II OZ 1315/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia H. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 24 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 441/14 w zakresie odmowy przyznania skarżącemu H. S. adwokata lub radcy prawnego z urzędu w sprawie ze skargi H. S. na decyzję Wojewody Podkarpackiego z dnia [...] lutego 2014 r. , nr [...] w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać wniosek o przyznanie prawa pomocy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie Postanowieniem z dnia 24 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 441/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, po rozpoznaniu sprzeciwu H. S. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 27 maja 2014 r., zwolnił skarżącego z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych i jednocześnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego lub adwokata z urzędu w sprawie w sprawie ze skargi H. S. na decyzję Wojewody Podkarpackiego z dnia [...] lutego 2014 r., nr [...] w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd I instancji podał, że nie zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku skarżącego w całości. Zasadne jest natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie z całości kosztów sądowych i odmowy ustanowienia radcy prawnego lub adwokata. W ocenie Sądu I instancji za zwolnieniem skarżącego od kosztów sądowych przemawiała jego sytuacja materialna. Sąd zaznaczył, że pokrycie przez skarżącego kosztów sądowych związanych z wniesieniem skargi (wpis) i kosztów, które mogą ewentualnie wystąpić w przyszłości (np. opłata kancelaryjna od wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku w przypadku oddalenia skargi, czy wpis od skargi kasacyjnej), mogłoby wiązać się z uszczerbkiem dla jego koniecznego utrzymania, zwłaszcza że według oświadczenia nie posiada żadnych wartościowych przedmiotów majątkowych ani zasobów pieniężnych które mogłyby stanowić źródło ich pokrycia, a otrzymywane przez niego zasiłki z MOPS w kwocie 471 zł/miesięcznie przeznacza w większości na zaspokojenie bieżących wydatków związanych z utrzymaniem (370 zł czynsz) i leczeniem. Sam wpis od skargi (100 zł), zdaniem Sądu, byłby dla skarżącego bez wątpienia kwotą wysoką, której wygospodarowanie w krótkim okresie czasu nie pozostałoby bez negatywnego wpływu na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Jednocześnie Sąd I instancji stwierdził, że nie ma konieczności ustanawiania dla skarżącego profesjonalnego pełnomocnika na obecnym etapie postępowania sądowego. Strona ma zapewnione prawo do informacji, którego wyrazem jest określona w art. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm.), dalej: P.p.s.a., zasada udzielania przez sąd pomocy prawnej stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego. Ponadto, stosownie do treści art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zdaniem Sądu I instancji na obecnym etapie postępowania skarżący, który działa bez pełnomocnika, nie zostanie pozbawiony możliwości obrony swoich praw, gdyż sąd zbada zasadność skargi niezależnie od obecności na rozprawie pełnomocnika, czy też samego skarżącego. Ponadto Sąd uznał, że ustanowienie dla strony adwokata z urzędu nie byłoby zasadne, gdyż zaskarżona decyzja nie jest zawiła, zaś skarżący nie jest osobą niezaradną, o czym świadczy jego korespondencja z Sądem I instancji. W piśmie z dnia [...] lipca 2014 r. H. S., jak ustalono na rozprawie w dniu 26 listopada 2014 r. (protokół k. 113), wniósł zażalenie na pkt II postanowienia z dnia 24 czerwca 2014 r. Skarżący oświadczył, że jako obywatel Rzeczypospolitej Polskiej dokonał tyle rzeczy, które były niemożliwe i był uczynny bo tak mówiło mu sumienie człowieka i obywatela. Stwierdził, że Sąd powinien przyznać mu adwokata z urzędu bo udokumentował (taką potrzebę) decyzjami i wykazem z konta. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 245 § 1, § 2 P.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. - prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zastępcy procesowego m.in. adwokata, radcy prawnego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przytoczonego przepisu wynika, że osobę ubiegającą się o to prawo obciąża obowiązek wykazania, iż znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie. Dlatego też powinna ona złożyć oświadczenie majątkowe obejmujące dokładne dane o swoim stanie majątkowym i dochodach oraz o stanie rodzinnym. W ocenie NSA z ustalonego w sprawie stanu faktycznego, który nie był przez Sąd I instancji kwestionowany pod względem wiarygodności, czy zupełności, wynika, że skarżący nie posiada żadnego wartościowego majątku, a jego jedynym dochodem są zasiłki (stały i celowy) z pomocy społecznej w łącznej wysokości 400 zł. miesięcznie, z czego na opłacenie mieszkania przeznacza 370 zł. Ponadto dodatkowe oświadczenie skarżącego wykazało, że