II FZ 1303/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 21 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. S. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 26 czerwca 2014 r., sygn. akt I SA/Lu 335/14 w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia 17 marca 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2014 r., I SA/Lu 335/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił M. S. (dalej: Skarżący lub Wnioskodawca) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych) w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia 17 marca 2014 r., nr [...], wydaną w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Lublinie podał, że w skardze na ww. decyzję Dyrektora IS Skarżący zawarł wniosek o zwolnienie go z kosztów sądowych. Z treści załączonego do skargi formularza PPF wynika, że wnioskodawca we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną oraz trojgiem dzieci. Skarżący oświadczył, że rodzina nie osiąga żadnych dochodów, a w jej utrzymaniu pomagają krewni. Majątek Skarżącego stanowi natomiast mieszkanie o powierzchni 141,89 m², garaż, działka rekreacyjna o powierzchni 6 arów, hala magazynowa o powierzchni 360 m² oraz nieruchomości rolne w łącznej powierzchni 103,72 ha. Do wniosku dołączył zaświadczenia o zawieszeniu działalności gospodarczej prowadzonej przez niego oraz jego żonę, powiadomienie o wysokości ponoszonych opłat oraz upomnienie i tytuł wykonawczy wystawione w związku z zaległościami w podatku rolnym oraz podatku od nieruchomości i VAT. Dołączono również wydruki z ksiąg wieczystych. 2.2. Postanowieniem z dnia 4 czerwca 2014 r. Referendarz sądowy WSA w Lublinie odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Analiza oświadczeń Skarżącego i przedstawionych przez niego dokumentów prowadzi do wniosku nie dającego podstaw do przyjęcia, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o zwolnienie od kosztów sądowych. 2.3. Na powyższe postanowienie Skarżący wniósł sprzeciw, w uzasadnieniu którego przytoczył orzeczenia NSA świadczące - jego zdaniem - o słuszności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nadmienił, że posiadając określony majątek, w tym nieruchomości, wbrew rozstrzygnięciu Referendarza sądowego WSA w Lublinie nie dyskwalifikuje go niejako do tego aby mógł uzyskać zwolnienie z kosztów sądowych. Zdaniem Skarżącego jedynie posiadanie nieruchomości wolnych od obciążeń uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy. Zauważył on, że nie może w pełni korzystać ze swojego majątku (nieruchomości), np. zbyć go, ponieważ jest on obciążony hipotekami przymusowymi, co ogranicza możliwość, czy wręcz uniemożliwia zbycie poszczególnych jego składników. Wnioskodawca dodatkowo zaznaczył, że wszelkie kwoty wpływające na jego konto są zajmowane przez urząd skarbowy i nie ma on możliwości ich wykorzystania chociażby na uiszczenie wymaganych opłat sądowych. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie (Sądu pierwszej instancji): Odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie WSA w Lublinie stwierdził, że nie uznał za wiarygodne twierdzeń Skarżącego o jego sytuacji materialnej, zważywszy na poziom wydatków nad poziomem wskazywanych dochodów (z oświadczenia złożonego na druku PPF wynika, że Skarżący i jego małżonka nie uzyskują żadnych dochodów). Skarżący nie wyjaśnił w sposób przekonujący źródeł finansowania wydatków, nie jest bowiem przekonujące twierdzenie, że przez dłuższy okres czasu Skarżący pozostaje na utrzymaniu rodziny. W ocenie Sądu pierwszej instancji nie zasługiwało na uwzględnienie twierdzenie Skarżącego odnośnie do braku możliwości wykorzystania należących do niego nieruchomości rolnych. Skarżący będąc w trudnym położeniu i posiadając grunty o znaczącej powierzchni nie uzyskuje żadnych korzyści, czy to przez samodzielną uprawę czy też przez chociażby oddanie w dzierżawę. Odnosząc się do twierdzeń Skarżącego w zakresie obciążenia nieruchomości hipotekami przymusowymi, WSA w Lublinie zauważył, że ustanowienie na nieruchomości dłużnika zabezpieczenia w postaci