II FZ 29/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 17 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Wr 1615/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we Wrocławiu z dnia 5 marca 2014 r., nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności płatnika z tytułu zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych za maj-października 2009 r. i solidarną odpowiedzialność wspólnika spółki jawnej w tym zakresie postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 17 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Wr 1615/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (dalej: "WSA") odmówił A. O. (dalej: "skarżąca") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Skarżącej na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we Wrocławiu z dnia 5 marca 2014 r. w przedmiocie odpowiedzialności płatnika z tytułu zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych za maj-październik 2009 r. i solidarnej odpowiedzialności wspólnika spółki jawnej w tym zakresie. Podstawą prawną wskazanego orzeczenia był art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r, poz. 270 ze zm., dalej: "p.p.s.a."). W uzasadnieniu złożonego wniosku Skarżąca podniosła, że prowadzona przez nią działalność gospodarcza nie przynosi spodziewanych zysków, przez co skarżąca ma problemy finansowe. Argumentując swoją trudną sytuację finansową skarżąca wskazała, że obecnie mieszka u siostry i jest przez nią utrzymywana. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskująca podała, że jest współwłaścicielem lokalu handlowego o powierzchni 75 m2, obciążonego hipoteką przymusową na kwotę 108.751 zł. Odnośnie do wysokości miesięcznego dochodu strona podała, że otrzymuje kwotę 1100 zł z tytułu wynajmu lokalu handlowego, z czego, po odliczeniu miesięcznej opłaty z tytułu przekształcenia prawa użytkowania wieczystego we własność oraz raty podatku od nieruchomości pozostaje jej kwota 422,20 zł. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, kierowane do strony w trybie art. 255 p.p.s.a. skarżąca podała (w piśmie z dnia 16 września 2014 r.), że koszty jej niezbędnego utrzymania wynoszą 1200 zł miesięcznie (kwota ta obejmuje wydatki na wyżywienie, część opłat związanych z utrzymaniem domu, higienę oraz zakup odzieży), dodatkowo, strona ponosi comiesięczny wydatek w wysokości 605 zł tytułem opłaty za przekształcenie prawa użytkowania wieczystego w prawo własności oraz podatek od nieruchomości w wysokości 874 zł rocznie. Skarżąca podniosła również, że prowadzone są wobec niej postępowania egzekucyjne, dotyczące zaległych należności publicznoprawnych i cywilnoprawnych. Zobowiązana do sprecyzowania wysokości udziału w nieruchomości wykazanej we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także, do udzielenia informacji odnośnie do wartości tej nieruchomości skarżąca podała, że przysługuje jej ½ udziału w prawie własności wyżej wskazanej nieruchomości, a samą wartość tej nieruchomości strona wyceniła na kwotę ok. 300.000 zł. Z nadesłanej przez skarżącą dokumentacji (zeznanie PIT-36 za 2013 r. wraz z informacją o wysokości straty; deklaracje VAT-7 za: grudzień 2013 r. oraz za styczeń i luty 2014 r.) wynika, że w roku 2013 r. skarżąca poniosła w ramach prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej stratę w kwocie 3.377,03 zł, przy przychodach w kwocie 201.661,07 zł oraz kosztach uzyskania przychodu w wysokości 205.038,10. W grudniu 2013 r., styczniu i lutym 2014 r. dokonała dostaw towarów i świadczyła usługi o wartości odpowiednio 21.500 zł, 24.553 zł i 37.139 zł oraz nabyła towary i usługi o wartości odpowiednio 20.375 zł, 21.431 zł i 34.680 zł. Nadto, w deklaracji VAT-7 za luty 2014 r. wykazała kwotę nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy – 3.187 zł. Postanowieniem z dnia 6 października 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W ustawowym terminie skarżąca wniosła sprzeciw od tego postanowienia. Dokonując oceny złożonego przez Skarżącą wniosku WSA odmówił Stronie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. WSA argumentował, że wprawdzie deklarowana przez skarżącą kwota dochodu (po odliczeniu miesięcznej opłaty z tytułu przekształcenia prawa użytkowania wieczystego we własność oraz raty podatku od nieruchomości) na utrzymanie jest bardzo niska bo wynosi zaledwie 422,20 zł niemniej, zgodnie z oświadczeniem strony zawartym w piśmie z dnia 16 września 2014 r., jednocześnie skarżąca ponosi niezbędne koszty miesięcznego utrzymania w wysokości ok. 1.200 zł. Dalej WSA wskazał, że wprawdzie, zgodnie z wcześniejszym oświadczeniem strony, zawartym w formularzu wniosku, w kosztach utrzymania pomaga skarżącej siostra, jednak w powołanym wyżej piśmie z dnia 16 września 2014 r., skarżąca nie sprecyzowała, czy i w jakim zakresie koszty te (ewentualnie, część tych kosztów) są pokrywane przez siostrę skarżącej. Wymaga dodania, że strona bardzo ogólnie powołała się na pomoc finansową ze strony siostry, nie podając choćby w przybliżeniu wysokości tego wsparcia, jak również, nie podając wysokości dochodu siostry z którą, jak wynika z oświadczenia skarżącej, prowadzi tymczasowo gospodarstwo domowe. W kontekście tym należy podkreślić, że użyte w treści przepisu art. 246 § 1 pkt 2) p.p.s.a. słowo "wykaże" należy rozumieć tyle co udowodnić, co oznacza, że dla przyznania stronie prawa pomocy nie wystarczy sama tylko deklaracja strony co do jej trudnej sytuacji majątkowej. Podobnie WSA ocenił oświadczenie Skarżącej, co do prowadzonych przeciwko niej postępowań egzekucyjnych, skoro, strona nie przedłożyła tytułów wykonawczych, ograniczając się jedynie do podania ich numerów. WSA argumentował także, że ,jak wynika z przedłożonych przez Skarżącą deklaracji VAT-7, w grudniu 2013 r., oraz w styczniu i lutym 2014 r. prowadziła działalność gospodarczą, osiągając z tego tytuły dochody. Mając na uwadze, ze decyzja pierwszoinstancyjna została wydana w grudniu 2013 r. a sama skargę strona wniosła w kwietniu 2014 r., to niewątpliwie, skarżąca winna była już w grudniu 2013 r. mieć na uwadze ewentualną konieczność pokrycia kosztów postępowania sądowego. WSA dodał również, że odnotowana strata podatkowa za rok 2013 r. nie świadczy jeszcze o braku środków finansowych Strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Zatem, wykazanie straty nie przesądza automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy Na powyższe postanowienie skarżąca złożyła zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wniosła o jego uchylenie w całości, wydanie postanowienia o zwolnieniu z kosztów postępowania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie: a) przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że skarżąca jest w stanie ponieść koszty postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, w sytuacji, gdy skarżąca wykazała, że miesięcznie na swoje utrzymanie dysponuje kwotą 422,20 zł a tym samym nie jest w stanie uiścić opłaty bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie; b) błąd w ustaleniach faktycznych polegający na uznaniu, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z siostrą, w sytuacji, gdy siostra tymczasowo udziela jej wsparcia finansowego. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca podtrzymała dotychczasową argumentację wnosząc o dopuszczenie jako dowodu dołączonych do zażalenia tytułów wykonawczych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności przypomnieć należy, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynikają dwa wnioski mające wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Po pierwsze, Sąd w przypadku wykazania przez stronę niemożności pokrycia kosztów postępowania jest zobligowany do przyznania stronie prawa pomocy. Przesądza o tym zwrot "przyznanie prawa pomocy następuje". Po drugie jednak, oczekiwany przez stronę efekt nastąpi, o ile "wykaże" ona, że wymagana przez przepis niemożność pokrycia kosztów postępowania w rzeczywistości istnieje. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji, wzywając skarżącego o przedłożenie odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Strona nie spełniła jednak wezwań Sądu w pełni, więc brak wymaganych dokumentów oraz wyjaśnień uniemożliwił temu Sądowi obiektywne i nie pozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny jej stanu finansowego i możliwości płatniczych. Skoro zatem strona uchyliła się od przedstawienia w pełni swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej, powinna liczyć się z tym, że Sąd ten nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że strona wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Trzeba w tym miejscu podkreślić bowiem, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że WSA właściwie ocenił wniosek skarżącej. Należy zauważyć, że skarżąca mimo wyraźnego wezwania do złożenia dokumentów źródłowych, które w ocenie Sądu były istotne dla zobrazowania jego sytuacji finansowej oraz możliwości płatniczych, przedstawił swoją sytuację w sposób wybiórczy i niepełny. Sąd pierwszej instancji zasadnie zatem uznał, że strona nie wykazała w sposób właściwy, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, które w niniejszej sprawie stanowią wpis od skargi w kwocie 500 zł. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy ( zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 – publ. www.nsa.gov.pl ). Mając na uwadze wskazane wyżej okoliczności należy przyjąć, że skarżąca nie wykazała w sposób nie budzący wątpliwości jaka jest jej sytuacja majątkowa i tym samym uniemożliwiła przeprowadzenie analizy jej zdolności płatniczych. W takiej sytuacji niezłożenie wyczerpującego oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym miało decydujący wpływ na dokonane przez WSA oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie można się również zgodzić ze skarżącą, że WSA błędnie przyjął, iż skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z siostrą. Odnosząc się do twierdzeń skarżącej podnoszonych w tym zakresie w zażaleniu, wskazać należy na rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego czynione w postanowieniu z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt I GZ 375/13 (dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl – zwana dalej: CBOSA), a w których podniesiono, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa. Z akt sprawy (oświadczeń Skarżącej) wynika, że skarżąca zamieszkuje w jednym domu razem z siostrą. Ponadto z dołączonych do akt wyciągów z rachunku bankowego wynika, że skarżąca ponosi opłaty na rzecz: Turon Polska energia (dostawca energii elektrycznej), na rzecz: Bałtykgaz (dostawcy gazu) oraz na rzecz Polsat (dostawca telewizji cyfrowej). Powyższe wskazywać może zatem na fakt, że skarżąca oprócz tego, że zamieszkuje z siostrą w jednym domu również partycypuje w części kosztów utrzymania tego domu. Zatem, mając na uwadze wskazane wyżej orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, uznać można, że skarżąca pozostaje z siostrą we wspólnym gospodarstwie domowym. Zauważyć w tym miejscu należy, że nawet jeżeli opłacane przez skarżącą należności na rzecz wskazanych powyżej podmiotów nie stanowią należności związanych z utrzymaniem domu, w którym zamieszkuje, to z akt sprawy oraz oświadczeń strony takie informacje nie wynikają. Spodziewanego przez skarżącą skutku nie może przynieść również dołączenie do zażalenia części wymaganych dokumentów wskazujących na toczące się wobec skarżącej postępowania egzekucyjnego. Nie ulega bowiem wątpliwości, że Sąd pierwszej instancji nie dysponował tymi dokumentami wydając zaskarżone postanowienie. Niedostarczenie żądanych przez WSA danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne oraz niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Domaganie się w takiej sytuacji, by - mimo wyraźnego uchylania się od współpracy z sądem w celu pełnego zobrazowania stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej - prawo pomocy zostało przyznane na podstawie gołosłownych i ogólnikowych, jak również budzących wątpliwości informacji, które skarżąca uznała za stosowne ujawnić, nie może zostać uznane za usprawiedliwione. To do strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy należy bowiem wykazanie, że znajduje się ona w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tej instytucji, a skoro skarżąca z tego zadania się nie wywiązała w sposób rzetelny, prawidłowa jest konkluzja Sądu pierwszej instancji o niewykazaniu spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa w tym miejscu, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Niezależnie powyższych roważań należy wskazać, że skarżąca może ponownie ubiegać się o przyznanie prawa pomocy, jeżeli przedstawi w sposób rzetelny swoją sytuację rodzinną i majątkową. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.