opłata za mieszkanie dotyczy faktycznie wynajmowanego pokoju w K. i obejmuje możliwość korzystania bez dodatkowych opłat z prądu, gazu i wody. Średnia wysokość pobieranych przez niego zasiłków z MOPS w K. za ostatnie 3 m-ce to 471 zł. Z tej kwoty na żywność przeznacza 100 zł., w pozostałym zakresie korzysta z dożywiania w Towarzystwie Pomocy św. Brata Alberta. Odzież kupuje sporadycznie na wyprzedażach za symboliczną cenę, na środki czystości co kilka miesięcy dostaje zasiłek celowy (jako ostatni 20 zł. w styczniu 2014 r.). Choruje na zwyrodnienie stawów, zażywa leki przeciwbólowe (płatne ok. 9 zł.). Według załączonego wydruku z rachunku bankowego skarżącego, wszystkie wpływy na rachunek następują ze strony MOPS w Krakowie i są na bieżąco wydatkowane. W przedstawionej sytuacji majątkowej skarżącego trudno uznać, by mógł on pozwolić sobie na korzystanie z adwokata z wyboru. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika w znacznej mierze na przyczynach innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., sytuacja materialna wnioskodawcy, oceniana w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego, stanowi jedyną podstawę w orzekaniu o udzieleniu prawa pomocy. Rozstrzygnięcie więc przez sąd o przyznaniu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nie znajdujących uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r., sygn. akt II OZ 118/05, niepubl.). Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu stwierdził, że mimo trudnej sytuacji skarżącego, wniosek w części dotyczącej ustanowienia radcy prawnego lub adwokata nie znajduje uzasadnienia zwłaszcza, że jako przyczynę przyznania prawa pomocy w tym zakresie skarżący wskazał potrzebę reprezentowania go w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Sąd zauważył, że w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym skarżący nie ma obowiązku działania przez fachowego pełnomocnika tym bardziej, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i z urzędu zobowiązane są wziąć pod uwagę wszelkie uchybienia występujące w sprawie. Z kolei na mocy art. 6 P.p.s.a., sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. W ocenie NSA, Sąd I instancji błędnie zatem uzasadnił odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata stwierdzając, że na obecnym etapie postępowania sądowego brak jest konieczności ustanowienia dla skarżącego profesjonalnego pełnomocnika bowiem gwarancje procesowe jakie zapewnia mu prawo na tym etapie rozpatrywania jego sprawy powodują, że nie ma potrzeby zapewnienia mu fachowej pomocy prawnej. Wychodząc z tego założenia, każdy skarżący, którego sytuacja materialna pozwala na zwolnienie z kosztów sądowych nie mógłby jednak żądać ustanowienia pełnomocnika dochodząc swoich praw na etapie postępowania przed sądem I instancji z uwagi na zagwarantowane mu uprawnienia procesowe. Zdaniem NSA taka wykładnia przepisów prawa pomocy prowadziłaby do zaprzeczenia ich istoty. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Prawo pomocy udzielane jest wyłącznie z uwagi na brak możliwości finansowych strony poniesienia kosztów udziału w sprawie i właściwego poziomu ochrony swych praw. Zatem to wyłącznie czynnik materialny ma decydować o odmowie lub udzieleniu prawa pomocy. Fakt, że strona składa skargę do sądu I instancji samodzielnie i dalej korzysta z pomocy Sądu przy wyjaśnianiu zawiłości procesowych oraz może zdać się na obowiązek wszechstronnego zbadania legalności skarżonego aktu przez Sąd, nie powinien wykluczać udzielenia jej prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W orzecznictwie słusznie podnosi się, że za ustanowieniem pełnomocnika z urzędu nie może przemawiać zawiły charakter sprawy czy zaradność strony w formułowaniu pism procesowych czy stawiania zarzutów. To aspekt materialny ma przemawiać za odmową czy uwzględnieniem wniosku w tym zakresie. Warto zaznaczyć, że skarżący tylko w pismach sporządzonych przy pomocy osoby trzeciej był w stanie wskazać okoliczności mające znaczenie w sprawie (wniosek o prawo pomocy k. 32, uzupełnienie wniosku k. 45). Natomiast te formułowane przez niego osobiście są niewielkiej wartości merytorycznej pozwalającej na ocenę zasadności podnoszonych w nich zarzutów czy wniosków (k. 44, k. 58, k. 69). W ocenie NSA wskazuje to na niezaradność życiową skarżącego w zakresie formułowania myśli i zrozumienia znaczenia kierowanych do niego pism urzędowych, czy pojmowania zawiłości prawnych toczącej się sprawy sądowej. Potwierdza to również fakt złożenia skargi na decyzję, którą uchylono niekorzystną dla skarżącego decyzję organu I instancji o wymeldowaniu. Ponownie rozpoznając wniosek H. S. o przyznanie prawa pomocy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oceni, czy w sytuacji materialnej skarżącego możliwe jest ustanowienie dla niego profesjonalnego pełnomocnika. Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.