II OZ 1319/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia H. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Gl 513/14 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi H. Z. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] marca 2014 r., nr [...] w przedmiocie sprzeciwu w sprawie zgłoszenie zamiaru wykonania robót budowlanych postanawia: oddalić zażalenie W wyniku rozpoznania wniosku H.Z.(dalej jako skarżący) o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (zwolnienie z kosztów sądowych) zawartego w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] marca 2014 r., nr [...] w przedmiocie sprzeciwu w sprawie zgłoszenie zamiaru wykonania robót budowlanych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 26 czerwca 2014 r. postanowił zwolnić skarżącego z wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 100 (sto) złotych; oraz odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W postanowieniu tym wskazano, że jak wynika ze złożonego urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem A. Z., zamieszkując w budynku o pow. 105 m2. W skład ich majątku wchodzi również nieruchomość rolna o pow. 17 arów oraz działka przydomowa o pow. 684 m2. Źródłem utrzymania się skarżącego jest jego emerytura uzyskiwana w kwocie 1097,53 zł miesięcznie, natomiast A. Z. nie posiada stałego dochodu, otrzymując jedynie wynagrodzenie za prace dorywcze wykonywane w sezonie budowlanym. Skarżący na wezwanie referendarza sądowego udokumentował wysokość uzyskiwanego dochodu oraz wydatki przeznaczane na utrzymanie się (opłaty za telefon, dostawy wody, opłaty za energię elektryczną), wydatki związane z podatkiem od nieruchomości oraz wyjaśnił, że jego syn podejmuje aktywne wysiłki w celu założenia własnej działalności gospodarczej. Mając na uwadze przesłanki udzielenia prawa pomocy zawarte w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.) Sąd uznał, że w kontekście wskazanych przez skarżącego okoliczności należało uwzględnić wniosek skarżącego jedynie w części, tj. w zakresie zwolnienia z wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 100 zł, bowiem nie był on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Zdaniem Sądu, w pozostałej części pokrycie kosztów postępowania leżało w możliwościach finansowych skarżącego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i rodziny. Wniosek ten Sąd uzasadnił tym, że co prawda jedynym źródłem utrzymania się skarżącego było świadczenie emerytalne w wysokości 1097,53 zł miesięcznie ale skarżący zamieszkując z synem, który podejmuje prace dorywcze na budowach i uzyskuje z tego tytułu dochód, którego wysokości nie podano, może liczyć na jego pomoc poprzez chociażby częściowy jego udział w pokrywaniu powyższych wydatków. Sąd uznał, że w tej sytuacji należało uznać za nie zasadne całkowite zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd zaznaczył, że biorąc pod uwagę wysokość wpisu sądowego od skargi, uznać należało, iż uiszczenie całej kwoty wpisu mogłoby rzeczywiście doprowadzić do powstania pewnego uszczerbku po stronie skarżącego. Powyższe rozstrzygnięcie uznał za prawidłowe Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2014 r., sygn. akt II OZ 789/14 oddalił zażalenie skarżącego na powyższe postanowienie. NSA zaznaczył, że skarżący nie wykazał, iż znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zdaniem NSA, zasadnie zauważył Sąd I instancji, że ze złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz oświadczeń skarżącego wynikało, że stan majątkowy nie pozwala zaliczyć go do osób rzeczywiście ubogich, których środki do życia są ograniczone. W piśmie z dnia [...] września 2014 r., uzupełnionym następnie formularzem prawa pomocy, H. Z. ponownie wystąpił o przyznanie mu prawa pomocy tym razem w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, który w sposób profesjonalny poprowadzi jego sprawę przed WSA w Gliwicach. Jednocześnie skarżący ani w piśmie z [...] września 2014 r. ani w formularzu nie powołał żadnych nowych okoliczności, które wskazywałyby na zmianę stanu faktycznego lub prawnego w stosunku do poprzednio rozpatrywanej sytuacji. Postanowieniem z dnia 10 października 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. W wyniku wniesionego sprzeciwu kwestię udzielenia skarżącemu prawa pomocy zbadał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, który postanowieniem z dnia 5 listopada 2014 r. orzekł o oddaleniu wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Sąd ten zaznaczył, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Zdaniem Sądu, brak było podstaw do przyjęcia, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego i kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Sąd dokonał oceny stanu majątkowego skarżącego, jego dochodu i sytuacji życiowej w oparciu o treść złożonego przez niego formularza, z którego wynikało, że skarżący prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe wraz z dorosłym synem. Sąd przyjął, że źródłem utrzymania się skarżącego i jego syna jest świadczenie emerytalne w wysokości 1097 zł netto miesięcznie. Sąd stwierdził, że jakkolwiek sytuację tę należało uznać za trudną to jednak nie stanowi ona podstawy uwzględnienia wniosku. Nie można bowiem tracić z pola widzenia faktu, że syn skarżącego – A. Z. nadal nie podejmuje stałej pracy zarobkowej i nie uzyskuje z tego tytułu dochodu. Nie wskazano także wysokości uzyskanego przez niego zarobku z tytułu prac dorywczych. Prawo pomocy jest natomiast instytucją o charakterze wyjątkowym, która winna być stosowana jedynie w wypadkach uzasadniających szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. WSA w Gliwicach zwrócił uwagę, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, był już przedmiotem rozpoznania zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyniku czego uznano, że skarżący nie wykazał okoliczności, które mogłyby świadczyć o jego trudnej sytuacji materialnej uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W piśmie z dnia [...] listopada 2014 r. skarżący wniósł zażalenie na postanowienie WSA w Gliwicach z dnia 5 listopada 2014 r. Domagając się jego uchylenia wskazał, że w ma prawo do poprawy jakości swojej sytuacji przy wykorzystaniu własnych środków, umiejętności i kwalifikacji. Wskazał, że syn aktywnie go wspiera i zastępuje w prowadzeniu gospodarstwa domowego, przy ciężkich pracach. Zaznaczył, że syn stara się uruchomić własną działalność gospodarczą i mieć stałą pracę jednak nie otrzymał pomocy państwa w tym zakresie. Podkreślił, że ma inne konieczne wydatki jak np. zakup baterii do wanny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 245 § 1 P.p.s.a., strona może się ubiegać o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Przepis art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. stanowi zaś, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy - zawarte tam określenie "gdy wykaże" wskazuje, że to strona ma przekonać Sąd, iż znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Z kolei z art. 255 P.p.s.a. wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego na formularzu PPF wniosku i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości - do zobowiązania wnioskodawcy do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Mając powyższe rozważania na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdza, że Sąd I instancji, w oparciu o zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy słusznie uznał, że wnioskodawca nie wykazał, iż spełnia przesłanki przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Należy zaznaczyć, że Sąd I instancji wyszedł z założenia, że sytuacja strony nie uległa zasadniczej zmianie od momentu rozpatrzenia poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie jest zasadne wzywanie strony do przedstawienia dodatkowych dokumentów, czy składania oświadczeń uwiarygodniających zawarte we wniosku informacje w oparciu o art. 255 P.p.s.a. bowiem sytuacja majątkowa strony została wyjaśniona i możliwa jest jej ocena pod kątem przesłanek udzielenia prawa pomocy w rozszerzonym zakresie. NSA podziela to stanowisko. Słuszność tego potwierdza także fakt powołania przez skarżącego w obecnie rozpatrywanym wniosku tych samych okoliczności opisujących aktualną sytuację rodzinną i majątkową skarżącego. W oparciu o treść złożonego przez skarżącego formularza Sąd I instancji ustalił, że skarżący nadal prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe wraz z dorosłym synem. Źródłem utrzymania się skarżącego i jego syna jest świadczenie emerytalne w wysokości 1097 zł netto miesięcznie. NSA podziela stanowisko Sądu I instancji, że jakkolwiek sytuację tę należy uznać za trudną to jednak nie stanowi ona podstawy uwzględnienia wniosku. Syn skarżącego – A. Z. nadal nie podejmuje stałej pracy zarobkowej i nie uzyskuje z tego tytułu dochodu. Nie wskazano także wysokości uzyskanego przez niego zarobku z tytułu prac dorywczych. Tym samym należało uznać, że skarżący nie wykazał w sposób wiarygodny, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Możliwość dodatkowego zarobkowania przez syna należy uznać za okoliczność, która uzasadnia odmowę udzielenia prawa pomocy w zakresie całkowitym. Okoliczność, że syn skarżącego z tej możliwości nie korzysta nie powoduje konieczności udzielenia pomocy państwa. Należy jeszcze raz podkreślić, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Taka sytuacja nie występuje w tym przypadku bowiem syn skarżącego ma możliwość dodatkowego zarobkowania. Okoliczność, iż nie zostały przedstawione choćby przybliżone wysokości dochodów syna uzyskiwanych z prac dorywczych również powoduje, że nie jest możliwa pełna ocena sytuacji majątkowej skarżącego. Zgodnie z obowiązkiem skarżącego przedstawienia pełnej i wiarygodnej informacji o swojej sytuacji brak ten obciąża skarżącego. NSA na marginesie wyjaśnia, że na rozstrzygnięcie obecnego wniosku wpływa też fakt, że pierwotny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, był już przedmiotem rozpoznania zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyniku czego uznano, że skarżący nie wykazał okoliczności, które mogłyby świadczyć o jego trudnej sytuacji materialnej uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych tj. w zakresie częściowym. Mając to na uwadze oraz niezmieniony stan faktyczny w sprawie należy uznać, że nielogicznym byłoby przyznanie w oparciu o te same okoliczności prawa pomocy w zakresie całkowitym, dla którego przyznania wymogi są bardziej restrykcyjne kiedy prawomocnie orzeczono już o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowym w zakresie zwolnienia z kosztów wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 100 złotych. Należy mieć cały czas na uwadze, że wysokość kosztów koniecznych do poniesienia na obecnym etapie sprawy to kwota 100 zł. Przy ograniczonych możliwościach zarobkowych syna skarżącego, który partycypuje w utrzymaniu gospodarstwa domowego przez nich prowadzonego, należy uznać, że skarżący z pomocą syna jest w stanie ponieść koszty sądowe we wspomnianej wyżej wysokości. Należy podkreślić, że to na zainteresowanym ciążył obowiązek wykazania w sposób przekonujący swojej trudnej sytuacji materialnej, która miałaby uzasadniać przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Brak stosownej argumentacji, brak wskazania wysokości dochodu syna i niemożliwość ustalenia w jakiej rzeczywiście sytuacji wnioskodawca się znajduje spowodować musiała oddalenie jej wniosku. Mając powyższe na uwadze należało uznać, że Sąd pierwszej instancji zasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.