hipoteki nie wyklucza możliwości korzystania z niej i uzyskiwania dodatkowych dochodów w postaci pożytków naturalnych lub cywilnych. Nie stanowi również przeszkody w rozporządzaniu nią według własnego uznania. Kwestia hipotek obciążających nieruchomości i postępowania komorniczego może mieć znaczenie jedynie przy ustalaniu ceny pomiędzy stronami dokonującymi przeniesienia własności nieruchomości, nie stanowi natomiast zakazu zbycia jej lub oddania do użytkowania innej osobie. Zbycie nieruchomości obciążonej hipoteką jest możliwe, a zmiana właściciela nie stwarza zagrożenia dla wierzyciela hipotecznego, który może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to czyją stała się własnością. Podsumowując, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że Skarżący nie przedstawił swojej sytuacji materialnej, poziomu uzyskiwanych środków finansowych, w sposób wyczerpujący i odpowiadający rzeczywistości. Zawarte we wniosku informacje koncentrują się na konieczności ponoszenia wydatków, które nie mają pokrycia w dochodach. Rzeczą strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy jest wiarygodne wykazanie rzeczywistej sytuacji życiowej, materialnej, która zrealizuje ustawowe przesłanki przyznania tego prawa. Wiarygodne wykazanie rzeczywistej sytuacji materialnej wymaga co do zasady, obok wiarygodnego wykazania wydatków, także wiarygodnego wykazania rzeczywiście uzyskiwanych dochodów. Dopiero zestawienie przedstawionych we wskazanym zakresie informacji stanowi podstawę do prawidłowej oceny, czy w rozpatrywanej sprawie zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. 4. Stanowisko Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Lublinie, Skarżący zaskarżył je w całości oraz wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy WSA w Lublinie do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sądowi pierwszej instancji zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w sytuacji, gdy w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżący wykazał, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, w szczególności zaś Sąd pierwszej instancji błędnie uznał, że fakt posiadania nieruchomości, z których ze względu na prowadzone postępowanie egzekucyjne Skarżący nie może czerpać żadnych pożytków naturalnych bądź cywilnych stanowi (obok niewiarygodnych zdaniem Sądu twierdzeń o tym, że Skarżący utrzymuje się obecnie tylko dzięki pomocy rodziny) główną podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. Uzasadniając swoje zażalenie, Skarżący powołał orzecznictwo NSA, w świetle którego zasadne było przyznanie mu w sprawie prawa pomocy, oraz stwierdził, że: "Dokumenty, które przedłożyłem do Sądu świadczące o wpisaniu hipotek przymusowych, na nieruchomościach stanowiących moją własność albo współwłasność de facto a nie de iure uniemożliwiają mi ich zbycie (vide: wydruki z EKW będące w posiadaniu Sądu). Nieruchomości są obciążone na kwoty znacznie przewyższające ich wartość. Dlatego uzasadnienie Sądu niestety pomija okoliczności sprawy, które wskazywałem już w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego. W sytuacji w jakiej się znajduję teoretycznie mogę zgodnie z prawem jako właściciel zbyć nieruchomości, ale faktycznie wszelkie kwoty wpływające na moje konto bankowe są natychmiast zajmowane przez I Urząd Skarbowy w L., zatem nie mam możliwości odłożenia jakichkolwiek oszczędności, które pozwoliłyby mi na uiszczenie opłat sądowych (vide: historia rachunku bankowego z marca 2014 roku - w aktach sprawy). Ponadto przypominam, że zgodnie z pouczeniem jakie otrzymałem od komornika skarbowego, wszelkie próby wyzbycia się przeze mnie majątku np. w celu uiszczenia opłaty sądowej od skargi mogą zakończyć się wszczęciem postępowania karnego związanego z umyślnym wyzbywaniem się majątku, za które grozi mi odpowiedzialność karna. Niezależnie od tego jaka jest zatem możliwość korzystania i uzyskiwania dodatkowych dochodów w postaci pożytków naturalnych lub cywilnych z gospodarowania nieruchomościami rolnymi, działką rekreacyjną czy halą magazynową, nie mogę zgodnie z literą prawa potencjalnych pożytków z tego tytułu przeznaczyć na inny cel niż tylko zaległości podatkowe wynikające z decyzji, które chciałbym skutecznie zaskarżyć. To bez wątpienia <> skutkuje niemożnością uiszczenia wpisów". 