II FZ 1210/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska - Nowacka, po rozpoznaniu w dniu 27 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 15 kwietnia 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 189/14 w przedmiocie wyłączenia referendarza sądowego w sprawie ze skargi W. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 17 grudnia 2013 r., nr [...], [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. postanawia oddalić zażalenie. Pismem z dnia 15 stycznia 2014 r. W. S. (dalej: "skarżący") wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 17 grudnia 2013 r., nr [...], [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. W skardze został zawarty wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata. W wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący przesłał do Sądu wypełniony formularz PPF wraz z: PIT-36 za 2012 r., PIT/B za 2012, 2011 i 2010 r., wyciąg z banku za grudzień 2013 r. oraz styczeń 2014 r. Na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 5 w zw. z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", referendarz sądowy G. R. wezwał skarżącego do uzupełnienia w terminie 7 dni od daty doręczenia pisma danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie m.in. dokumentów wskazujących wysokość wszelkich, poza emeryturą, dochodów uzyskiwanych przez skarżącego, wyciągów z rachunku bankowego za okres od 1 lutego 2014 r. oraz z wszystkich pozostałych rachunków posiadanych przez skarżącego, kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2013 r., udokumentowania wydatków związanych z leczeniem w okresie ostatnich 3 miesięcy oraz wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. W odpowiedzi na powyżej powołane wezwanie skarżący, przesyłając do Sądu liczne dokumenty, złożył wniosek o wyłączenie referendarza sądowego G. R. z uwagi na próbę poniżenia inwalidy-rencisty poprzez próbę wyłudzenia licznych poświadczeń nieprawdy oraz z powodu zbierania nadmiernych informacji chronionych przez tajemnice lekarskie. W dniu 7 kwietnia 2014 r. referendarz sądowy G.l R. złożył oświadczenie, w którym zaznaczył, że brak jest podstaw do wyłączenia go zarówno z mocy ustawy - art. 18 p.p.s.a., ani też nie zachodzą przyczyny wyłączenia, o których mowa jest w art. 19 tej ustawy. W oświadczeniu referendarz sądowy odniósł się również do zarzutów skarżącego dotyczących skierowanego wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił wniosek o wyłączenie referendarza sądowego wskazując w uzasadnieniu, iż skarżący w żaden sposób nie uprawdopodobnił przyczyny wyłączenia referendarza sądowego G. R.. Skład orzekający w sprawie wyraźnie podkreślił, iż wniosek o wyłączenie referendarza sądowego, podobnie jak w przypadku wniosku o wyłączenie sędziego, uzasadniać mogą jedynie okoliczności, obiektywnie mogące wywołać wątpliwości co do jego bezstronności, takie zaś przyczyny nie zachodzą w niniejszej sprawie. Tym czasem strona zarzuca referendarzowi próbę wyłudzenia od niego nieprawdy poprzez wezwanie do wskazania wszelkich, poza otrzymywaną emeryturą, dochodów oraz nadesłanie rachunków związanych z utrzymaniem wspólnego gospodarstwa domowego. Zarzucił mu także "zbieranie nadmiernych informacji", chronionych tajemnicą lekarską, co dotyczyć ma w ocenie skarżącego "spisu leków będących na fakturach i wydrukach z aptek". Zasadniczym powodem złożenia wniosku o wyłączenie jest zatem w niniejszej sprawie wystosowane do skarżącego w trybie art. 255 p.p.s.a. wezwanie referendarza do uzupełnienia danych, zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego Sąd pierwszej instancji nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku. Na powyżej powołane rozstrzygnięcie strona wniosła zażalenie, domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia. Powtarzając argumentację z wniosku podkreśliła dodatkowo, że przez referendarza sądowego pogorszył się stan jej zdrowia i lekarz neurolog musiał przepisać skarżącemu środki depresyjne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Jak trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia instytucja wyłączenia referendarza ukształtowana jest poprzez odesłanie do przepisów o wyłączeniu sędziego (art. 24 § 1 p.p.s.a.) i ma na celu zagwarantowanie bezstronności przy orzekaniu w danej sprawie, tzn. ma zapewnić, aby na treść rozstrzygnięcia nie miały wpływu osobiste zapatrywania i uprzedzenia osoby biorącej udział w jego podjęciu. Powołana ustawa przewiduje dwie grupy przyczyn wyłączenia referendarza, tj. z mocy prawa oraz na wniosek strony (czy też żądanie referendarza). Stosownie do art. 18 § 1 p.p.s.a. z mocy ustawy referendarz jest wyłączony w sprawach: 1) w których jest stroną bądź pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziałuje na jego prawa lub obowiązki, 2) swojego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia oraz powinowatych bocznych do drugiego stopnia, 3) osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli, 4) w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem jednej ze stron, 5) w których świadczył usługi prawne na rzecz jednej ze stron lub jakiekolwiek inne usługi związane ze sprawą, 6) w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego sporządzonego z jego udziałem lub rozpoznanego przez niego, a także w sprawach, w których występował jako prokurator, 6a) dotyczących skargi na decyzję albo postanowienie, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu w sprawie brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie; 7) w których brał udział w rozstrzyganiu sprawy w organach administracji publicznej. Zgodnie natomiast z art. 19 p.p.s.a. (określającym tzw. względne przesłanki wyłączenia), niezależnie od wymienionych w art. 18 p.p.s.a. przyczyn wyłączenia z mocy samej ustawy, sąd wyłącza referendarza na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Przepis ten ma zapewnić konstytucyjne prawo strony do rozpoznania jej sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) i wyeliminowaniu sytuacji, które mogłyby prowadzić do powstania u obiektywnego zewnętrznego obserwatora uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sędziego (por. postanowienia NSA z dnia 13 lutego 2014 r., II GZ 41/14, dostępne: www.orzreczenia.nsa.gov.pl). Przez okoliczności, o których mowa w art. 19 p.p.s.a. rozumieć należy zarówno te związane z osobistymi stosunkami między sędzią (odpowiednio referendarzem) a stroną czy jej przedstawicielem, ale także inne uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne, które w sytuacji konkretnego sędziego (referendarza) mogą budzić uzasadnione wątpliwości co do wydania orzeczenia opartego na w pełni zobiektywizowanych przesłankach. Przez stosunki osobiste należy, w świetle ugruntowanego już orzecznictwa, zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych, rozumieć relacje charakteryzujące się istnieniem więzi uczuciowej, emocjonalnej (niezależnie od tego, czy wywołuje ona emocje pozytywne czy negatywne), gospodarczej (ekonomicznej). Inne uzasadnione okoliczności mogą dotyczyć np. wcześniejszych związków z daną sprawą (poprzez wykonywanie obowiązków służbowych jeszcze przed objęciem przez niego funkcji). Wyłączenie referendarza czy sędziego nie może jednak następować automatycznie. W każdej sprawie należy indywidualnie oceniać, czy i na ile okoliczności te mają wpływ na ich bezstronność. Powołany przepis nie może przy tym służyć do utrudniania działalności sądów. Wątpliwości co do bezstronności muszą zatem mieć charakter realny, a nie tylko potencjalny. Nie mogą one zatem wynikać tylko z subiektywnego przekonania strony, ale z istnienia ważnych powodów, które obiektywnie potwierdzają istnienie okoliczności, wskazanych w art. 19 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 9 grudnia 2013 r., II OZ 1145/13, dostępne: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W każdym ze wskazanych wypadków podstawowym celem przyjętych regulacji jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności referendarza i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2005 r., sygn. akt SK 53/04, publ. OTK-A 2005 r., Nr 11, poz. 134). Ratio legis przepisów o wyłączeniu referendarza sądowego sprowadza się więc "do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimikolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r., sygn. akt SK 19/02, publ. OTK-A z 2004 r., Nr 7, poz. 67). W przedmiotowej sprawie podnoszone przez stronę argumenty nie wypełniają dyspozycji przepisu art. 18 p.p.s.a., co skutkowałoby wyłączeniem referendarza od orzekania w sprawie z mocy samej ustawy oraz nie stanowią wystarczającej przesłanki uzasadniającej zastosowanie instytucji wyłączenia referendarza stosownie do treści art. 19 p.p.s.a. Samo twierdzenie skarżącego, iż poczuł się poniżony przez próbę wyłudzenia licznych poświadczeń jest subiektywnym odczuciem, które nie może stanowić podstawy do wyłączenia referendarza od orzekania. Należy również podnieść, że skarżący w rozpatrywanym zażaleniu nie przedstawił żadnych dowodów stanowiących poparcie podnoszonych przez niego zarzutów, a te stawiane w zażaleniu są konsekwencją wezwania skarżącego w trybie art. 255 p.p.s.a. do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jak zasadnie wskazał Sąd pierwszej instancji wezwanie to stanowi standardowy element postępowania z wniosku o przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy i obejmuje listę podstawowych dokumentów, mogących zobrazować, ale i również – co wymaga szczególnego podkreślenia – pozwalających zweryfikować sytuację majątkową wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Dokumentacja taka jest niezbędna dla rzetelnej i kompleksowej oceny stanu majątkowego osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Nie można w związku z tym zgodzić się z twierdzeniem skarżącego, że wezwanie referendarza ma stanowić próbę poniżenia wnioskodawcy czy też wyłudzenia poświadczeń przez niego nieprawdy. Ponadto żądanie dotyczące wskazana wydatków na leczenie nie narusza tajemnicy lekarskiej. Wyjaśnienia te nie miały na celu ujawnienia schorzeń, jakimi dotknięty jest skarżący, ale wyjaśnienia, jakie wydatki niezbędne z uwagi na stan zdrowia musi on ponosić, a tym samym, czy konieczność poniesienia tych wydatków uniemożliwia mu poniesienie wydatków związanych z postępowaniem sądowym. Ponadto zauważyć należy, że w rozpoznawanej sprawie referendarz sądowy, którego przedmiotowy wniosek dotyczy złożył oświadczenie, iż nie zachodzą żadne okoliczności określone w art. 18 i art. 19 p.p.s.a., dające podstawę do jego wyłączenia od rozpoznawania w niniejszej sprawie. Wskazać należy, że prawdziwość tego oświadczenia nie budzi wątpliwości, zatem Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, że wniosek skarżącego nie zasługiwał na uwzględnienie. Z powyższych przyczyn, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 i 198 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji