II OZ 1402/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 października 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 1108/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi B. B. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] marca 2014 r., nr [...] w przedmiocie wymeldowania postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 6 października 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 1108/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił B. B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] marca 2014 r., nr [...] w przedmiocie wymeldowania. W uzasadnieniu podniesiono, że B. B. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na powyższą decyzję. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że jest bezrobotny, nie otrzymuje zasiłku dla bezrobotnych, a "pieniądze na bieżące wydatki (...) pożycza od żony". Skarżący oświadczył, że pozostaje z żoną z rozdzielności majątkowej i dołączył do wniosku m.in. kopie umowy majątkowej małżeńskiej (wypis aktu notarialnego). Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 30 lipca 2014 r. odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy, na które to postanowienie B. B. wniósł sprzeciw. Zarządzeniem z dnia 3 września 2014 r. skarżący został wezwany do przedłożenia dokumentów dotyczących sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy, wskazanych w tym zarządzeniu. Skarżący w odpowiedzi na wezwanie podał, że ze względu na stan zdrowia nie ma możliwości udokumentowania zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a. odmówił przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, podnosząc, że w postępowaniu w sprawie przyznania prawa pomocy ciężar wykazania przesłanek uprawniających do uzyskania prawa pomocy spoczywa w całości na stronie. Sąd (referendarz) może uzupełnić obraz sytuacji bytowej strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy jedynie o informacje znane mu urzędu lub dane wynikające z akt sprawy. Sąd nie ma natomiast możliwości zwrócenia się o przedstawienie dodatkowych dokumentów do innych instytucji i organów, bowiem niedopuszczalne jest prowadzenie przez sąd z urzędu dochodzenia mającego na celu ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego strony zgłaszającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli ustalone w powyższy sposób dane okażą się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony wnioskującej o prawo pomocy lub budzą wątpliwości Sądu (referendarza), strona - stosownie do art. 255 p.p.s.a. – jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Rodzaje dokumentów źródłowych oraz okresy, za jakie mogą być udostępniane dane o majątku, dochodach o stanie rodzinnym, określa § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Sąd podniósł, że B. B. ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym winien wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 ppsa). Tymczasem skarżący nie wywiązując się z obowiązku nadesłania dodatkowych informacji dotyczących jego stanu majątkowego, uniemożliwił rzetelną analizę jego zdolności płatniczych, a w konsekwencji ustalenie, czy jego sytuacja spełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa. Sąd zaznaczył, że z oświadczenia złożonego przez wnioskodawcę wynika, że jest bezrobotny, nie otrzymuje zasiłku, a "pieniądze na bieżące wydatki pożycza od żony", z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej. W ocenie Sądu zaistniały wątpliwości co do tego, czy dochody otrzymywane przez żonę skarżącego są wystarczające do tego, by skarżący pokrył koszty postępowania sądowego (w całości lub w części). Wezwanie z dnia 9 września 2014 r., skierowane do skarżącego w wykonaniu zarządzenia z dnia 3 września 2014 r. obejmowało dokumenty i oświadczenia pozwalające ustalić okoliczności istotne dla rozpoznania wniosku, a niewyjaśnione dostatecznie przez wnioskodawcę. Wyciągi z rachunków bankowych skarżącego i jego żony, dokument potwierdzający wysokość otrzymywanego przez nią dochodu, oświadczenie o niezbędnych wydatkach, pozwoliłyby zweryfikować wiarygodność oświadczenia skarżącego o niemożności pokrycia jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. Zdaniem Sądu powołanie się przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy na rozdzielność majątkową, pozostaje bez znaczenia dla oceny zasadności tego wniosku. Z punktu widzenia spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy istotne jest bowiem to, że żona skarżącego partycypuje w wydatkach związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Rozdzielność majątkowa małżeńska odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, nie zaś do ich wzajemnych obowiązków, w tym prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza bowiem stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków. Dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym lub nawet małżonków mieszkających osobno w warunkach rozdzielności majątkowej, lecz zobowiązanych na mocy art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do wspólnego zaspokajania potrzeb rodziny, współkształtują sytuację finansową wnioskującego o prawo pomocy (por. np. post. NSA z 25 października 2011 r., II FZ 627/11, CBOSA). Sąd podkreślił, że z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. jednoznacznie wynika, iż to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. Natomiast jeżeli strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W zażaleniu na powyższe postanowienie B. B. podniósł, że z powodu nagłej śmierci ojca E. B. w dniu [...] października 2014 roku, znacznie pogorszył się stan zdrowia skarżącego. Wniósł o odroczenie merytorycznej odpowiedzi na przesłane mu dokumenty z Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, które pobrał z Urzędu Pocztowego w Sierpcu dnia 28 października 2014 roku. Jednocześnie skarżący zaznaczył, iż od dnia 24 października 2014 roku zażywa leki uniemożliwiające przeanalizowanie tych pism. Skarżący podkreślił, że z powyższych przyczyn nie jest w stanie normalnie funkcjonować w codziennym życiu. Ponadto poinformował, że I Wydział Cywilny Sądu Rejonowego w Płocku prawie trzy lata temu, a także później w swoich postanowieniach zwalniał skarżącego od uiszczania kosztów sądowych w całości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku B. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Podkreślić należy, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym, a tylko faktyczny brak możliwości finansowych może skutkować zwolnieniem od ich ponoszenia. Strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Rację ma Sąd pierwszej instancji, że brak było uzasadnienia dla uwzględnienia złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości, iż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Zaznaczyć należy, że postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy wszczynane jest na wniosek strony i to w interesie osoby składającej wniosek leży udzielenie wszelkich informacji niezbędnych do rozpoznania wniosku. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy jedynie ogólnikowe twierdzenie strony o trudnej sytuacji finansowej, bycie osobą bezrobotną czy o niskich dochodach. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie B. B. prawa pomocy. Skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów, które uprawdopodobniłyby jego trudną sytuację materialną, nie przedstawił nawet zaświadczenia z Urzędu Pracy na poparcie twierdzenia, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Brak też jest w sprawie informacji o sytuacji materialnej małżonki skarżącego. Podnoszone w zażaleniu okoliczności nie mogą zostać wzięte pod uwagę, albowiem pogorszenie stanu zdrowia skarżącego z powodu nagłej śmierci ojca w dniu 17 października 2014 r. nastąpiło po tej dacie, natomiast skarżący został wezwany do przedstawianie dokumentów źródłowych na poparcie swojej sytuacji materialnej zarządzeniem z dnia 30 czerwca 2014 r. Podkreślić należy, że postanowienia sądu powszechnego zwalniające B. B. od kosztów sądowych nie mają wpływu na ocenę obecnej sytuacji majątkowej i rodzinnej w niniejszym postępowaniu. Sąd rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy każdorazowo bada sytuację majątkową i rodzinną wnioskodawcy. W tym miejscu należy również wskazać, iż strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.