4.2. W piśmie z dnia 4 sierpnia 2014 r. Skarżący podniósł, że wraz z małżonką jako rolnicy otrzymuje dopłaty związane z posiadanym gospodarstwem rolnym, ale są one "zajmowane" przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w L. poprzez zajęcie rachunku bankowego Skarżącego, na który otrzymuj ww. dopłaty. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a zaskarżone postanowienie WSA w Lublinie pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, zatem zażalenie Skarżącego podlega oddaleniu. W rozpoznawanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnia rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w postanowieniach tegoż Sądu z dnia 17 lipca 2014 r., I FZ 198/14 i I FZ 199/14, w których w analogicznym stanie faktycznym i prawnym oddalono zażalenia Skarżącego na postanowienia odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. lub częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Dopiero zestawienie z sobą indywidualnej sytuacji majątkowej strony i konkretnych kosztów sądowych w danym postępowaniu sądowoadministracyjnym pozwala na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. O ile sąd jest w stanie określić wysokość kosztów sądowych na danym etapie postępowania, to dla zrekonstruowania drugiego elementu powyższego porównania, tj. sytuacji majątkowej wnioskodawcy, kluczowa jest prawidłowe, precyzyjne i nie budzące wątpliwości zobrazowanie swojej kondycji finansowej przez wnoszącego o przyznanie prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie uzasadnienie zaskarżonego postanowienie nie zawiera zestawienia kosztów sądowych, które na danym etapie postępowania Skarżący był zobowiązany ponieść, z rekonstrukcją jego sytuacji majątkowej. Przede wszystkim WSA w Lublinie nie wskazał łącznej wysokości kosztów, które Skarżący jest zobowiązany ponieść we wszystkich jego sprawach toczących się przed WSA w Lublinie (sam Skarżący szacuje ich wysokość na 30.000 zł – s. 5 zażalenie). Określenie łącznej kwoty kosztów powinno być pierwszym krokiem Sądu pierwszej instancji przy ocenie zasadności przyznania prawa pomocy. To uchybienie WSA w Lublinie na ma jednak wpływu na prawidłowość wydanego rozstrzygnięcia, bowiem w sprawie to Skarżący nie zobrazował w sposób niebudzący wątpliwości swojej sytuacji majątkowej. W konsekwencji, nawet przy braku powyższego uchybienia WSA w Lublinie, ocena zasadności przyznania Skarżącemu prawa pomocy byłaby niemożliwa, bowiem do poczynienia powyższego zestawienia brakuje pełnego zobrazowania przez Skarżącego jego możliwości (lub ich braku) w partycypowaniu w kosztach sądowych. 5.3. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadnie Sąd pierwszej instancji ocenił sytuację finansową, rodzinną i majątkową Skarżącego pod kątem przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Wykazał bowiem, że Skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przedłożone przez Skarżącego oświadczenia są niewiarygodne, a przedłożone dokumenty tylko fragmentarycznie obrazują jego sytuację majątkową. Sąd administracyjny nie może się domyślać i samodzielnie dochodzić, jaki jest rzeczywisty stan majątkowy i źródła dochodu wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji i Naczelny Sąd Administracyjny mają do dyspozycji szereg dokumentów obrazujących sytuację Skarżącego. Nie negując jednak treści przedstawionych dokumentów, trudno oprzeć się wrażeniu, że dokumentacja ta nie jest wyczerpująca. To zaś jest przyczyną uznania, że Skarżący nie wykazał, aby jego rodzina znajdowała się w sytuacji, która determinowałaby konieczność udzielenia pomocy z budżetu państwa we wnioskowanym zakresie. Za tą konkluzją przemawia kilka spostrzeżeń wywodzących się z doświadczenia życiowego. Przede wszystkim, wysoce nieprawdopodobne jest, aby rodzice trojga dorastających dzieci (jedno jest już