a nie w postępowaniu przed organami inspekcji sanitarnej. Z powyższych względów Sąd uznając, że zaskarżone orzeczenie nie narusza prawa, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca, zaskarżając go w całości. Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. postawiła zarzuty naruszenia prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie a mianowicie art. 2351 Kodeksu pracy (Dz. U. nr 21 poz. 94 ze zm.), polegające na dokonaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi nieprawidłowej oceny zastosowania przez organy obu instancji prawa materialnego w postaci art. 2351 Kodeksu pracy na skutek błędnego przyjęcia wysokiego prawdopodobieństwa, iż choroba J.K. spowodowana była działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy - zakładzie pracy [...] S.A. z siedzibą w Z.; Odnośnie do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na treść orzeczenia wskazano na: • art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a., poprzez nieuwzględnienie skargi, mimo że zasługiwała ona na uwzględnienie, ponieważ miało miejsce naruszenie przepisów postępowania administracyjnego tj. art. 7 k.p.a. i 77 § 1 k.p.a., polegające na ograniczeniu postępowania dowodowego w niniejszej sprawie i niepodjęciu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, poprzez: - pozostawienie bez głębszej analizy potencjalnego istnienia pozazawodowych czynników mogących mieć wpływ na wystąpienie u J.K. międzybłoniaka opłucnej oraz - niezebranie i nierozpatrzenie całego materiału dowodowego w sprawie, w szczególności zaprzestanie poszukiwania dokumentacji medycznej J.K., zawierającej wyniki badań pulmonologicznych, która ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w wyniku czego błędnie wykluczono możliwość narażenia J.K. na kontakt z włóknami azbestu w środowisku pozazawodowym oraz ustalono, że wyniki badań z 2004/2005 r. nie mają istotnego znaczenia dla oceny faktycznych źródeł choroby J.K., co miało istotny wpływ na wydanie i treść decyzji organów administracyjnych obu instancji, gdyż doprowadziło do stwierdzenia choroby zawodowej u J.K. powstałej w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy - zakładzie pracy [...] S.A. z siedzibą w Z., a także na treść wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 11 kwietnia 2014 r. nieuwzględniającego rzeczonej skargi; • art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez nieuwzględnienie skargi, mimo że zasługiwała ona na uwzględnienie, ponieważ miało miejsce naruszenie przepisów postępowania administracyjnego tj. art. 80 k.p.a. polegające na niedostrzeżeniu przez Sąd I instancji, iż organy administracyjne obu instancji dokonały dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego zebranego w sprawie, w szczególności poprzez: o ustalenie w sposób bezkrytyczny na podstawie przeprowadzonego dowodu z zeznań świadków - pracowników [...] S.A., iż J.K. uczestniczył w pracach remontowo - naprawczych w zakładzie pracy [...] S.A., w trakcie których miał bezpośrednią styczność z azbestem, w sytuacji, gdy zeznania świadków nie uzupełniają się wzajemnie oraz o pominięcie okoliczności zapewnienia przez skarżącą swoim pracownikom odpowiedniego stroju ochronnego, zapewniającego ochronę od wszelkiego rodzaju zapylenia, w tym azbestowego, co miało istotny wpływ na treść decyzji organów administracyjnych obu instancji, gdyż doprowadziło do arbitralnego przyjęcia, iż źródłem narażenia zawodowego będącego podstawą choroby zawodowej J.K. było środowisko pracy - zakład pracy [...] S.A. z siedzibą w Z., a także na treść wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 11 kwietnia 2014 r. nieuwzględniającego rzeczonej skargi; • art. 141 § 4 p.p.s.a. przez dokonanie w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę niespójnej i lakonicznej oceny zebranego materiału dowodowego, polegającej na arbitralnym przyjęciu, iż do narażenia zawodowego J.K. doszło w środowisku pracy - zakładzie pracy [...] S.A., przy jednoczesnym stwierdzeniu, że bardziej prawdopodobne jest zainicjowanie procesu indukcji chorobowej w pierwszym miejscu pracy J.K., tj. w [...] P. [...]. Mając na uwadze tak sformułowane zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. W razie nie uwzględnienia tego wniosku wystąpiła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania, ponadto wystąpiła o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Ł. podtrzymał wszystkie wcześniej podniesione w decyzji argumenty, podzielił stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi oraz wnosił o oddalenie skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach zarzutów skargi kasacyjnej , biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, która w niniejszej sprawie nie występuje. Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw a tym samym nie mogła zostać uwzględniona. W szczególności nieuzasadnione są zarzuty procesowe naruszenia przepisów postępowania - art.1 § 1 i 2 Ppsa w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit.c ,powiązane z naruszeniem art. 7, art. 77. i art. 80 k.p.a .i z niedostatecznie wyczerpującym zebraniem i zbadaniem materiału dowodowego oraz z dowolną a nie swobodną oceną materiału dowodowego, zwłaszcza w odniesieniu do pozazawodowej etiologii schorzenia J.K. oraz do związku schorzenia z pracą w innych zakładach. Rozpoznawana sprawa była już przedmiotem kontroli sądowej a w jej wyniku w postępowaniu prowadzonym po uchyleniu decyzji w sposób wyjątkowo wyczerpujący i staranny dokonano kolejnych ustaleń w kwestiach, zdaniem Sądu I instancji ,wcześniej niedostatecznie wyjaśnionych. Rozpoznając sprawę ponownie, organy administracji a następnie Sąd I instancji dokonały analizy wszelkich okoliczności ,które mogły mieć znaczenie dla wyniku sprawy. Skarga kasacyjna w dużej mierze powiela wcześniejsze zarzuty, już rozważane przez te organy i Sąd. Wskazany jako naruszony przepis art. 235 ¹Kodeksu pracy wymaga dla uznania istnienia choroby zawodowej bezspornego lub wysokiego prawdopodobieństwa związku schorzenia z warunkami pracy. W rozpoznawanej sprawie to wysokie prawdopodobieństwo zostało w pełni wykazane (wynika to z akt sprawy, uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz uzasadnienia wyroku sądowego) a zamieszczenie schorzenia pana J.K. w wykazie chorób zawodowych prowadzić musiało do stwierdzenia istnienia choroby zawodowej i to w związku z pracą w skarżącym Zakładzie. Zważywszy zatem, ze zarzuty skargi kasacyjnej nie mogły być uznane za usprawiedliwione, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn Dz.U. z 2016 r., poz.718) orzeczono jak w sentencji.