I OSK 3284/14

Dnia 15 stycznia 2015 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. L. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 lipca 2014 r., sygn. akt II SA/Po 534/14 o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonego postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 874/13 w sprawie ze skargi J. L. na decyzję Rektora Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...] w przedmiocie wznowienia studiów postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił skargę J. L. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego postanowieniem tego Sądu z dnia 19 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 874/13, zapadłym w sprecyzowanej w sentencji sprawie. W jego uzasadnieniu wskazano, że w dniu 13 maja 2014 r. (data stempla pocztowego) J. L. wniósł skargę o wznowienie postępowania, w której domagał się uchylenia postanowienia Sądu z dnia 19 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 874/13, oraz uchylenia zaskarżonej decyzji z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...] i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Nadto wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z akt spraw prowadzonych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu o sygn. II SA/Po 873/13, II SA/Po 944/13 i II SA/Po 4/14 na okoliczność złożenia przezeń wniosku o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu i nieprzekazania tegoż wniosku przez organ do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W motywach skargi pełnomocnik strony przywołał brzmienie przepisów art. 271 pkt 2 i art. 273 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej: P.p.s.a., i stwierdził, że na gruncie przedmiotowej sprawy istotnego znaczenia nabiera fakt, iż strona nie tylko nie była należycie reprezentowana, lecz także wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania, a nadto strona oraz jej pełnomocnik wykryli takie okoliczności faktyczne i środki dowodowe, z których nie mogli skorzystać w poprzednim postępowaniu. Dalej wyjaśnił, że skarżący wniósł skargę na decyzję Rektora z dnia [...] lutego 2013 r. razem z dwiema innymi skargami, które zostały złożone w biurze podawczym UAM w Poznaniu. Do skargi został załączony wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych (w tym opłaty od skargi) oraz ustanowienie radcy prawnego (albo adwokata) z urzędu, jednak - co istotne - wniosek ten nie został przekazany do akt niniejszej sprawy i w związku z tym Sąd odrzucił skargę J. L. bez uprzedniego rozpoznania tego wniosku. Skarżący podkreślił, że nieprzekazanie wniosku przez organ doprowadziło do tego, że strona nie była reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika (pomimo złożenia stosownego wniosku), a co za tym idzie pozbawiona została możliwości działania, ponieważ skarga została odrzucona z powodu nieuiszczenia opłaty od skargi (pomimo złożenia przez stronę wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych). Dalej podniósł, że takie działanie doprowadziło do tego, że skarżący z wyłącznej winy UAM w Poznaniu nie mógł skorzystać z przywołanych środków dowodowych w poprzednim postępowaniu i do niekorzystnego rozstrzygnięcia przez tutejszy Sąd - odrzucenia skargi bez merytorycznego rozpoznania wniosków, w tym wniosku o prawo pomocy. Pełnomocnik skarżącego wyjaśnił też, że strona powzięła wiedzę o podstawach wznowienia na przełomie lutego i marca 2014 r., a on sam po dowiedzeniu się w dniu 13 lutego 2104 r. o wyznaczeniu go pełnomocnikiem z urzędu w tej sprawie, pod koniec lutego 2014 r., zapoznał się z aktami sprawy, zaś skarżący skontaktował się z nim telefonicznie w dniu 3 marca 2014r., a następnie wysłał pismo datowane na dzień 5 marca 2014 r. Przyjmując nawet, iż termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania należy liczyć od dnia 13 lutego 2014 r., to trzymiesięczny termin został dochowany. Do skargi o wznowienie postępowania zostały dołączone dowody w postaci pisma pełnomocnika skarżącego z dnia 21 lutego 2014 r. wraz z dowodem nadania, pismo skarżącego z dnia 5 marca 2014 r. wraz z załącznikami, pismo skarżącego