I OZ 673/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Paweł Tarno, po rozpoznaniu w dniu 20 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 22 kwietnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Wr 75/14 o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Z. R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] listopada 2013 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] maja 2013 r., nr [...] odmawiającego wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji SKO we Wrocławiu z dnia [...] października 2012 r., nr [...] uchylającej w całości decyzję w sprawie odmowy przyznania zasiłku i przekazującą sprawę do ponownego rozpatrzenia postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 22 kwietnia 2014 r., IV SA/Wr 75/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił wniosek Z. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Z. R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z [...] listopada 2013 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności. W uzasadnieniu, Sąd pierwszej instancji wskazał, że 18 marca 2014 r. Z. R. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu z uwagi na to, że jest osobą bezrobotną, nieosiągającą dochodów i zmuszoną głodować. We wniosku (rubryka nr 4 formularza) wskazał, że wnosi o przyznanie prawa pomocy w celu wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem przyszłych orzeczeń Sądu, gdyż wyrządzają one mu niepowetowaną stratę, a zmiana takiego wyroku lub jego uchylenie nie była i nie jest możliwa na dostępnej drodze. Rozpoznając wniosek, Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, że w latach 2009 – 2013 Z. R. wniósł 207 skarg. W 116 sprawach skarga została odrzucona, natomiast w 9 sprawach zostało umorzone postępowanie sądowe. W 13 sprawach oddalono skargę, zaś w jednej sprawie o sygn. akt IV SA/Wr 98/10 uchylono decyzję organu I i II instancji. Dodatkowo w trzech sprawach skarżący wniósł o wymierzenie organowi grzywny. Skarżący złożył łącznie 69 wniosków o przyznanie prawa pomocy, przy czym 7 wniosków pozostawiono bez rozpoznania, 2 wnioski oddalono z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi, zaś wskutek rozpoznania 27 wniosków przyznano skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W większości spraw wyznaczony z urzędu adwokat składał opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wypowiadał również pełnomocnictwa wyznaczonym z urzędu pełnomocnikom. Skarżący złożył również w ponad 140 sprawach wnioski o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe, a także wnioski o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania. Sąd I instancji podkreślił, że prawo dostępu do sądu nie jest prawem absolutnym, które musi zostać w każdym jednostkowym przypadku zrealizowane za każdą cenę. Sąd podzielił pogląd, że "przyznanie daleko idących uprawnień do korzystania z drogi sądowej stwarza możliwości zaistnienia sytuacji, w których prawo to może być wykorzystywane niezgodnie z jego celem, nie dla ochrony praw jednostki, lecz wyłącznie w celu szykanowania innej osoby, co stanowi nadużycie prawa" (tak H. Dolecki, Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980–2005. Nadużycie prawa do sądu, Warszawa 2005.). W nauce prawa przyjęto pogląd, że istnieje możliwość nadużycia publicznych praw podmiotowych zarówno w zakresie prawa materialnego, jak i procesowego. Sąd, uwzględniając znaną mu z urzędu okoliczność zainicjowania przez skarżącego szeregu postępowań, w których złożył on wnioski o prawo pomocy, uznał, że wnioskujący o pomoc nadużył przysługujące mu prawo. Sąd podkreślił, że samo wnoszenie dużej ilości skarg nie oznacza, że strona nadużywa prawa do sądu, ale zwrócił uwagę na rodzaj zaskarżanych orzeczeń. Strona, która ma rozległe interesy i ochronie tych interesów służy dochodzenie praw przed sądem, inicjując nawet znaczną ilość spraw nie narazi się na ocenę, że takim działaniem nadużywa swego prawa. Tymczasem postępowania sądowe zainicjowane skargami skarżącego zostały w większości spraw (116 spraw) zakończone postanowieniami odrzucającymi skargę np. z powodu niewyczerpania trybu postępowania. Odrzucone skargi dotyczyły aktu, czynności niepodlegającego zaskarżeniu do sądu administracyjnego, np. zasądzenia odszkodowania od organu. Tylko w jednej sprawie uchylono decyzję organu I i II instancji. Charakter rozstrzygnięć poddanych kontroli sądowej dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie. Przedstawione wyżej okoliczności uprawniały Sąd do stwierdzenia, że domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w tej sprawie, jak i w pozostałych, stanowi nadużycie tego prawa. Prawo pomocy stanowi formę realizacji prawa do sądu i nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Ponadto, Sąd I instancji odniósł się do celu, jaki został wskazany we wniosku o przyznanie prawa pomocy, to znaczy sporządzenia skargi o stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem. Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia przysługuje od prawomocnego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego, gdy przez jego wydanie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe. Omawiana skarga przysługuje również w wyjątkowych wypadkach od prawomocnego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego, jeżeli strony nie skorzystały z przysługujących mu środków prawnych, gdy niezgodność z prawem wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela, chyba że jest możliwa zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych. Sąd I instancji podkreślił, że w niniejszej sprawie, w dniu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie zostało jeszcze wydane żadne rozstrzygnięcie Sądu, od którego przysługiwałoby prawo do wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Domaganie się prawa pomocy w zakresie pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia skargi o stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem, w sytuacji gdy sąd nie wydał jeszcze żadnego rozstrzygnięcia, stanowi również nadużycie prawa do takiej pomocy i skutkuje oddaleniem wniosku w tym zakresie na podstawie art. 247 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.), zgodnie z którym prawo pomocy nie przysługuje w razie oczywistej bezzasadności skargi. Oczywistą bezzasadność skargi, o której mowa w tym przepisie, należy łączyć nie tylko z merytoryczną jej oceną, ale i z możliwością jej wniesienia. Jednym z elementów konstrukcyjnych skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest, w myśl art. 285e § 1 pkt 1 p.p.s.a, oznaczenie tego orzeczenia, czyli wskazanie konkretnego orzeczenia. Na powyżej opisane postanowienie Z. R. wniósł zażalenie. W uzasadnieniu podkreślił, że Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odrzucił jego skargę na decyzję SKO z [...] października 2012 r. w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji. Z tego względu, Z. R. zwrócił się do SKO o stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji tego organu z [...] października 2012 r. Postanowieniem z [...] maja 2013 r. odmówiło wszczęcia postępowania w tej sprawie. Dlatego zwrócił się o stwierdzenie nieważności tej decyzji. Postanowieniem z [...] października 2013 r. (utrzymanym w mocy postanowieniem z [...] listopada 2013 r.), SKO odmówiło stwierdzenia nieważności tej decyzji. Na postanowienie SKO z [...] listopada 2013 r. Z. R. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. Zdaniem wnoszącego zażalenie, wykorzystał całą drogę, jaka mu przysługiwała. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z treścią art. 247 p.p.s.a. prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi. Przepis art. 247 p.p.s.a. wprowadza samodzielną, negatywną przesłankę przyznania stronie prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Prawo to nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi, co oznacza, że ocena w tym przedmiocie dokonywana jest w oderwaniu od sytuacji materialnej strony. Stwierdzenie przez sąd, że w sprawie zachodzi sytuacja oczywistej bezzasadności skargi skutkuje odmową przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 28 listopada 2012 r., II FZ 906/12). Stosownie do art. 285a § 1 p.p.s.a., skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia przysługuje od prawomocnego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego, gdy przez jego wydanie została stronie wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe. Przede wszystkim należy podkreślić, że wskazana instytucja dotyczy jedynie prawomocnych orzeczeń sądowych, a więc nie jest możliwe wniesienie skargi o stwierdzenie niezgodności postanowienia organu administracji publicznej (Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu). Po drugie, jeżeli skarżący zamierza wnieść skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego dotyczącego tej decyzji, to w pierwszej kolejności powinien wnieść skargę w tym przedmiocie i doprowadzić do prawomocnego zakończenia postępowania. Skarżący wskazuje w zażaleniu, że wniósł skargę na postanowienie SKO z [...] listopada 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. Z akt sprawy nie wynika jednak, aby postępowanie w sprawie tej skargi zostało zakończone prawomocnie. Powyższe pozwala uznać, że Sąd I instancji słusznie uznał, iż na obecnym etapie postępowania sądowego skarżącemu nie przysługiwało prawo do wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem, skoro nie wykorzystał on przysługujących mu środków prawnych w celu zmiany lub uchylenia orzeczenia. Oczywistość bezzasadności skargi, o której mowa w art. 247 p.p.s.a. należy łączyć nie tylko z jej merytoryczną oceną, ale i z możliwością jej wniesienia. Niewątpliwie więc w sprawie wystąpiły przesłanki do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy wobec oczywistej bezzasadności skargi. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 i art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji.