I OZ 959/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Paweł Tarno, po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 września 2014 r., sygn. akt IV SAB/Gl 56/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. R. na bezczynność Komendanta Miejskiego Państwowej Straży Pożarnej w Gliwicach w przedmiocie świadectwa służby postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 4 września 2014 r., IV SAB/Gl 56/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił J. R. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie z jego skargi na bezczynność Komendanta Miejskiego Państwowej Straży Pożarnej w Gliwicach w przedmiocie świadectwa służby. W uzasadnieniu, Sąd I instancji wskazał, że 15 maja 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odrzucił skargę J. R. W dniu 16 maja 2014 r. skarżący złożył do Sądu urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Wnioskodawca zadeklarował, że gospodaruje samotnie, jest osobą schorowaną, ponoszącą znaczne wydatki na leczenie i zakup leków, posiada mieszkanie o powierzchni 56 m2, znajdujące się w złym stanie technicznym "bez podstawowych standardów". Nie posiada natomiast żadnych innych nieruchomości jak i zasobów pieniężnych, ani też przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro. Utrzymuje się przy tym z emerytury, w kwocie 2.006,83 zł. Odpowiadając na wezwanie Sądu z 17 czerwca 2014 r. skarżący przedstawił wyciąg bankowy obrazujący wysokość pobieranej emerytury (kwota netto 2.006,83 zł). Przedłożył też dokumenty potwierdzające wysokość obciążających go kosztów utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalając wskazał, że skarga w niniejszej sprawie została złożona na bezczynność organu w przedmiocie wydania świadectwa służby. Tym samym skarżący jest w tej sprawie zwolniony od kosztów sądowych z mocy samego prawa, co wynika z art. 239 pkt 1 lit. d ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a. Odnosząc się natomiast do wniosku o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika Sąd I instancji wskazał, że w myśl zasady wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., warunkiem przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (zgodnie z art. 245 § 3 p.p.s.a. mogącym obejmować między innymi ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego) jest wykazanie przez nią niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Są I instancji stwierdził, że pomimo tego, że skarżący jest osobą w podeszłym wieku (66 lata), uskarżającą się na zły stan zdrowia, to jednak uwzględniwszy relację, w jakiej pozostaje jego dochód do rozmiaru ponoszonych przez niego wydatków na utrzymanie, brak jest podstaw do przyznania mu prawa pomocy. Sąd podkreślił, że prawo pomocy może zostać przyznane wyłącznie stronie, która pomimo dokonania oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia jedynie koniecznych kosztów związanych z podstawowymi potrzebami życiowymi nie jest w stanie zgromadzić środków wystarczających na pokrycie przewidywalnych obciążeń finansowych związanych z postępowaniem. Tymczasem, zdaniem Sądu, skarżący do osób takich nie należy. Jak wynika z jego oświadczeń oraz z nadesłanego wyciągu bankowego, kwota netto pobieranej przezeń emerytury to 2.006,83 zł. Równocześnie, jak ustalono, suma obciążających go koniecznych kosztów utrzymania to 850,71 zł, na co składa się czynsz (udokumentowana kwota 606 zł stanowi należność za dwa miesiące, a zatem jego miesięczna wysokość wynosi 303 zł), opłata za energię elektryczną (187,34 zł), opłaty za prywatne wizyty lekarskie: u chirurga naczyniowego (120 zł) oraz u ortopedy (150 zł), a także wydatki na leki (90,37 zł - średnia miesięczna z kosztów poniesionych przez stronę w maju, w wysokości 106,02 zł i w czerwcu, w rozmiarze 74,72 zł). Skarżący powoływał się wprawdzie poza tym jeszcze na koszt zakupu tonera do drukarki oraz sygnalizował konieczność opłacenia przejazdu do Warszawy "celem załatwienia ważnych spraw sądowych". Nie budzi jednak wątpliwości, że wydatek na zakup tonera nie jest związany z zaspokojeniem koniecznych potrzeb życiowych strony, a w rezultacie pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie w kwestii przyznania prawa pomocy. Z kolei koszt podróży do Warszawy ma charakter jednorazowy (skarżący miał ją odbyć w lipcu bieżącego roku) i dlatego nie sposób kwalifikować go jako stały miesięczny wydatek obciążający wnioskodawcę. Jak wynika z zaprezentowanych wyżej rozważań, po uiszczeniu niezbędnych kosztów utrzymania, do dyspozycji skarżącego pozostaje miesięcznie ponad 1.100 zł. Sąd I instancji uznał, że nawet przyjmując, iż tę kwotę należy jeszcze pomniejszyć o wydatki, jakie mogą wiązać się z wyżywieniem oraz zakupem koniecznych środków czystości, skarżący jest w stanie wygenerować środki na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, bez narażenia na uszczerbek dla swoich podstawowych potrzeb życiowych. Przez uszczerbek, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należy bowiem rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej, które skutkowałoby brakiem możliwości zapewnienia sobie i najbliższym minimum warunków socjalnych (por. post. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 17 marca 2005 r., II FZ 137/05). Uwzględniając relację pomiędzy dochodem wnioskodawcy i rozmiarem koniecznych wydatków przeznaczanych przez niego na utrzymanie - która to relacja umożliwia dokonanie stosownych oszczędności - nie sposób uznać, aby mógł on ponieść tak dotkliwą szkodę w wyniku opłacenia adwokata. W zażaleniu, J. R. podkreślił, że stronniczo pozbawiono go prawa do wniesienia skargi kasacyjnej. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wniósł o zobowiązanie Sądu I instancji do "szczegółowego opracowania planu miesięcznych wydatków koniecznych przez stronę ubiegającą się o zwolnienie od kosztów sądowych, celem poczynienia oszczędności na opłacenie adwokata", a także do "przeprowadzenia postępowania dowodowego z udziałem biegłych sądowych na okoliczność stwierdzenia mojego stanu majątkowego, w związku z podjętymi wątpliwościami co do mojego stanu majątkowego oraz uznaniem Sądu, że moje dowody i oświadczenie o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach nie może być uznane za wystarczające do zwolnienia od kosztów sądowych". W uzasadnieniu podkreślił, że ustalenie przez Sądowi I instancji wydatków koniecznych w wysokości 850,71 złotych jest "niedorzeczne", ponieważ wskazane przez niego wydatki były podane przykładowo. Podkreślił, że nie prowadzi księgowości i nie zatrudnia pracownika do dokumentowania jego rzeczywistych, tak jak i orientacyjnych kosztów utrzymania mieszkania. Skarżący zaznaczył, że sędzia który uczestniczył w wydaniu orzeczenia, które strona chce zaskarżyć, nie powinien rozstrzygać wniosków o przyznanie prawa pomocy. Ponadto, zdaniem skarżącego Sąd I instancji błędnie określił przedmiot sprawy postanowienia z 15 maja 2014 r. jako "świadectwo służby". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zawierało usprawiedliwionych podstaw. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych z ich udziałem w sprawie. W niniejszej sprawie skarżący z mocy przepisu szczególnego został zwolniony z obowiązku uiszczenia wpisu i innych kosztów sądowych. Wskazane zwolnienie nie obejmuje jednak ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Domagając się ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, skarżący powinien mieć na uwadze, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. i przez to jest związana z szeregiem obowiązków nałożonych na osobę, która o nią wnioskuje. Zatem, ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., spoczywa na wnioskodawcy. W szczególności, wnioskodawca jest obowiązany wyczerpująco przedstawić swoją sytuację majątkową i możliwości płatnicze. Sąd administracyjny ocenia następnie, czy przedstawione przez wnioskodawcę informacje i dokumenty są wystarczające i jest uprawniony – stosownie do art. 255 p.p.s.a. – do zażądania od strony dodatkowych oświadczeń lub dokumentów. Jeżeli jednak wnioskodawca odmawia nadesłania dokumentów, Sąd nie jest obowiązany do formułowania kolejnych wezwań do ich przedstawienia, ale dokonuje oceny w oparciu o już dostarczone materiały. Takie uprawnienie sądu wynika z przepisów postępowania sądowoadministracyjnego, ponieważ zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy ta osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponieważ skarżący domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, powinien mieć świadomość że to na nim spoczywa obowiązek "wykazania", że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Obowiązek "wykazania" wykracza więc poza przedstawienie "przykładowych" kosztów swojego utrzymania, a w każdym razie, skarżący ponosi ryzyko, że przedstawione przez niego w ten sposób koszty utrzymania nie zostaną przez sąd uznane – po porównaniu z uzyskiwanymi dochodami – jako uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Poinformowanie Sąd przez skarżącego w zażaleniu, że nie przedstawił on dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową oznacza, że uniemożliwił temu Sądowi ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, i w rezultacie przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Skarżący uchylił się więc od wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny przedstawionego przez skarżącego stanu faktycznego, po wezwaniu go do uzupełnienia złożonego wniosku. Okoliczność, że skarżący przedstawił tylko "przykładowe" dokumenty nie może oznaczać, że Sąd ma obowiązek samodzielnego poszukiwania "pozostałych" materiałów świadczących o zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, jeżeli w trybie art. 255 wezwał do jego uzupełnienia (w niniejszej sprawie wezwanie skierowano pismem z 17 czerwca 2014 r.). Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym orzekł jak w sentencji postanowienia.