I GZ 478/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 31 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 15 września 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 664/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 15 września 2014 r. o sygn. akt I SA/Bd 664/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), zwolnił I. R. od kosztów sądowych w 90% oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie - w sprawie ze skargi tej osoby na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] marca 2014 r. (nr [...]) w przedmiocie podatku akcyzowego. Z uzasadnienia wspomnianego postanowienia Sądu pierwszej instancji wynika, że I. R. zwróciła się z wnioskiem o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. We wniosku tym oraz w toku postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy strona podała, że wraz z mężem oraz dwójką dzieci prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, którego miesięczny dochód wynosi 2 833 zł brutto, zaś koszty utrzymania domu wynoszą ok. 870 zł, natomiast córek - łącznie 898 zł. Strona wskazała, że posiada nieruchomości rolne o powierzchni 7,9 ha oraz 1,34 ha (przy czym są one obciążone hipoteką przymusową przez Dyrektora Izby Celnej w [...] na poczet zaległości podatkowych), a także 400 udziałów w [...] Sp. z o.o. o wartości 200 000 zł, które obecnie są zajęte w całości przez Dyrektora Izby Celnej w [...]. Wnioskodawczyni przedłożyła m.in. zaświadczenie o zarobkach, wyciąg z rachunku bankowego, zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego i kartę informacyjną leczenia szpitalnego. Ponadto do sprawy o sygn. akt I SA/Bd 1184/13 przedłożono: zeznania podatkowe skarżącej oraz jej męża za lata 2011-2012 (z których wynika, że za powyższe okresy osiągnęli dochód w kwotach [...] oraz [...] zł), wyciąg z rachunku bankowego, zaświadczenia o zarobkach (z których wynika, że obecnie otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 840 zł brutto, natomiast jej mąż w kwocie 1.993 zł brutto), zeznania podatkowe spółki w której jest udziałowcem (CIT-8) za lata 2011-2012, kartę informacyjną z leczenia szpitalnego, zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego udział w spółce, dokumenty potwierdzające okoliczność obciążenia nieruchomości hipoteką. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, I. R. wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazywał na to aktualny dochód na jednego członka rodziny w gospodarstwie domowym wynoszący 708,25 zł, obciążenie hipoteką przymusową majątku nieruchomego skarżącej oraz zajęcie jej udziałów przez Dyrektora Izby Celnej w [...] w związku z toczącymi się postępowaniami podatkowymi. Z tego względu zasadne było zwolnienie skarżącej od kosztów sądowych w 90%. Sąd uznał natomiast, że w zakresie możliwości finansowych skarżącej mieści się uiszczenie ok. 35 zł tytułem wpisu - także przy uwzględnieniu, że obowiązek taki odnosi się do ok. 100 spraw zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Bydgoszczy. Odmawiając przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w osobie wskazanego przez stronę radcy prawnego R. S., Sąd pierwszej instancji - powołując się na treść art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. - stwierdził, że przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu powinno być uwarunkowane procesową koniecznością jego powołania, czyli powinno nastąpić przy uwzględnieniu aktualnego stadium postępowania, dotychczasowego sposobu postępowania strony, konieczności posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych. W tym zakresie Sąd pierwszej instancji ocenił, że skarżąca wykonuje terminowo i sprawnie polecenia Sądu i jakkolwiek wniosła ponad 100 skarg na decyzje organu, to problem prawny we wszystkich sprawach jest tożsamy, a na etapie rozpoznawania skargi sąd z urzędu zobowiązany jest do uwzględnienia wszelkich naruszeń prawa, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze. Nadto Sąd uznał, że zwolnienie od kosztów sądowych w 90%, umożliwia skarżącej wygospodarowanie środków na pokrycie kosztów udziału pełnomocnika w sprawie, uwzględniając podobny stan wszystkich spraw. Nie było zatem podstaw do angażowania publicznych środków na pokrycie kosztów pomocy prawnej związanej z działalnością gospodarczą. I. R. złożyła zażalenie na wspomniane postanowienie Sądu pierwszej instancji. Zaskarżyła to orzeczenie w całości. Wniosła o uchylenie tego postanowienia w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji albo o zmianę kwestionowanego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zaskarżonemu postanowieniu strona zarzuciła naruszenie: I. art. 134 § 2 w zw. z art. 166 p.p.s.a. poprzez wydanie kwestionowanego postanowienia na skutek wniesienia środka zaskarżenia na niekorzyść skarżącej, II. art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie będące następstwem błędnej oceny sytuacji materialnej strony i przyznanie jej prawa pomocy jedynie w zakresie częściowym, III. art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania stronie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego na skutek przyjęcia przez WSA obowiązywania pozaustawowej przesłanki przyznawania prawa pomocy w tym zakresie, a dodatkowo - nieuprawnionego zastosowania tej przesłanki w sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone postanowienie - mimo częściowo błędnego uzasadnienia - odpowiada prawu. Przed przystąpieniem do rozważań stwierdzić należy, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznawał już wcześniej w kilkudziesięciu sprawach zażalenia I. R. na postanowienia WSA w Bydgoszczy w przedmiocie prawa pomocy, zapadłe na tle analogicznego stanu faktycznego (zob. m.in. postanowienia z dnia 19 sierpnia 2014 r. o sygn. akt: I GZ 266/14, I GZ 267/14 i I GZ 268/14). Sąd w składzie orzekającym w niniejszym postępowaniu wpadkowym podziela argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniach przywołanych postanowień z dnia 19 sierpnia 2014 r., bowiem jest ona trafna również na gruncie niniejszej sprawy. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, stosownie do treści powołanego przepisu, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. To zatem strona ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Rzeczą sądu rozpoznającego wniosek jest natomiast obiektywna ocena podniesionych okoliczności w aspekcie zaistnienia przesłanek określonych w powołanym przepisie oraz wskazanie z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie oraz w jakiej części. Mając na uwadze te rozważania, za prawidłową należy uznać ocenę wniosku skarżącej, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji. Sąd ten przyjął, że I. R. oraz jej mąż dysponują stałym miesięcznym dochodem, który pokrywa konieczne wydatki ponoszone przez rodzinę skarżącej. Ustalona wysokość miesięcznego dochodu w gospodarstwie domowym skarżącej i przypadająca na członka jej rodziny część tej kwoty pozwalała na przyjęcie, jak uczynił to Sąd pierwszej instancji, że nie jest ona w stanie uiścić pełnej wysokości należnych w sprawie kosztów sądowych. Te same ustalenia pozwalają na stwierdzenie, że skarżąca będzie w stanie ponieść 10% wartości kosztów sądowych (na obecnym etapie postępowania - 10% należnego wpisu od skargi). Nadesłane przez skarżącą dokumenty i złożone oświadczenia nie pozwalają bowiem na przyjęcie, że jej sytuacja materialna jest tego rodzaju, że uniemożliwia jej partycypowanie w kosztach sprawy sądowoadministracyjnej w jakimkolwiek zakresie. Podkreślenia wymaga, że istota instytucji prawa pomocy pozwala na przyznanie tego prawa wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, w których skarżąca ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Odnosząc się do zarzutu zażalenia obejmującego odmowę przyznania prawa pomocy skarżącej w zakresie ustanowienia radcy prawnego, należy stwierdzić, że nie ma w orzecznictwie jednolitości co do stanowiska wyrażonego przez Sąd pierwszej instancji, że przy ustanowieniu profesjonalnego pełnomocnika z urzędu sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. Biorąc pod uwagę, że przyznanie prawa pomocy, w tym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony - racjonalne zdaje się być stanowisko, że wobec regulacji zawartej w art. 134 § 1, a także art. 140 § 1 p.p.s.a., ustanowienie takiego pełnomocnika winno być poprzedzone rozważeniem czy zachodzą uzasadnione obawy, że strony nie będą w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w toczącym się postępowaniu (postanowienia NSA: z dnia 27 września 2004 r., sygn. akt FZ 330/04, niepubl., oraz z dnia 28 września 2004 r., sygn. akt FZ 246/04, niepubl.). Niemniej jednak Naczelny Sąd Administracyjny w składzie obecnie orzekającym podziela pogląd strony wnoszącej zażalenie, że ustawodawca nie wprowadził takiego kryterium przyznawania prawa pomocy, a zatem jest to przesłanka pozaprawna (por. np. postanowienie NSA z dnia 29 października 2009 r., sygn. akt II FZ 429/09 - treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Wobec tego omawiany zarzut zażalenia jest co do zasady trafny. W okolicznościach niniejszej sprawy nie prowadzi to jednak do uchylenia zaskarżonego postanowienia. Należy bowiem zauważyć, że w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia WSA - poza wyrażeniem zakwestionowanego wyżej poglądu - równocześnie trafnie podniósł, że skarżąca została zwolniona z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w 90%, co umożliwi jej wygospodarowanie środków na pokrycie kosztów udziału profesjonalnego pełnomocnika. Stanowisko to uznać należy za trafne, szczególnie że - mimo ilości toczących się postępowań - dotyczą one analogicznych stanów faktycznych i prawnych, co winno rzutować na wysokość koniecznego wynagrodzenia pełnomocnika. Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia zakazu reformationis in peius (art. 134 § 2 p.p.s.a.) należy przede wszystkim wskazać, że skarżąca upatruje tego naruszenia w mniej korzystnym rozstrzygnięciu Sądu pierwszej instancji niż rozstrzygnięcie wydane przez referendarza sądowego. Zarzut ten jest bezzasadny. Należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 259 § 1 p.p.s.a. od postanowień referendarza sądowego przysługuje sprzeciw, którego wniesienie skutkuje utratą mocy orzeczenia referendarza w całości (art. 260 p.p.s.a.). Skoro zatem rozstrzygnięcie referendarza traci moc, to również nie wywołuje jakichkolwiek skutków w stosunku do jego adresata, zaś wydane postanowienie sądu, będące wynikiem wniesionego sprzeciwu, stanowi niejako pierwsze i nowe rozstrzygnięcie odnoszące się do uprawnień strony, o których przyznanie się ona ubiega. Wobec utraty mocy rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego zasada reformationis in peius nie ma zatem zastosowania. Niezależnie od tego zauważyć należy, że - wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu - tenor wydanego w niniejszej sprawie postanowienia referendarza sądowego z dnia 22 sierpnia 2014 r. jest identyczny jak tenor zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji (w obu orzeczeniach skarżąca została zwolniona od kosztów sądowych w 90% i odmówiono jej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie). Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżone postanowienie, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu i dlatego oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.