I OZ 837/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 7 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 31 lipca 2014 r., sygn. akt III SO/Łd 8/14 przyznające skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 50 zł oraz oddalające wniosek w pozostałym zakresie w sprawie z wniosku T.G. o wymierzenie grzywny Łódzkiemu Wojewódzkiemu Inspektorowi Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego za nieprzekazanie skargi postanawia: oddalić zażalenie. T. G. złożył w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi wniosek o wymierzenie Łódzkiemu Wojewódzkiemu Inspektorowi Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego grzywny z tytułu nieprzekazania skargi. Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach zawartego w urzędowym formularzu PPF wynika, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jest współwłaścicielem (1/2) domu o powierzchni 120 m2, w którym zamieszkuje z rodzicami. Dom został wybudowany w 1949 r. Ponadto wnioskodawca jest właścicielem użytków rolnych o powierzchni 1,91 ha (1,3 ha przeliczeniowego). Dochód skarżącego stanowi wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę, które wyniosło średnio w okresie ostatnich trzech miesięcy 2.743,90 zł brutto (1.982,98 zł netto). Skarżący pracuje na akord, stąd wynagrodzenie ma różnicową wysokość w poszczególnych miesiącach. Wnioskodawca nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 euro, nie uzyskuje także żadnych dodatkowych źródeł dochodu. Skarżący wskazał, że ciąży na nim obowiązek alimentacyjny wobec dwóch córek w wysokości 860 zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia 11 lipca 2014 r. referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 50 zł i oddalił wniosek w pozostałym zakresie. W sprzeciwie skarżący wniósł o całkowite zwolnienie od kosztów postępowania. Powyższemu postanowieniu zarzucił przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów. Skarżący wskazał, że nie ujawniał w tym postępowaniu swojego PIT- 40 oraz zaświadczenia za 2012 i 2013 r. dotyczącego dopłat bezpośrednich. Sąd z urzędu ustalił, że z zeznania podatkowego PIT-40 skarżącego za 2012 r. wynika, że uzyskał w tym okresie łączne dochody w kwocie 34.074,16 zł. Z wyciągu z rachunku bankowego wynika, że skarżący oprócz comiesięcznego wpływu z tytułu wynagrodzenia z umowy o pracę nie ma innych wpływów na ten rachunek. Natomiast z zaświadczenia z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o uzyskiwanych w ostatnich latach świadczeniach wynika, że – za rok 2012 wynosiły one łącznie 1.501,34 zł, a za rok 2013 – 1.559,62 zł (m.in. sygn. akt III SO/Łd 1/14, III SO/Łd 2/14, III SA/Łd 1292/13). Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że informacje zawarte w złożonym urzędowym formularzu dają podstawy do twierdzenia, że jego wniosek zasługuje na uwzględnienie w części. Analiza wskazanej powyżej sytuacji materialnej i osobistej skarżącego prowadzi zdaniem sądu do wniosku, że uiszczenie kwoty 50 zł w zestawieniu z wysokością osiąganych dochodów, dopłat oraz alimentów nie stanowi zbytniego obciążenia dla jego aktualnej sytuacji finansowej, które mogłoby skutkować popadnięciem w stan zubożenia. Ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, bowiem tylko takie są chronione przez ustawodawcę. Dopiero gdy poczynione w ten sposób oszczędności nie są wystarczające, uzasadnione jest stwierdzenie, że zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy. Od tego postanowienia skarżący wniósł zażalenie, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz całkowite zwolnienie od kosztów sądowych. Zarzucił naruszenie art. 106 par. 3, 134 par. 1, 239 pkt 1, 134 par 2 p.p.s.a. oraz naruszenie zasady prawa do sądu. Wskazał, że nie składał o dopuszczenie dowodu z dokumentów znajdujących się w aktach innych spraw, które analizował sąd. Opisał również przebieg tej i innych spraw ze swoim udziałem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpatrując niniejszą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Skarżący prowadzi natomiast jednoosobowe gospodarstwo domowe i całość uzyskanego przez siebie dochodu, przekraczającego