II GZ 506/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Janusz Zajda po rozpoznaniu w dniu 17 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Gminy K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. z dnia 9 lipca 2014 r.; sygn. akt III SA/Wr 127/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Gminy K. na decyzję Zarządu Województwa Dolnośląskiego z dnia [...] grudnia 2013 r.; Nr [...] w przedmiocie określenia kwoty środków przypadających do zwrotu z tytułu dofinansowania postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z 9 lipca 2014 r., sygn. akt III SA/Wr 127/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. odmówił Gminie K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd I instancji stwierdził, iż skarżąca nie wykazała, że spełnia przesłankę do przyznania prawa pomocy określoną w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej ppsa). Podkreślił, że zwolnienie od kosztów sądowych dopuszczalne jest wówczas, gdy zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W innym przypadku doszłoby do bezpodstawnego przerzucenia ciężaru - jakim są koszty sądowe - na współobywateli, bowiem z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywane są koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Sąd I instancji dokonując analizy funkcjonowania Gminy, jako jednostki samorządu terytorialnego stwierdził, że jest ona specyficzną instytucją działającą na podstawie i w granicach określonych przepisami prawa, a jej swoboda w dysponowaniu środkami pieniężnymi jest znacznie ograniczona i odmienna niż w przypadku przedsiębiorstw prywatnych, działających w ramach swobody działalności gospodarczej. Zauważył dalej, że ustawodawca nie przewidział ulgowego traktowania instytucji państwowych w zakresie obciążenia kosztami postępowania sądowego. Wnioskująca Gmina winna zatem uwzględniać w swojej działalności koszty niezbędne do prowadzenia postępowań sądowych, bowiem w przeciwnym wypadku może zostać pozbawiona możliwości realizacji swoich praw przed sądem. Ponadto zwrócono uwagę na fakt, że wybiórcze wyeksponowanie w formularzu oświadczenia o majątku i dochodach obciążeń Gminy w oderwaniu od całokształtu jej sytuacji finansowej (kwota dochodów, wydatków, kwota nadwyżki, bądź deficytu) oraz brak dokumentów źródłowych ją odzwierciedlających, uniemożliwiło rzetelne dokonanie analizy sytuacji majątkowej Gminy oraz skutkowało trudnościami w ocenie, czy w wyniku uiszczenia kosztów postępowania w wysokości 4 129 zł doszłoby faktycznie do konieczności zaciągnięcia kolejnych pożyczek i trudności w utrzymaniu płynności finansowej. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła Gmina K., ponownie wnosząc o uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W motywach środka prawnego wskazała, że stanowisko Sądu I instancji w zakresie konieczności przedstawienia przez wnioskującą szeregu dokumentów potwierdzających, iż nie ma ona żadnych środków na pokrycie kosztów postępowania jest bezpodstawne, bowiem dokumenty te są dostępne dla Sądu między innymi za pośrednictwem Biuletynu Informacji Publicznej. Konkludując Gmina stwierdziła, że jej rzeczywista sytuacja finansowa jest na tyle trudna, że nie pozwala na realizację powierzonych zadań, bowiem dochody własne Gminy, ustalone przez ustawodawcę są zbyt niskie w stosunku do generowanych kosztów. Zdaniem Gminy, powyższe uzasadnia zastosowanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej generalnej zasady stanowi art. 246 § 2 pkt 2 ppsa, zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wskazać należy, że instytucja prawa pomocy przeznaczona jest wyłącznie dla podmiotów, które w żaden sposób nie są w stanie partycypować w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. Jest to bowiem forma dofinansowania z budżetu państwa i powinna być stosowana wyłącznie w sytuacji, gdy zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Zasadą zaś, stosowanie do art. 199 ppsa, jest obowiązek ponoszenia kosztów sądowych przez wnoszącego sprawę. Zatem podejmując decyzję o wszczęciu postępowania sądowego strona powinna rozważyć, czy jest w stanie ponieść koszty takiego postępowania. W sprawie, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym wniosła Gmina K.. Podniosła, że nie posiada żadnych środków finansowych umożliwiających jej poniesienie kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Jednocześnie we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca przedstawiła swoją sytuację finansową ze wskazaniem wysokości majątku w kwocie 24756468,29 zł, wartości środków trwałych w wysokości 26227502,54 zł oraz stanu rachunków bankowych opiewających łącznie na kwotę 412619,44 zł. Ponadto Gmina wskazała na zaciągniętą pożyczkę oraz kredyt długoterminowy, które wg stanu na dzień 31 grudnia 2013 r. wynosiły odpowiednio 4693940 zł oraz 1300000 zł. Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie został poparty żadnymi dodatkowymi dokumentami źródłowymi, potwierdzającymi sytuację majątkową skarżącej Gminy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wykazanie okoliczności mających stanowić podstawę wniosku o przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie domagającej się przyznania jej tego prawa, tym samym to na stronie wnioskującej o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek przedstawienia okoliczności i ich odpowiednie udokumentowanie, które przemawiać będą za zasadnością wniosku (por. post. NSA z 30 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GZ 99/14). Nie ma zatem podstaw do przerzucenia na Sąd obowiązku poszukiwania stosownych dokumentów, których przedstawienie leży przede wszystkim w interesie strony wnioskującej, a ponadto ich zgromadzenie nie jest związane z nadmiernymi trudnościami. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania, osoba prawna obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., s. 587). W tym zakresie wymagać trzeba szczególnej zapobiegliwości i przezorności nie tylko od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, ale pogląd ten należy również odnieść do wszystkich innych podmiotów, które prowadząc działalność publiczną, są stronami postępowań sądowych, w których ponoszenie kosztów jest typową konsekwencją ich prowadzenia. Skarżąca jednostka samorządu terytorialnego, przygotowując projekt swojego budżetu na rok 2014 powinna była przewidzieć odpowiednie środki celem pokrycia kosztów w sprawach sądowych, w których Gmina jest lub będzie stroną postępowania, bowiem jest to normalne i przewidywalne następstwo uczestnictwa danej jednostki w obrocie prawnym. Wnosząc skargę, Gmina K. powinna była zabezpieczyć właściwe środki na prowadzenie postępowania sądowego lub też zwrócić się do odpowiedniego podmiotu o ustanowienie funduszu celowego. Nie podjęcie takich działań świadczy o niewystarczającym dbaniu o własne interesy. Skarb Państwa, z którego środków pokrywany jest koszt udzielonej pomocy prawnej, nie może finansować Gminy w związku z jej zaniedbaniami. Prawo pomocy jest bowiem, jak wyżej wskazano, szczególną formą wsparcia dla podmiotów, które rzeczywiście w żaden sposób nie są w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. Sytuacja finansowa Gminy K. nie pozwala na uznanie jej za podmiot niebędący w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego, które na obecnym etapie wynoszą 4129 zł. tytułem wpisu od skargi. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.