z dnia 18 marca 2014 r. oraz odpis skargi z załącznikami. Na rozprawie w dniu 23 lipca 2014 r. Sąd postanowił dopuścić dowód z akt sprawy o sygn. akt II SA/Po 944/13 oraz oddalić wniosek o przeprowadzenie dowodu z akt postępowania o sygn. II SA/Po 4/14 ze względu na to, że postępowanie oznaczone tą sygnaturą dotyczy innego skarżącego i skargi na decyzję innego organu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w motywach zaskarżonego postanowienia zaznaczył, że tryb postępowania ze skargą o wznowienie postępowania regulują przepisy art. 280 § 1 i art. 281 P.p.s.a. Pierwszy stanowi, iż sąd właściwy do wznowienia postępowania bada na posiedzeniu niejawnym, czy skarga w tym przedmiocie została wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. Badanie to polega jedynie na stwierdzeniu, czy skarżący wskazał podstawę wznowienia wymienioną w katalogu przesłanek wznowieniowych. O istnieniu wskazanej podstawy wznowienia rozstrzyga natomiast sąd na rozprawie, o czym stanowi drugi z przywołanych przepisów. Sąd administracyjny w pierwszej kolejności bada więc czy skarga opiera się na ustawowej przesłance warunkującej wznowienie (odrzucając skargę w przypadku stwierdzenia jej braku), a dopiero następnie bada, czy wskazane przez skarżącego podstawy wznowienia zaistniały w rzeczywistości. W ocenie Sądu I instancji, wbrew twierdzeniom skarżącego, nie wystąpiły w sprawie przesłanki wznowienia postępowania zamieszczone w art. 271 pkt 2 oraz z art. 273 § 2 P.p.s.a. Skarżący J. L. posiada bowiem pełną zdolność do czynności prawnych, co oznacza, iż może osobiście występować w postępowaniu przez wojewódzkim sądem administracyjnym i dla skuteczności podejmowanych przez niego w tym postępowaniu czynności nie jest konieczne reprezentowanie go przez profesjonalnego pełnomocnika, a brak takowego pełnomocnika nie pozbawia go możliwości działania. Również ewentualne nierozpoznanie złożonego rzekomo przez skarżącego wraz ze skargą wniosku o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym nie skutkowało zdaniem Sądu pozbawieniem J. L. możności działania w sprawie, albowiem po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego mógł powyższe zarządzenie samodzielnie zaskarżyć zażaleniem, w którym wskazałby na powyższą okoliczność, względnie złożyć w terminie określonym w wezwaniu ponowny wniosek o przyznanie mu prawa pomocy. Taki sposób działania nie pozostawał przy tym poza możliwościami J. L., albowiem zastosował go z powodzeniem w sprawie o sygn. II SA/Po 944/13, w której po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu od skargi złożył w terminie wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd podkreślił również, że w niniejszej sprawie J. L. złożył takowy wniosek, jednakże z sobie tylko znanych powodów dokonał tego dopiero cztery tygodnie po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu. Nie zaistniała w ocenie Sądu meriti także kolejna podnoszona w skardze ustawowa podstawa wznowienia postępowania, to jest przesłanka z art. 273 § 2 P.p.s.a. Niezależnie bowiem od tego, iż skarżący i jego pełnomocnik nie przedstawili dowodów na okoliczność, iż J. L. wraz ze skargą na decyzję Rektora UAM z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...], w przedmiocie wznowienia studiów złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy dotyczący kilku różnych skarg, w tym tej będącej przedmiotem postępowania w sprawie II SA/Po 874/13 i nawet przy przyjęciu, iż okoliczność ta jako niezaprzeczona przez organ może być uznana za ustaloną zgodnie z twierdzeniami strony wnoszącej skargę o wznowienie postępowania, zauważył, iż przesłanka wznowienia postępowania z art. 273 § 2 P.p.s.a. nie dotyczy wykrycia wszelkich nowych okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, leczy tylko takich, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu. Skarżący mógł zaś w poprzednim postępowaniu, którego wznowienia aktualnie się domaga, skorzystać z wiedzy posiadanej na okoliczność tego, iż wraz ze skargą złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy, chociażby poprzez wniesienie opartego na tej okoliczności