minimalne wynagrodzenie za pracę, przeznacza na zaspokojenie potrzeb własnych oraz na opłacenie alimentów. Nie ma przy tym ciążących na nim innych zobowiązań finansowych. Przytoczone przez skarżącego okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 51/12) i zaspokoić fundamentalnych potrzeb życiowych (np. mieszkania, jedzenia). Sąd nie dopatrzył się natomiast zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodnie z utrwalonym generalnym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku skarżącego wynagrodzeniem w wysokości przekraczającej minimalne wynagrodzenie za pracę). W rozpatrywanej sprawie natomiast sąd zasadnie stwierdził, że osiągany przez skarżącego dochód daje podstawy do stwierdzenia, że strona jest w stanie ponieść część kosztów wymaganych w postępowaniu sądowym, dlatego sąd zwolnił skarżącego z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych ponad kwotę 50 zł. Jak wynika z przedłożonych sądowi dokumentów skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, zamieszkuje razem z rodzicami w domu jednorodzinnym o pow. 120 m², którego właścicielem jest w ½ części. Skarżący osiąga comiesięczny dochód z tytułu umowy o pracę, który średnio za trzy miesiące wynosi 1982,98 zł (netto). W poszczególnych miesiącach dochód jest zróżnicowany wobec tego, że skarżący pracuje na akord. Z załączonych do innych spraw toczących się przed sądem wyciągów z rachunku bankowego wnioskodawcy wynika, że nie posiada oszczędności, a jedyne wpływy to wynagrodzenie za pracę. Zauważyć należy, że skarżący otrzymuje płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, które w roku 2012 r. wyniosły 1501,34 zł, a w 2013 r. – 1559,62 zł. Co prawda skarżący obciążony jest obowiązkiem alimentacyjnym wobec córek, który miesięcznie wynosi 860 zł, ale uwzględniając bilans jego dochodów i wydatków należy stwierdzić, że pozostająca w jego dyspozycji kwota pozwala zaspokoić podstawowe potrzeby życiowe, a tym samym incydentalnie uiszczana kwota 50 zł nie będzie powodowała uszczerbku w jego utrzymaniu. Trzeba też zauważyć, że konieczność uiszczania kosztów sądowych nie ma charakteru nieustannego – dotyczyć może wpisu od wniosku, ewentualnie skargi kasacyjnej czy zażaleń. Kwoty te będą zatem relatywnie małe. Odnosząc się zaś do zarzutu naruszenia prawa do sądu trzeba zauważyć, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie dostęp do sądu nie został skarżącemu ograniczony, gdyż sąd – kierując się przesłankami przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym określonymi w ustawie – prawidłowo uznał, iż koszty sądowe, których kwota przekracza 50 zł mogą stanowić uszczerbek w utrzymaniu koniecznym dla skarżącego i jego rodziny, zaś koszty w mniejszej wysokości nie. W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odnosząc się zaś do zarzutów zażalenia wskazać trzeba, że sąd nie naruszył art. 106 par. 3 p.p.s.a., gdyż odniósł się do faktów znanych mu z urzędu, nie przeprowadzał zaś dowodu ze wskazanych dokumentów. Nawet gdyby to uczynił, to przepis ten przyznaje mu możliwość dokonania tego z urzędu. Nie naruszył też art. 134 par. 1 p.p.s.a., gdyż sprawa zainicjowana wnioskiem o przyznanie prawa pomocy została przez niego rozpatrzona właśnie w tych granicach. Nie doszło też do naruszenia art. 239 pkt 1 p.p.s.a., gdyż rozpatrywana sprawa nie została zainicjowana skargą na bezczynność organu, tylko wnioskiem o wymierzenie organowi grzywny, a ponadto skarżący próbuje tym samym dowieść, że każda bezczynność organu skarżona do sądu zwalnia skarżącego z ponoszenia kosztów sądowych, nie zauważając, że przepis ten ma dalszy ciąg i wymienia kategorie spraw, w jakich to zwolnienie przysługuje z mocy prawa. Sprawa niniejsza do takich kategorii spraw nie należy. Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 134 par 2 p.p.s.a., gdyż dotyczy on fazy rozpoznania skargi, nie zaś postępowania wpadkowego w sprawie przyznania prawa pomocy. Gdyby artykuł ten miał zastosowanie w każdych warunkach, sąd nigdy nie mógłby oddalić lub odrzucić skargi czy wniosku strony. Wobec powyższych okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.