pełnoletnie) zawieszali swoją działalność gospodarczą, a więc pozbawiali się źródła utrzymania swojej licznej rodziny, i korzystali jedynie ze środków pozyskanych od osób spokrewnionych. Nie wiadomo też, jakie jest źródło finansowania np. rat kredytu hipotecznego, udzielonego małżonkom do 2035 r. Ponadto nie wiadomo, dlaczego będąc rolnikami, małżonkowie nie mieliby uzyskiwać dochodów z tytułu działalności rolniczej. Wśród nieruchomości rolnych wskazywanych przez Skarżącego są działki budowlane, co ma niebagatelny wpływ na ocenę ich wartości. Skarżący koncentruje swoje wywody na konsekwencjach zajęcia nieruchomości i podkreśla wysokość wpisów we wszystkich swoich sprawach. Należy przyznać rację Skarżącemu, że powoływana przez niego linia orzecznicza o trudnościach ze zbyciem zajętych nieruchomości oraz pobierania z nich pożytków uzasadniająca przyznanie prawa pomocy, jest słuszna. W tej jednak sprawie kwestia nieruchomości - po pierwsze - nie jest jedynym elementem branym pod uwagę, a po drugie, z przedstawionych dokumentów nie wynika, aby wszystkie nieruchomości Skarżącego były zajęte. W takiej sytuacji konieczne jest uwzględnienie przy ocenie przesłanek udzielenia prawa pomocy, a tak uczynił Sąd pierwszej instancji, znacznej wartości nieruchomości i możliwości pozyskiwania z nich pożytków, które – wbrew twierdzeniom Skarżącego – nie uniemożliwia zabezpieczenie w postaci hipoteki przymusowej. Ponadto, na działce (grunt rolny i działka budowla), dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...], ustanowiona jest hipoteka umowna, będące zabezpieczeniem kredytu zaciągniętych przez Skarżącego (i jego żonę), a tym samym oświadczenie Skarżącego o zajęciu wszystkich jego nieruchomości przez komornika, zawarte w formularzu PPF, mija się z prawdą (por. k. 9 akt WSA w Lublinie). Zastanawiające jest też dlaczego w takiej sytuacji, jaką opisuje Skarżący – z jednej strony brak dochodów, a z drugiej znaczne zadłużenie - Skarżący nie podejmuje jakiegokolwiek zajęcia, które pozwoliłoby na poprawę jego sytuacji finansowej. Skarżący przemilcza zresztą fakt, że z zajętego rachunku bankowego dokonuje wypłat określonych środków pieniężnych – w dniu 9 kwietnia 2014 r. wypłacił kwotę 951.31 zł (por. wyciąg z rachunku bankowego - k. 53 akt WSA w Lublinie). Tym samym nie można dać wiary oświadczeniu Skarżącego zawartemu w formularzu PPF, że nie dysponuje on żadnymi środkami finansowymi i pozostaje wraz z rodziną na utrzymaniu krewnych. Udokumentowana na wyciągu z rachunku bankowego kwota początkowa 12.178,66 zł jest niewiadomego pochodzenia. Skarżący podniósł w piśmie z dnia 4 sierpnia 2014 r., że jest to dopłata do prowadzonego gospodarstwa rolnego, jednakże nie obrazuje tego przedłożony wyciąg. Wątpliwości w tym zakresie mogłoby rozwiać przedłożenie szerszej historii rachunku bankowego, lecz tego Skarżący nie uczynił. Ponadto, powyższa wypłata z rachunku świadczy o tym, że wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, pomimo pouczenia przez komornika Skarżący dostrzega i aprobuje możliwość swobodnego dysponowania środkami pieniężnymi, do których ma dostęp, nie obawiając się "postępowania karnego" (s. 3 zażalenia). Skarżący – wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu – wydatkuje środki pieniężne na cele inne niż tylko zaległość podatkowa wynikająca z decyzji, którą chce skutecznie zaskarżyć. Zasadność przerzucenia kosztów sądowych w sprawie Skarżącego na ogół społeczeństwa nie jest zatem zasadna w świetle art. 199 p.p.s.a. 5.4. Reasumując dokonaną przez Sąd pierwszej instancji ocenę sytuacji Skarżącego, należy w kontekście przedstawionych okoliczności uznać ją za prawidłową w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżący zaś, mimo że nie zgadza się z tą oceną, nie zdołał jej podważyć w zażaleniu, bowiem również na etapie postępowania zażaleniowego nie wyjaśnił wskazanych wątpliwości i nie uwiarygodnił swoich twierdzeń. Nie znajdując więc podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 in fine w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.