zażalenia na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału o wezwaniu go do uiszczenia wpisu od skargi. Zdaniem Sądu I instancji w realiach niniejszej sprawy, z przyczyn wskazanych powyżej, ewentualnego nieprzekazania przez organ wraz ze skargą wniosku J. L. o przyznanie prawa pomocy nie można uznać za okoliczność mogącą mieć wpływ na wynik sprawy, albowiem przy zachowaniu minimalnej staranności skarżący mógł uniknąć negatywnych skutków dokonując stosownych czynności procesowych. Wobec stwierdzenia, iż w sprawie nie zaistniała żadna ze wskazanych w skardze ustawowych podstaw wznowienia, na podstawie art. 281 P.p.s.a., odrzucono skargę o wznowienie postępowania. J. L. w skardze kasacyjnej od powyższego orzeczenia wniósł o uchylenie go w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, które to wynagrodzenie nie zostało opłacone w całości lub w części oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Skarżący postulował również dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z akt sprawy o sygn. II SA/Po 873/13 na okoliczność złożenia przez niego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, nieprzekazania tego wniosku przez UAM w Poznaniu do akt sprawy, a także na okoliczność, iż nie był należycie reprezentowany i wskutek naruszenia przepisów prawa został pozbawiony możliwości działania, a także na okoliczność późniejszego wykrycia takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy oraz na wszelkie okoliczności z tym związane. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie: I. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez jego niezastosowanie polegające na odrzuceniu skargi bez uprzedniego rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy i w efekcie pozbawienie go gwarantowanego prawa do sądu, II. art. 220 § 1 i § 3 w zw. z art. 243 § 1 P.p.s.a. poprzez ich niezastosowanie polegające na wezwaniu skarżącego do uiszczenia opłaty od skargi, a następnie odrzuceniu jej bez uprzedniego rozpoznania wniosku z dnia 11 marca 2013 r. o przyznanie prawa pomocy złożonego wraz z innymi skargami. Argumentację powyższych zarzutów rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, mimo - delikatnie rzecz ujmując - niezbyt fortunnie sformułowanych podstaw. Mając jednak na uwadze treść uchwały pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09 (ONSAiWSA z 2010 r., nr 1, poz. 1) została merytorycznie rozpoznana. Na wstępie należy zaznaczyć, że zgodnie z brzmieniem przepisu art. 270 P.p.s.a. w przypadkach przewidzianych w dziale dotyczącym wznowienia postępowania - Dział VII ustawy - można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem. Znaczenie instytucji wznowienia postępowania sprowadza się do stworzenia możliwości ponownego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia sprawy zakończonej już prawomocnym orzeczeniem sądu, o ile zachodzą enumeratywnie wyliczone w ustawie przyczyny wznowienia postępowania. Jak trafnie zauważył Sąd meriti postępowanie w tej materii jest dwuetapowe. Przy czym pierwszy obejmuje wyłącznie badanie terminowości wniesienia skargi i oparcia jej na ustawowej podstawie wznowienia. Negatywny wynik tej operacji skutkuje odrzuceniem skargi i kończy pierwszy etap zamykając drogę do merytorycznej oceny jej zasadności. W przeciwnym wypadku dochodzi do jej rozpoznania, czyli badania sprawy w zakresie zaskarżonym i wydania orzeczenia opisanego w art. 282 § 2 i 3 P.p.s.a. W niniejszej sprawie Sąd I instancji ocenił zasadność skargi o wznowienie, a więc rozpoznał ją w drugim etapie, lecz wydał rozstrzygnięcie formalne należące do pierwszego. Tymczasem skarga o wznowienie postępowania zawierała zarówno podstawy wznowienia i zachowała ustawowy termin do jej wniesienia. Skarżący jako podstawę wznowienia postępowania wskazał przepisy art. 271 pkt 2 oraz art. 273 § 2 P.p.s.a. W stosunku do tych przesłanek wznowienia postępowania trzymiesięczny termin na złożenie skargi o wznowienie postępowania należy liczyć od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia, a gdy podstawą jest pozbawienie możności działania lub brak należytej reprezentacji - od dnia, w którym o orzeczeniu dowiedziała się strona, jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy (art. 277 P.p.s.a.). Skarżący domagał się wznowienia postępowania podnosząc, iż nie był należycie reprezentowany, przez co został pozbawiony możności działania, a nadto skarżący i jego pełnomocnik wykryli takie okoliczności faktyczne i środki dowodowe, z których nie mogli skorzystać w poprzednim postępowaniu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wobec takiej treści skargi należało przyjąć, że oparta została ona na ustawowych podstawach wznowieniowych oraz, że została wniesiona w terminie. Stosownie do treści art. 281 P.p.s.a. na rozprawie sąd rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności wznowienia i odrzuca wniosek, jeżeli brak ustawowej podstawy wznowienia albo termin do wniesienia skargi nie został zachowany. Sąd może jednak po rozważeniu stanu sprawy połączyć badanie dopuszczalności wznowienia z rozpoznaniem sprawy. Zgodnie z tym przepisem pozytywne ustalenie, że zostały spełnione niezbędne przesłanki skutecznego wniesienia skargi o wznowienie postępowania (złożenie wniosku o wznowienie z zachowaniem terminu określonego w art. 277 P.p.s.a. oraz powołanie we wniosku przyczyny mieszczącej się w katalogi podstaw wznowienia) powoduje w dalszej kolejności konieczność zbadania czy skarga wznowieniowa jest trafna, a więc czy wskazana przez wnioskodawcę podstawa jest merytorycznie uzasadniona. Negatywny wynik wspomnianej oceny powoduje jednak oddalenie skargi o wznowienie postępowania. Istnienie natomiast przyczyny wznowienia postępowania uzasadnia uchylenie lub zmianę prawomocnego orzeczenia, o ile treść zapadłego orzeczenia jest niewłaściwa, a jego zmianę lub uchylenie uzasadniają okoliczności będące podstawą wznowienia. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji po przeprowadzeniu rozprawy doszedł do wniosku, że powoływane przez skarżącego okoliczności nie stanowią podstawy wznowienia postępowania określonej w art. 273 § 2 P.p.s.a. i z tego względu odrzucił skargę o wznowienie postępowania na podstawie art. 281 P.p.s.a. Zaznaczyć przy tym należy, że w sposób niekonsekwentny z jednej strony wywiódł, że "skarga o wznowienie postępowania wniesiona została w terminie i opiera się na ustawowych przesłankach wznowienia" a z drugiej strony wskazał, że "wobec stwierdzenia, iż w sprawie faktycznie nie zaistniała żadna z wskazanych w skardze ustawowych podstaw wznowienia Sąd na podstawie art. 281 P.p.s.a. odrzucił na rozprawie skargę o wznowienie postępowania". Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd Wojewódzki w istocie dokonał oceny zasadności wskazanych w skardze podstaw wznowienia. Zgodnie natomiast z ugruntowanym stanowiskiem odrzucenie skargi o wznowienie postępowania może nastąpić tylko wtedy, gdy nie opiera się ona na ustawowej podstawie wznowienia, a nie wtedy, gdy podstawa ta nie jest merytorycznie zasadna. Podkreślić należy, że badanie dopuszczalności skargi o wznowienie nie jest badaniem zasadności skargi, lecz jedynie badaniem warunków umożliwiających rozpatrywanie samej skargi. Oceny tej dokonuje się wyłącznie na podstawie twierdzeń zawartych w skardze. Na tym etapie sąd nie ocenia trafności powołanych podstaw wznowienia postępowania, ale tylko fakt ich powołania. Z kolei na rozprawie bada merytorycznie ustawową podstawę wznowienia. Negatywny wynik tej oceny nie skutkuje jednak jej odrzuceniem (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, pod red. R. Hausera, M. Wierzbowskiego, C.H. Beck, Warszawa 2011, s. 905-910 i powołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Z tych względów zaskarżone postanowienie ostać się nie mogło i dlatego podlegało na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 182 § 1 i 3 P.p.s.a. uchyleniu a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania. O wynagrodzeniu pełnomocnika z urzędu skarżącego Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł, gdyż w tej materii wyłącznie właściwe są wojewódzkie sądy administracyjne. Rozpoznając sprawę ponownie Sąd I instancji uwzględni powyższe wywody i wskazania.